Dës Kéier geet et och am zweeten Deel ëm Konstruktiounen, déi ganz typesch Lëtzebuergesch sinn: menger Schwëster hir Duechter. Mir kucken, wat dës Konstruktioun mam Genitiv ze dinn huet an och wéi se entstanen ass.

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Haut gi mer nees bei e grammatescht Theema resp. maachen den Deel 2 vun "menger Schwëster hir Duechter".

C: Richteg, d' Konstruktioun, iwwert déi mer d' lescht Woch geschwat haten, mat menger Schwëster hir Duechter, hat ech a Bezuch op den Hatt-si-Phenomeen erkläert. Dat war de Rapport tëscht 'menger Schwëster hir Duechter' a 'menger Schwëster seng Duechter'. An haut wëll ech am Fong op déi Konstruktioun agoen. Elo wëll ech am Fong gäre kuerz erklären, wéi déi possessiv Konstruktiounen entstinn. Dat sinn déi Besëtz- oder Relatiounskonstruktiounen, fir ze soen, menger Mamm hiren Auto, mengem Hond säi Bett oder mengem Meedche seng bescht Frëndin, etc.

Et huet mech nämlech immens interesséiert, dass déi Konstruktiounen och am Däitschen existéieren, mee do gëlle se als Substandard. Do kann ech net an all Kontext soen, "meiner Schwester ihre Tochter". Do géif ech soen, "die Tochter meiner Schwester". Do maachen ech e Genitivattribut, wat hannendrunner steet.

S: Dat ass am Däitsche jo och ganz normal, nee? Also mam Genitiv.

C: Absolut. Grad de Genitiv-S ass eppes, wat mer immens prominent aus dem Däitsche kennen: die Tochter meines Bruders. Mee dat hu mer am Lëtzebuergeschen net. Dat heescht, déi Zort Genitivattribut kënne mer am Lëtzebuergeschen iwwerhaapt net bilden. An dofir hu mer epeps aneres an dat nenne mer de possessiven Dativ.

S: Dat muss de vläit méi genee erklären.

C: Mir huelen en Dativ mat engem Possessivartikel, also meng Schwëster, mäi Brudder. Da setze mer dat an den Dativ "menger Schwëster" oder "mengem Brudder". An dann hannendrunner dat, wat zu där Persoun gehéiert. Also menger Schwëster hir Duechter, mengem Brudder seng Duechter, dem Noper seng Duechter asw.

S: Mee och am Däitschen existéiert dat, nee?

C: Also wann ech da géif soen, "meinem Brudder seine Tochter" – dann ass dat schonn e bëssen net esou elegant am Däitschen. Dat heescht, dat ass net Standarddäitsch, well do géif de Genitiv higehéieren. Mee et sinn nawell Konstruktiounen, déi een am geschwaten Däitschen esou kann héieren. Also jo, se existéieren! An och a villen Dialekter.

A wéi déi Konstruktioun entstanen ass, ass am Fong och super interessant.

S: Wéi koum et dann dozou?

C: Ganz am Ufank war et einfach eng Kombinatioun vun engem normalen Dativobjet (fir déi, déi méi frou mat der franséischer Grammaire sinn, dat ass de COI, de Complément d' Objet indirect). An do hu mer eng Kombinatioun vu Wierder, déi esou no beienee stinn, dass se nei analyséiert ginn.

S: Hues de do e Beispill fir eis?

C: Naturellement. An zwar hu mer eppes wéi "Hien huet der Fra hir Posch geklaut". Elo humer d'Verb 'klauen', et gëtt engem eppes geklaut an et gëtt eppes geklaut. Dat heescht, fir "klauen" brauch ech dräi Matspiller am Saz. Ech brauch ee Sujet, hien. Ech brauch déi Persoun am Dativ, där eppes geklaut gëtt (der Fra). An da brauch ech och nach en Akkusativ, an zwar den Objet, dee geklaut gëtt (hir Posch). A schonn hunn ech do stoen, "hie klaut der Fra hir Posch". Lo kann ech awer och froen, wat klaut en?

S: "der Fra hir Posch".

C: Exakt. An domat sinn zwee Sazglidder zesummegeréckelt, déi ech wéi eng nei Eenheet verstinn. Well eigentlech gouf enger Persoun eng Posch geklaut. Mee an der Kombinatioun ass et d'Posch vun der Fra, am Saz niefteneen als "der Fra hir Posch".

