DE BIEB IS MEER

In deze aflevering blikken we terug op de dag met David Lankes bij CulturA & Zo in Nootdorp. Tijdens deze bijeenkomst werd de film The Librarians vertoond en gingen bibliotheekprofessionals met elkaar in gesprek over de rol van bibliotheken in een tijd van toenemende druk op informatievrijheid.

Een bijzonder moment was de geëmotioneerde reactie van David Lankes op de film. Hij sprak over trots op bibliothecarissen die, ondanks druk en intimidatie, blijven opkomen voor toegang tot informatie en hun gemeenschap. Tegelijkertijd benadrukte hij dat de uitdagingen groot zijn en dat bibliotheken wereldwijd een belangrijke rol spelen als ‘firewall’ tegen uitsluiting en censuur.

Op 9 maart was bibliotheekgoeroe David Lankes opnieuw in Nederland. Het event vond plaats bij CulturAenZo in Nootdorp en werd mogelijk gemaakt door de vereniging Openbare Bibliotheken. Bibliotheekprofessionals met hem in gesprek naar aanleiding van de film The Librarians en zijn nieuwe boek Triptych.

Twee jaar geleden sprak Lankes al in Nootdorp over de bibliotheek als storyhouse: een plek waar niet alleen collecties centraal staan, maar waar relaties tussen mensen en verhalen binnen een gemeenschap samenkomen. Die gedachte vormt ook nu het vertrekpunt.

Maar de wereld is veranderd.

De afgelopen jaren werden gekenmerkt door geopolitieke spanningen, groeiende polarisatie, toenemende druk op democratische instituties en een explosieve ontwikkeling van technologie zoals AI. In deze aflevering reflecteert Lankes op wat er de afgelopen twee jaar in de Verenigde Staten gebeurde en waarom bibliotheken juist nu een cruciale rol spelen.

In deze aflevering gaat het over de implicaties van de nieuwe bibliotheekwet, inclusief de zorgplicht en planplicht voor gemeenten. Daarnaast bespreken we het regeerakkoord en de kansen voor bibliotheken om zich nog nadrukkelijker in en met wijken te verbinden. 

In deze aflevering kijken Math Göbbels en Irene Harmsen uitgebreid terug op 2025, maken zij de balans op en wagen zich aan een Staat van het Bibliotheekwerk. Geen lijstjes of rankings, maar een reflectie op indrukken, wapenfeiten en urgente maatschappelijke ontwikkelingen. Tot slot kraken zij ook enkele kritische noten en blikken zij vooruit op het komende podcastjaar.

In deze laatste aflevering van 2025 gaan Irene Harmsen en Math Göbbels in gesprek met Erik Boekesteijn over het derde en laatste essay uit het nieuwe boek van David Lankes.

In deze podcast staan zogeheten feral librarians centraal: professionals die het bibliotheekwerk vormgeven binnen én buiten de institutionele kaders. Het gesprek wordt gevoerd in het licht van de documentaire The Librarians, die op 15 december werd vertoond in de KB. De film laat op indringende wijze zien hoe bibliotheken in de Verenigde Staten onder druk staan door politieke en culturele strijd rondom censuur, diversiteit en vrijheid van informatie.

In deze aflevering: 

• ⁠Reflectie op het laatste essay uit Triptych: Librarians and their feral kin
• De impact van The Librarians op het denken over activisme in het bibliotheekvak
• De culturele en politieke strijd rondom bibliotheken in de VS
• Waarom bibliotheken plekken van hoop, verbinding en menselijkheid blijven
• Het belang van opleiding, professionele weerbaarheid en juridische kennis
• Verschillen en overeenkomsten tussen de Amerikaanse en Nederlandse context
• Community librarianship als levend en voortdurend veranderend vak
• De rol van AI, digitale vaardigheden en kritisch denken
• Curatie, programmering en de grenzen van “never say no"
• Huizen van burgerschap, makerspaces en samenwerking met de community
• Verhalen verzamelen, bewaren en vertellen als kern van het bibliotheekwerk
• De toekomst van de feral librarian en de bibliotheek als werk- en leerplaats

In deze aflevering duiken Math en Irene in de documentaire How to Build a Library, vertoond op het IDFA-festival. Ze bespreken hoe twee Keniaanse vrouwen de koloniale Macmillan Memorial Library transformeren tot een bruisend community-centrum. 

Daarnaast praten ze met Erik Boekesteijn over het tweede essay uit David Lankes’ nieuwste boek Triptych: AI, Doom or Dream? Een gesprek over digitale twijfel, kansen voor AI, vocational awe, well-being in bibliotheken en de rol van bibliotheken als gids in een snel veranderende informatiesamenleving.

In deze aflevering interview ik voor de verandering mijn podcastmaatje Irene Harmsen. Zij heeft tijdens een bezoek aan het Verenigd Koninkrijk de documentaire The Librarians al kunnen zien.

Irene vertelt meer over deze krachtige, confronterende documentaire over bibliothecarissen in de Verenigde Staten die midden in een politieke en culturele strijd terecht zijn gekomen. Een verhaal over lege boekenkasten, book bans, extremistische pressiegroepen en de onverwoestbare professionaliteit van librarians die opstaan als hoeders van vrijheid en democratie.

