Op 1 december 1572 gaf Naarden zich over aan de Spanjaarden. Ondanks de overgave moordden en plunderden de troepen de stad, die vervolgens volledig werd platgebrand. Dit bloedbad staat bekend als een Spaanse Furie. Bijna de gehele bevolking werd uitgeroeid door de Spaanse soldaten in een ongekende geweldsexplosie.

Diederik Sonoy viel in december 1572 en maart 1573 de Diemerdijk aan om bevoorrading te blokkeren. In maart hield Jan Haring de vijand alleen tegen, zodat Sonoy kon ontkomen. In juni 1573 slaagde een nieuwe aanval en werden Spaanse vendelen overmeesterd om de druk op Haarlem en Amsterdam te vergroten.

In juli 1572 erkenden de Staten in Dordrecht Prins Willem van Oranje als stadhouder. Deze revolutionaire daad was gericht tegen Alva, al gebeurde het formeel nog in naam van de koning. De burgerij nam de regie over, maar geuzenleiders Sonoy en Lumey bleven als gouverneurs militair cruciaal om slagkracht te behouden.

In juli 1572 werden 19 geestelijken uit Gorinchem naar Den Briel vervoerd. Ondanks een vrijlatingsbevel van Willem van Oranje liet geuzenleider Lumey hen op 9 juli ophangen. Deze Martelaren van Gorcum werden slachtoffer van religieuze haat tegen Rome. De moord markeerde een verharding van de strijd.

Op 23 juni 1572 koos Leiden voor de opstand door een Spaans garnizoen te weigeren. Op 28 juni trok het eerste Geuzenvendel zingend de stad binnen. Op 7 juli steunden drie van de vier burgemeesters Oranje. Onder invloed van Jan van Hout en Van der Werf werden kerken ingenomen en katholieke herinneringen systematisch uit de stad verwijderd.

Alva deed de inname van Den Briel af als "No es nada". Toch was dit de vonk: steden als Vlissingen volgden snel. De opstandelingen kregen een vaste thuishaven.

De verovering van Den Briel ging gepaard met plunderingen en spot. Geuzen betrokken de beste huizen en vernielden altaren. Kapitein Adam van Haren pronkte in een priesterkleed en Bloys van Treslong dronk uit gouden kelken. Ook vertrapten zij hosties en besmeurden hun schoenen met heilige olie.

Op 1 april 1572 kwamen de geuzen rond acht uur 's avonds aan bij de gesloten Noorderpoort. Zij rammelden de poort open en namen de stad in naam van Oranje in. Zij betrokken de beste huizen en plunderden kerken. Hiermee kregen de opstandelingen voor het eerst een vaste thuishaven op eigen bodem.

Door een noordenwind belandde de vloot van Lumey op 1 april 1572 toevallig voor Den Briel. Veerman Coppestock bracht de diamanten ring van Bloys van Treslong naar de burgemeester als geloofsbrief. Hij eiste de stad op en loog dat er vijfduizend geuzen waren, terwijl het Spaanse garnizoen grotendeels afwezig was.

Elizabeth I verbande de watergeuzen in 1572 uit Engeland na Spaanse druk. Onder leiding van Lumey wilde de vloot Enkhuizen plunderen. Een harde noordenwind en navigatiefouten dreven de schepen echter veel zuidelijker langs de kust, wat onbedoeld de verspreiding van de opstand aanwakkerde.