Toen de Spaanse troepen zagen dat het water hun kampementen bereikte en hun posities onhoudbaar maakte, besloten zij op 8 oktober definitief de aftocht te blazen.

Op 8 oktober 1573 moesten de Spanjaarden het beleg van Alkmaar opgeven. Nadat Diederik Sonoy op verzoek van de stad de dijken liet doorsteken, liepen de vijandelijke stellingen onder water. De overwinning was een morele triomf voor de Opstand en leidde tot de uitspraak: "Bij Alkmaar begint de victorie".

De 16-jarige Trijn Rembrands werd legendarisch omdat zij in 1573 "als een man" op de muren van Alkmaar vocht. Ook de strijder Kitman oogstte roem; hij zou met één zwaardhouw een Spaanse vaandeldrager van beide benen hebben beroofd. Hun onverzettelijkheid leidde tot de eerste grote overwinning op het Spaanse leger.

Op 21 augustus 1573 begon het beleg van Alkmaar. Burgers en geuzen onder Jacob Cabeliau boden fel verzet. Nadat op verzoek van de stad de dijken werden doorgestoken, moesten de Spanjaarden op 8 oktober het beleg opgeven. Deze eerste grote overwinning leidde tot de bekende uitspraak: "Bij Alkmaar begint de victorie".

In juli 1573 trokken Spanjaarden plunderend door het Rijnland en legden versterkingen aan rond Leiden. Op 26 juli verwoestten Leidse troepen de kerk van Wassenaar en op 18 augustus brandden zij die van Warmond plat. Deze tactiek van de verschroeide aarde voorkwam dat de vijand zich nabij de stad kon verschansen.

In juni 1573 verzamelden vrijwilligers in Leiden voor een ontzet van Haarlem. De poging mislukte en de stad viel op 12 juli. Terwijl leiders als Wigbolt Ripperda en Lancelot van Brederode werden onthoofd, overleefde Johan van Oldenbarnevelt de val en wist hij ongeschonden te ontkomen.

Kenau Hasselaer leverde hout en hielp wallen repareren tijdens het beleg van Haarlem. De legende van een vrouwenleger dat met brandend pek vocht is historisch onbewezen. Toch blijft haar naam symbool staan voor een onverzettelijke vrouw die dapper weerstand bood aan de Spanjaarden.

Op 26 mei 1573 leed de geuzenvloot een zware nederlaag op het Haarlemmermeer. Hierdoor werd de bevoorrading van Haarlem volledig afgesneden. De daaropvolgende hongersnood dwong de stad om zich in juli 1573 over te geven aan de Spaanse troepen, wat een gevoelige klap was voor de Opstand.

Filips II stelde Medina Celi in 1572 aan als landvoogd, maar hield Alva aan. Na ruzie werd Medina Celi op 28 juli 1573 ontheven. Op 18 december 1573 verving Requesens Alva definitief. De nieuwe landvoogd erfde een failliete boedel, wat later leidde tot muiterijen onder onbetaalde Spaanse troepen.

In 1572 liet Lumey de priester Musius martelen en ophangen in Leiden, ondanks een vrijbrief van Oranje. Na een nederlaag bij Hillegom werd Lumey op 30 mei 1573 op bevel van de prins gearresteerd. Hiermee was zijn rol in de Opstand uitgespeeld en kon Oranje zijn gezag consolideren.