Tanrı insanla konuşur mu? Yoksa sadece peygamberler aracılığıyla vahiy mi gönderir? Hristiyan, Musevi, Müslüman tasavvufcular bunun üzerine ziyadesiyle çalışmış ve ortak bir kökende adeta buluşmuşlardır. İbn-i Arabi, Hallac-ı Mansur, Rene Descartes, Sokrates, Platon, Immanuel Kant, Carl Jung gibi birbirini tanımayan isimlerin ortak paydaşlığını yaptığı zorunlu yaratım süreci, Tanrı ile iletişimin de temel basamağını oluşturuyor. Onlara göre taşmadan oluşan yeryüzü, her varlıkta Tanrı'dan bir tecelli de barındırıyor. Hal böyle olunca varlığın temel basamağı, Tanrısal bir kelamı da içeriyor. Logos olarak bilinen bu tasavvufi perspektif hali hazırda, zihinlerde Tanrı'yı anlamak için de bir kudret oluşturuyor.

Günümüzde semavi dinlere ait kutsal metinlerin zamansallığı ve evrenselliği üzerine oldukça ayrışmış fikirler bulunmaktadır. Oysa ki, Kant'ın da ifade ettiği gibi dinler insana ahlak ve erdem aşılar. Bu değerler de, bir kanun niteliğinde olmayıp hem değişken hem de dinamik yapıdadırlar. Kur'an da bunun için anlaşmamız adına kavimler şekilde yarattığını söyler. Senkretik temellere dayanan bu dini anlatılar, herkesin bir başkasının inancını ve yeterliliğini sorguladığı bir alanın da temellerini inşa eder. Ancak bir yandan da dini metinleri okumamız için de farklı bir ufuk yaratır. O da Johann Herder'in kültürel bileşenler ile bezediği insanın da bir faktör olduğumuz gerçeğidir. Kutsal kitaplar evrenseldir derken neyi kastediyoruz?

Evet her seferinde metinlerin içeriğine ve anlatılarına odaklanıyorum ama kutsal kitapların nasıl kodeks haline getirildiği yani nasıl "kutsal kitap" olduğunu sanırım yeni takipçilerimize anlatmamız gerek. Herkesin de ilgi alanı olmayan Kur'an'ın, Tevrat'ın ve İncil'in kitap haline getirilmesi ile ilgili tarihi perspektifi yakından inceliyoruz. Bu sayede kutsal kitapların Semavi bileşeninden de önemlisi "beşeri" faktörlerden ve insana özgü hatalardan nasıl sıyrıldığını konu edinmeye çalıştık.

Hristiyanlar 1054'te Büyük Şizma'ya giden yolculuğa sebep olan problemler sadece teolojik kökene mi dayanıyordu? Filioque, dil problemi ve mayasız ekmek uygulamalarıyla başlayan problemler, aslında oluşan külliyatın tamamen ayrılmasına dayanıyordu. Hristiyanlar arasındaki ayrım, çok daha beşeri ve kültürel farklardan da köken alınca, kendi içinde bir çıkmaza girdi. Doğu Kilisesi her ne kadar mistisizme ağırlık verse de, Batı Kilisesi rasyonalizmi ve maddi evreni öncülleyerek kendine bir temel inşa etti. Gelin Doğu ve Batı Kiliseleri arasındaki bu yapısal sorunu oldukça kapsamlı şekilde analiz edelim.

Masonluk, ilk büyük locayı İngiltere'de kurdu. Bu süre zarfına kadar operatif masonluk, hali hazırda faaliyetlerine devam ediyordu. Resmi çatıya kavuşması İngiltere'de 1717'de ilk Büyük Loca'nın kurulmasıyla mümkün oldu. Whig Partiyle yakın ilişkilere sahipken, dönemsel yükselen reformist hareketlerin ve pozitif bilimin etkisiyle Masonluk, kısa sürede kraliyet ailesinin de göz bebeği oldu. Ancak tüm bunlar neden Avrupa'nın diğer ülkelerinde değil de İngiltere'de kendisine fiziki bir zemin bulabildi?

Gehinnom, Kudüs'ün güneyinde yer alan ve yeri halen tartışmalı olan bir vadi. M.Ö 8. yüzyıllarında İsrailoğullarından bazıları Molek adında bir puta ilk çocuklarını kurban etmek için bu vadiyi kullanırmış. Yahve ise Eski Ahit'te "Ben bu kadar iğrençliğe sapacaklarını düşünmedim." der. Bu vadinin adı zamanla cehennem kavramını alırken, Semavi dinler teolojisinde güçlü bir anlatının oluşmasına da vesile oldu. Mesela İsa, "gözlerin günah işlemene vesile oluyorsa birini sök ve at, bu hinnom vadisi'ne atılmaktan iyidir." der. Erken dönem (proto ortodoks) Hristiyanlık düzleminde cehennem nasıl işlendi? Daha da önemlisi dinlerin ahiret yaşantısına dair bakışı nasıl? Müslümanlarda cehennem anlayışı, bütünden farklı mı?

Edward Gibson gibi önemli isimler, Roma'nın yıkılışını kuruluşun üç ilkesi olan gravitas, vitrus ve peritas'ın yani bireysel erdemin terk edilmesine bağlıyor. Seneca ise ahlaksal çöküşü yine aynı sistemlere bağlıyor. Roma'da civitas'ın apathie'ye indirgemesi, kısacası tepkisizleşmesinin temel kökenlerine indirgeyen bu yaklaşımlar, bugün dahi birçok devletin güncel durumuna ve geleceğine ışık tutuyor.

Avrupa'nın yoğun katolik sınıf baskısından bunalıp, kendisine milli bir kimlik arayışı asırlar süren bir konu. Bianchi ve Neriler arasında başlamış gibi görülen siyasal çekişme aslında Batı ve Doğu kiliselerinin ayrımına kadar gidiyor. 25 dakikada Avrupa aydınlanma hareketini başından sonuna kadar değerlendirdik.

Avrupa aydınlanması sanıldığı gibi birikmiş bir toplumsal refleks olarak bir yüzyılda gelişmedi. Kilisenin rejimi karşısında fikirler dönemsel olarak belirse de, güç alan anlatı önemli derslerin de alınmasına vesile oldu. Reform ve rönesans gibi kavramların akabinde Fransız İhtilali ve Amerika Bağımsızlık Bildirgesi'nin de yayınlanmasıyla mutlak sonuca erişilebildi. Bu dönem içinde Makyavelli tarafından Kralın iradesini Tanrı'dan değil de, akıldan aldığına yönelik atıf oldukça sarsıcı bir başlangıçtı. İtalya'da Risorgimento olarak bilinen Ulusalcı akım da Makyavelli doktrinlerinden önemli ölçüde etkilenmişti.

Semavi kodeksinde incelediğimiz tüm kitaplar, ortak bir paydada insanlık için varolan metaforik tüm anlatıları soyut bileşenlerin geliştirilmesi üzerine kurguluyor. Oysa ki Orta Çağ Hristiyanlığı ve erken dönem Museviliği başta olmak üzere "scholar" sınıfı, yani ruhbanlar, dinleri genelde sacramentlere indirgeyip, mesajın gelişmesinde büyük bir engel gibi davranıyorlar. Bu da beraberinde insanın düşünsel gelişiminin önündeki pranga gibi karşımıza çıkıyor. Sorunsalların aşılması için din adamlarının temel doktrinlerinden önce dinlerin kendisinin öğrenilmesi büyük bir önem arz ediyor.