Also sinn déi possessiv Dativen aus engem normalen Dativ eraus entstanen an déi loosse sech dann esou kombinéieren, dass ee seet "hir Posch" > Wiem seng? > Ma der Fra hir Posch. Ursprénglech huet een dës Konstruktioun also ganz vill bei Verbe gehat, déi souwuel en Dativ wéi och en Akkusativ fuerderen. A wann ech dann do nach e bëssen sou eng Relatioun tëscht deenen zwee Matspiller hunn, dass mer eng Besëtzrelatioun hunn zum Beispill wéi hei, da ka sech dat verfestegen.

S: Wéi kéint een et da soss nach ausdrécken? D'Posch vun der Fra?

C: Jo! Wéi s de richteg sees, kéint een natierlech och soen "d'Posch vun der Fra". Mat der Prepositioun "vun" loosse sech allgemeng ganz vill Relatiounen ausdrécken.

Op där anerer Säit hu mer de possessiven Dativ och op Plaze wéi: Wiem säin Handy ass dat? Him säin! Do géif "säin" jo scho bal duergoen. Par conter kann ech elo net soen "mir mäin". Do muss ech eleng de "mäin" huelen.

An dat fannen ech richteg spannend! Et huet warscheinlech mat der Fro ze dinn "wiem säin", déi da just als "him säin" kann ergänzt ginn. Well all déi aner pronominal Äntwerte sinn net kombinéierbar. Ech ka jo och net "hir hiren" soen, mee einfach "hiren".

S: Dem Caroline seng Emissioun ass haut eriwwer.

C: Schick agebaut! A leider jo!

S: Dat war nees eng schéi grammatesch Episod fir haut a mir freeën eis och op weider Episode mat dir! Merci, Caroline!

C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

Dës Kéier geet et ëm eng Fro vun enger Nolauschterin, déi am Fong mam Hatt-si-Komplex ze dinn huet. Et geet ëm d'Schwëster an onkloer Referenzen.

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Du hues eis nees eng Fro matbruecht, déi dech per Mail erreecht huet.

C: Genee! Ech krut erëm eng Kéier eng Noriicht vun enger Nolauschterin, an zwar wollt déi wëssen, ass et eigentlech "menger Schwëster hir Duechter" oder "menger Schwëster seng Duechter"?

S: … hir Duechter, oder net?

C: Dat ass déi eng Léisung, jo. A well et hei sou vill Beschreiwungs- an Erklärungsniveaue gëtt, iwwer déi ech alleguer kéint stonnelaang schwätzen, musst der entweeder e Luxemburgistikstudium ufänken op der Uni.lu a bei mech an de Cours kommen oder dir lauschtert haut Deel 1 vun der Episod an déi Woch drop Deel 2.

S: Du hues jo nees vill wëlles! Komm mer schéisse lass!

C: Et ass esou, bei "menger Schwëster hir Duechter" wëll ech eemol de Bezuch op den Hatt-si-Phenomeen erklären. Wéini soen ech fir weiblech Persounen hatt, wéini soen ech si? … a wéini vermëscht sech dat? An hei ass nämlech ee vun deene rare Fäll, wou et sech vermëscht. Ech wëll domat soen, dass Forme wéi "menger Schwëster seng Duechter" och am Gebrauch sinn. Ech benotze lo ganz bewosst net richteg a falsch.

Kucke mer eis emol eng Kéier fir d' éischt den Hatt-si-Phenomeen un a Bezuch op eist Beispillwuert Schwëster. Schwëster ass vun der Wuertaart hier...

S: ... e Substantiv.

C: Genee, an et ass Femininum, well ech soen jo eng Schwëster, déi Schwëster. An do mierken ech, et ass am Femininum an et referéiert op eng Fra. Bei Duechter sinn ech och am Femininum. A wann ech just Feminina hunn, da misst et 'hir Duechter' sinn. Gell?

S: Jo, a wéi kënnt een dozou ze soen, "menger Schwëster seng Duechter"?