In deze aflevering hoor je:

• waarom book bans in de VS explosief toenemen (van 850 naar bijna 2.500 titels);

• hoe conservatieve bewegingen als Patriot Mobile en Moms for Liberty schoolbibliotheken onder druk zetten;

• hoe bibliothecarissen zoals Evelyn Harper en Amanda Jones worden aangevallen, bedreigd en tóch overeind blijven;

• hoe bibliotheken in Nederland tegenwicht kunnen bieden door bewust verhalen en collecties te tonen.

Deze film laat zien hoe kwetsbaar én hoe essentieel vrije toegang tot kennis is. De podcast nodigt uit tot reflectie: hoe bewaak je als bibliotheekprofessional je rol als cultuurdrager, facilitator en verdediger van democratische waarden?

In deze aflevering spreek ik met Wessel Tiesens, planoloog en pleitbezorger van community building vanuit de mens in plaats van vanuit de stenen. Hij werkte jarenlang aan stedelijke vernieuwing en placemakingprojecten en vertelt hoe hij leerde dat echte verandering begint bij verbinding, luisteren en lef.

Aan de hand van voorbeelden - van moestuinen en buurthuiskamers tot stedelijke transformatie - legt hij uit hoe communities ontstaan, wat er vaak misgaat bij stedelijke planning, en welke lessen openbare bibliotheken hieruit kunnen trekken. 

In aflevering 77 bespreken Math en Irene weer een aantal thema's die met community librarianship te maken hebben. 

De Boekenclub van Diedere Carasso en Menno Hurenkamp (Bibliotheek Utrecht). We bezochten een reeks lezingen over conservatieve denkers en reflecteren op de waarde van samen lezen, dialoog en intellectuele verdieping in de bibliotheek.

Math sprak met Floor Brok, community librarian bij Bibliotheek Eindhoven. Zij vertelt hoe ze een jongerencommunity opzette. Ze begon klein en realiseerde uiteindelijke duurzame relaties met deze doelgroep. 

Tenslotte bespreken we uitgebreid het eerste essay uit het nieuwe boek van David Lankes. Dat doen we samen met Erik Boekesteijn, vriend en collega van Lankes. Hij reflecteert op de rol van bibliotheken na corona, de betekenis van menselijkheid in tijden van AI, en het concept van de feral librarian – de bibliothecaris “by heart”.

In deze aflevering van De Bieb is meer spreek ik met Iris de Graaf, voormalig manager collectie bij Bibliotheek Midden-Brabant, reiziger en gepassioneerd bibliothecaris. Iris deelt haar ervaringen uit binnen- en buitenlandse bibliotheken, van Stockholm tot München, en vertelt hoe community librarianship de kern vormt van de bibliotheek van de toekomst.

Ze benadrukt dat bibliotheken plekken zijn waar verhalen, kennis en mensen samenkomen, zonder drempels of verplichtingen. Community librarianship draait volgens haar om gelijkwaardigheid tussen bibliotheek en inwoner, samenwerken aan programma’s, collecties en waarden, en het serieus nemen van ieders stem. Het vraagt om tijd, vertrouwen en transparantie – en om durf om de “black box” van de bibliotheek te openen en samen te onderzoeken welke waarden richting geven aan keuzes.

Iris pleit ervoor om niet te kiezen tussen collectie of connectie, maar om de collectie in te zetten om connectie met burgers te realiseren: boeken en verhalen blijven de basis van ontmoeting en dialoog. Ze ziet bibliotheken als oefenplaatsen voor democratisch burgerschap, waar moeilijke gesprekken gevoerd mogen worden over thema’s als gelijkheid en diversiteit.

Tot slot roept Iris collega-bibliothecarissen op om vaker bij elkaar in de keuken te kijken, kennis te delen en samen te bouwen aan een toekomst waarin community librarianship niet de uitzondering, maar de norm is. 

Hieronder vind je meer informatie over de bibliotheken en documenten die Iris in deze podcast noemt: 

Bibliotheek Rotterdam: https://www.bibliotheek.rotterdam.nl/. 

Bibliotheek Den Haag: https://www.bibliotheekdenhaag.nl/. 

Internationale Jugendbibliothek in München, Duitsland: https://www.ijb.de/en/home. 

Stadtbücherei Gmunden, in Gmunden, Oostenrijk: https://www.gmunden.bvoe.at/. 

TioTretton in Stockholm, Zweden: https://kulturhusetstadsteatern.se/bibliotek/tiotretton. 

Openbare Bibliotheek Amsterdam: https://oba.nl/nl. 

Bibliotheek Midden-Brabant: https://www.bibliotheekmb.nl/. 

Scriptie voor MA Jeugdliteratuur (Tilburg University): The Four Pre-Conditions of Reading Promotion Aimed at Ten to Thirteen Year-Olds in an International Comparison: Close Case Studies of the Central Library of Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) in Amsterdam and TioTretton in Stockholm, Iris de Graaf (augustus 2013): https://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=131040. 

Kernwaarden van de Collectie , Bibliotheek Midden-Brabant: https://www.bibliotheekmb.nl/dam/site/documenten/240401-kernwaarden-van-de-collectie.pdf. 

Terugblik “In gesprek over onze collectie gezondheid”, Bibliotheek Midden-Brabant (27 februari 2025): https://www.bibliotheekmb.nl/nieuws/25-02/terugblik-in-gesprek-collectie.html. 

Terugblik “Tilburg drukt zich uit over omstreden beeld”, Bibliotheek Midden-Brabant (5 mei 2021): https://www.bibliotheekmb.nl/nieuws/oud-maar-goed/gespreksreeks-peerke-donders.html.