C: Kucke mer eis dat emol eng Kéier un, wéi den 'seng', den Neutrum, do erakënnt. Ech kéint eppes soe wéi, huele mer un, meng Schwëster heescht Catherine. Da kéint ech soen, dem Catherine seng Duechter. Ok? Dat fonctionnéiert wonnerbar, well do sinn ech déi ganzen Zäit beim Neutrum: Cathrine > hatt > seng Duechter. An hei ass genee dat, wat sech iwwerschneit. An zwar hu mer zwar bei 'Schwëster' eppes, wat grammatikalesch am Femininum ass, mee well mer esou eng Konstruktioun hunn, déi sech op eppes bezitt, wat och zum Deel am Kapp als Persoun ofgespäichert ass, nämlech de Virnumm vun där Persoun, kënnt et ganz oft vir, dass een dann de Virnumm hëlt, fir dat grammatesch ze verbannen. An da lande mer scho beim Neutrum. Dobäi kënnt nach, dass bei der Schwëster keng grouss Altersdistanz ass. Et huet ee jo d'Tendenz, dass eng héich Altersdifferenz no uewe bei de 'si' tendéiert. Dofir och hei eng oppen Dier fir Neutrum.

S: Menger Schwëster seng Duechter – huet also mam Virnumm ze dinn?

C: Jo, a mat der sozialer Dynamik, déi dorauser resultéiert. Do gëtt et beispillsweis och Leit, déi vun hirer Cheffin schwätzen. An engem Betrib mat jonker Cheffin a mat flaachen Hierarchien, do ass et net ongewéinlech, dass d'Leit dann an den 'hatt', also an den Neutrum rutschen, wa se vun där Persoun erzielen. An da falen och Sätz wéi: säi Mann war och mat iessen. Obwuel Cheffin e feminiint Substantiv ass, hu mer am Kapp eng Neutrum-Form, déi sech souzesoen iwwer de Virnumm plus déi sozial Facteure festsetzt.

S: Et kléngt awer e bësse komesch.

C: Jo, wat sécher dorunner läit, dass déi Persoun fir eis an där fiktiver Erzielung komplett onbekannt ass. A mir dat dofir mat kengem Virnumm fest ofgespäichert hunn. Häss de elo eng Cheffin, déi Myriam heescht, da wier dat de Lien an du hues d'Cheffin net als Cheffin ofgespäichert an dengem mentale Modell, mee als Myriam (Neutrum). Dass herno 'Cheffin' gesot gëtt, ass am Fong just, fir mengem Vis-à-vis ze soen, wien d'Myriam ass. Mee d'Referenz am Kapp ass dacks vum Virnumm gepräägt.

An et gëtt och Leit, wa se vun hirer eegener Fra schwätzen (déi se natierlech och mam Virnumm uschwätzen), dass do dann deen Neutrum mat erarëtscht. Obwuel déi ganz déi Cheffin, déi Fra, déi Schwëster, obwuel déi alleguer ganz kloer Feminina sinn, hu mer do Elementer vu Persounen, déi sech iergendwéi grammatesch mat dem Virnumm verbannen. An dat fanne mer ëmmer dann, wann de Referent, elo gëtt et e bësse méi technesch, wann de Referent (=déi weiblech Persoun) a mäi Pronomen am Saz méi wäit ewech sinn. Wat mäi Pronome méi wäit ewech ass, wat ech et éischter iwwer mäi mentale Späicher ofgläichen (de Virnumm) an net iwwer de Femininum vum Referenzwuert.

S: Kanns de dat mam Schwësterbeispill erklären?

C: Jo, gär. Ech hunn eng Schwëster Catherine. A fir mech ass déi Persoun mam Numm Catherine verbonnen. An dat wier ëmmer 'hatt'. Lo erzielen ech dir vun där Persoun an ech soen am Ufank awer, fir dech opzeklären, wien dat iwwerhaapt ass, "meng Schwëster". Wat awer dono geschitt, ass, dass ech onbewosst op den "hatt" zréckfalen, well "Catherine" a mengem Kapp méi staark ass. Fir all Persoun, déi dat vu baussen héiert, ass dat net sou evident nozevollzéien, well dee Lien mam Virnumm net sou grouss ass.

Awer passt emol op, wéi vill Leit, wa se vun hiren eegene Familljememberen oder Partner schwätzen, genee déi Konstruktioun wielen: menger Schwëster säi Frënd.

Wéi gesot, an engem ganz neutrale Grammaires-Exercice hätt ech lo och "menger Schwëster hire Frënd" geschriwwen. Do spillt déi perséinlech Relatioun an de Virnumm jo och keng Roll.

S: A wat sees de lo genee op d'Fro vun der Nolauschterin?

C: Menger Schwëster hir Duechter – dat wier déi gewinnte Form: Wann ech dat eebe just op der Texteebene maachen oder wann ech déi Persounen vläicht net kennen, da bleift mer just de Femininum iwwereg. Awer geet et ëm eng perséinlech, reell Erzielung, da si Konstruktioune wéi "menger Schwëster seng Duechter" net ongewéinlech, well se ginn nom Muster "dem Cathrine seng Duechter" gebilt.

Mee ech fannen dat sou interessant, wa Leit dat maachen, well dat weist eis, dass mer an deem Komplex vum Hatt a vum Si do immens komplex Mechanismen hunn, déi am Kapp iergendwéi oflafen.

S: A wéi maache mer am zweeten Deel da weider?

C: An an der nächster Episod, also am zweeten Deel, do wëll ech am Fong gären erklären, wéi déi Konstruktiounen à la menger Mamm hiren Auto, mengem Hond säi Bett iwwerhaapt zustane kommen.

S: Da bleiwe mer gespaant op den zweeten Deel a soen der merci fir haut!

C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

Dës Kéier geet et ëm Muppen an Hënn a wéi kleng oder grouss verschidde Bedeitungsnuancë sinn.

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Haut hu mer eng Fro vun engem Nolauschterer, gell?

C: Mir starten an dat neit Wiwi-Joer mat engem Wuert, wat eis en Nolauschterer ageschéckt huet. An zwar geet et do ëm d' Fro, wou dat Wuert "Mupp" eigentlech hierkënnt.

S: Dat ass zwar eng gutt Fro.

C: A wat ech schonn ëmmer ganz interessant fonnt hunn, ass dass een net nëmme Mupp soe kann, mee och Hond. An Hond, ech mengen do wäert elo all Mënsch direkt kënne soen, wou dat hierkënnt.

S: Wéi am Däitschen 'Der Hund'.

C: Jo, eeben. Den Hond ass natierlech a ville germanesche Sproochen ze fannen: hollännesch 'hond' oder schweedesch 'hund', dänesch ' hund'. Mee déi intressant Fro ass, firwat een am Lëtzebuergeschen déi zwee huet a wéi se vläicht e bëssen ënnerschiddlech sinn. Hond ass e bësse méi den neutralen Iwwerbegrëff. An de Mupp ass, mengen ech, éischter eppes, wat sou e bësse méi léif ass an sou e bësse méi frëndschaftlech. Awer béid iwwerschneide sech och am Gebrauch. Sees du eigentlech Hondsrass oder Mupperass?

S: ____

C: Ech mengen, ech soe béides. Du kanns awer witzegerweis am chen-Diminutiv net béides huelen: wann s de lo sees, o kuck, wat e léiwe klengen …?

S: Mippchen.

C: Genee, Mippchen, 'Hëndchen' hu mer nämlech am Fong iwwerhaapt net. Also et ass e Wuert, wat mer nach guer net begéint ass. Dat heescht, et weist schonn, dass dat, wat do ass fir ze vernidlechen, dat ass dann och tendenziell de Mupp. An do mengen ech, dass mer do eng Upak hunn, fir ze soen, dass de Mupp dat ass, wat e bësse méi kleng ass.

S: A wou kënnt d'Wuert Mupp hier?

C: Fir d'éischt muss ech soen, dass d'Form 'Mupp' och als 'Mupp' oder 'Mopp' am Rheinischen Wörterbuch dran ass, also et ass lo net spezifesch Lëtzebuergesch, mee kënnt och am Dialektraum hannert der däitscher Grenz vir. Ma wann et ëm d'Hierkonft vum 'Mupp' geet, do huet sech de Sam Mersch, e gudde Kolleeg vu mir, och schonn domat auserneegesat. An hien hat do schonn e puer Theorië matenee verglach. A wéi dat generell an den Etymologien ass, ass et heiansdo schwéier, eng eenzeg Pist auszemaachen. An als Mënsch si mer ganz oft verleet, déi Pist ze huelen, déi iergendwéi besonnesch flott oder iergendwéi besonnesch intressant kléngt. Mee et muss een awer och kucken: Passt dat mat de Quellen? Passt dat mat der lautlecher Entwécklung? A passt dat och mat deem, wat mer an anere Sprooche fannen?

Kucke mer mol eng Kéier, wat de Sam do eng Kéier erkläert hat. Hie war dovun ausgaangen, dass et eeben och mam Mops zesummenhänkt. Dat gesi mer och an deenen ale Lëtzebuerger Dictionnairen. Do gëtt och de Lien gemaach mam Mops.

S: Mops, also d'Rass?

C: Jo, déi mam zerknautschte Gesiicht an de bëlzegen Aen. An do ginn et fir d'Etymologie vu Mops zwou Erklärungen. Dat eent wier fir d' Beschreiwung vun de Gesiichtsmuster. Do huet een och heiansdo de Verglach mat Englesch "to mope" oder och hollännesch 'mopen' oder 'mopperen'. Dat ass wann ee esou e bëssen grimmeg kuckt oder wann ee esou e bëssen de Mond hänke léisst. Dat kéint natierlech vu verschiddene klenge Muppe-Rassen oder och méi grousse Muppe-Rasse och de Fall sinn, dass et esou e bëssen de Gesiichtsausdrock ass.

S: Wat ass 'mopperen' da genee am Hollänneschen?

C: Ech hat och nach fonnt, dass 'mopperen' am Hollänneschen och e bëssen "grommelen" oder "knurren" bedeite kann. Generell muss een natierlech soen, dass och aner Rassen grommelen, net just déi kleng. Oder et ass, well de Mops sou haart otemt a schnaarcht!

An eng weider Hypothees ass, dass dat Wuert 'Mupp' oder 'Mopp' fir eppes steet, wat ronn a mëll a kleng ass. An deem Kontext fënnt een dann och d'Wierder 'mockeleg' oder 'moppeleg', d.h. e bëssen 'déckeleg'. An do kann et gutt sinn, dass e ronnen Objet, e ronne Kierper dann dozou féiert, dass dat kleng Mippercher sinn. An et ass do hier dann 'moppeleg', 'mopsig', 'mockeleg', dass mer do e bëssen e Lien hunn, mat kleng a ronn.

Interessant ass awer trotzdeem, dass sech déi zwee Wierder (Mupp an Hond) gehalen hunn. Mir hunn also de Mupp, deen iergendwéi Famill ass mam Wuert Mops.

S: Mee do ass et jo eemol eng Rass an eemol den Numm fir d'Déier.

C: Dat stëmmt. An dat ass ganz oft, dass mer a verschiddene germanesche Sproochen eemol en Iwwerbegrëff hunn an eemol en Spezialbegrëff. Dat hu mer zum Beispill och am Engleschen, wou mer 'dog' soen. A kanns de der virstellen, wéi ee Wuert am Däitschen do elo verbonnen ass?

S: Eng Dogge?

C: Jo, do hu mer lo am Engleschen den Iwwerbegrëff 'dog' an den däitsche Pendant bezeechent eng Rass. An zwar sinn dat déi, déi ech ganz léif als kleng Ponye géif bezeechnen. Well dat sinn déi risegrouss Muppen. An do gesäit een, dass 'Dogge' an 'dog' dat selwecht Wuert sinn, mee eemol bezeechent et se alleguer an eemol just eng Gattung dovunner. Änlech hu mer dat och mat 'Hond' oder 'Hund 'an englesch 'hound'. En 'hound' ass nämlech am Engleschen net iergendeen Hond, mee et sinn déi, déi fir ze joe sinn a vun allem déi, déi schnoffele kënnen. Op Däitsch heeschen se 'Jagd- und Hetzhunde' an net Hënn am Allgemengen. An domat hu mer dräi Beispiller, wéi - innerhalb vun de westgermanesche Sproochen - eenzel Wierder eng Bedeitungsverengung hunn (dass een eenzel Rassebezeechnungen huet) oder och eng Bedeitungserweiderung, andeems se eng ganz Kategorie bezeechnen.

S: An ännere sech sou Bedeitungen dann och nees? Also an Zukunft?

C: Dat ass ëmmer schwéier soen, a grad bei esou Lexeemer brauch et nawell laang, bis sech do eppes ännert. Mee sou gesinn huet d'Wuert Mupp sech jo och scho mat der Zäit vum klenge Mops op déi ganz Gattung ausgebreet. An et brauch normalerweis e puer 100 Joer, bis sech esou Tendenze weisen.

S: 100 Joer musse mer net méi op déi nei Episod WiWi waarden, déi kënnt wéi ëmmer an enger Woch!

C: Richteg!

S: An domat soe mer der merci a freeën eis op nei Wierder iwwer Wierder vun dir!

C: Merci och an d'Schlusswuert ass: äddi!

Dës Kéier geet et ëm deen éischten Dag vum Joer a mer ginn der Fro no vum "sch".

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Haut geet et graff gekuckt ëm Silvester.

C: Jo, et ass déi richteg Richtung, et geet mer ëm den éischten Dag vum neie Joer.

S: … also Neijooschdag.

C: Neijooschdag, den Dag mam Oosch.

S: Mam Oosch?

C: Ech wëll Iech haut méi erzielen, wéi et zu deem Oosch kënnt.

Den Neijooschdag huet deen OOSCH an deen ass ganz typesch, wann en R an en S zesummekommen. Well am Fong setzt sech dat Wuert zesummen aus nei, Joer an Dag. An do hu mer nach en S, dee mer ganz typesch do stoen hunn.

S: De Fouen-s!

C: Jo, tipptopp, iwwert deen hate mer och scho bei anere Wierder geschwat. Dat ass dee klengen S, deen heiansdo an Zesummesetzungen ze fannen ass. An den R an den S an eelere Wierder, hu mer deen zu Sch verbonnen. Dat nenne mer an der Linguistik assimiléiert. Dat heescht R an S gëtt ganz oft am Lëtzebuergeschen zu Sch assimiléiert. Dat ass awer haaptsächlech bei eelere Wierder sou oder dat gesäit een och bei verschiddenen däitsche Wierder: besonders ass besonnesch oder Bürste ass Biischt oder anescht ass däitsch anders – den R an den S gëtt zu Sch. An do gesi mer am Wuert Neijooschdag, dass deen SCH hei ganz fest dran ass. Well kee vun eis seet 'Neijoersdag', obwuel dat natierlech déi eenzel Elementer wieren. Et gëtt awer och d'Schreifweis "Neijoerschdag", déi gefält mir perséinlech awer manner gutt, well se d'Iddi vun der Assimilatioun net opgräift an amplaz éischter d'Wuert

Dës Kéier geet et ëm eng Kulturtraditioun zu Lëtzebuerg: d'Haupeschbléiser. Dir gitt gewuer, wien den Hauper ass a wat do eigentlech geblose gëtt.

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Wéi ee Wuert hues de eis haut matbruecht?

C: Haut schwätzen ech iwwer e Wuert, wat ech selwer réischt nei geléiert hunn. An zwar geet et ëm d'Haupeschbléiser.

S: Haupeschbléiser?

C: Kenns de dat, also kanns de der eppes drënner virstellen?

S: ______

C: Et ass en Deel vum Patrimoine zu Lëtzebuerg. D'Wuert setzt sech zesummen aus de Bléiser, also vum Blosinstrument, an Haupesch, wat op de St. Hubert zeréckgeet. Dat Instrument, wat se spillen, heescht op Franséisch 'trompe de chasse'.

S: Also en Horn fir op d'Juegd?

C: Genee, et ass eng Grupp vu Musikanten an hiert Instrument gouf effektiv konzipéiert fir d'Juegd, méi genee nach fir Juegden um Päerd.

S: A, lo verstinn ech, firwat s de dat Wuert erausgesicht hues! A wéi muss ech mer dat Instrument virstellen?

C: Et ass ronn gedréit, de Blechrouer ass 4,55 m laang, op 3 Toure gedréit an den Toun kënnt hannen eraus, dass een et no hannen héiert. Zu Lëtzebuerg spillen se haut mat der sougenannter Trompe d'Orléans, déi säit 50 Joer benotzt gëtt, well se anscheinend immens praktesch ass.

D'Instrument gouf viru ronn 400 Joer entwéckelt, an der Zäit vum Louis 14, wou se op d'Juegd geridde sinn. De Kinnek oder den Adel am Allgemengen ass do matgeridden, a fir de Wee net ze verléieren, resp. fir ze wëssen, wat se am Fong noreiden, gouf dat Instrument entwéckelt, wat ee um Päerd benotze kann. An et huet jee no Lidd ugewisen, ob elo grad en Hirsch oder e Wëllschwäin entdeckt ginn ass.

S: Spillt een dat da mat enger Hand oder wéi geet dat um Päerd?

C: Jo, dofir och e Blosinstrument ouni Knäppercher, well een déi aner Hand brauch fir ze reiden. En plus kann ee sech et ëmhänke wéi eng Posch.

S: An haut?

C: Haut blosen se och Fanfaren op Concerten. Et muss een dat Instrument beherrschen! Et geet do och ëm d'Musek! A weess de, wat ech besonnesch cool fannen?

S: So mer.

C: Et ass hiren Outfit. Well och wann se net ëmmer um Päerd sëtzen (wann se eeben zum Beispill just e Concert spillen), dann ass et eng richteg Reidertenue: se hu Reithelmer un, wäiss Reithändschen, en orangë Gilet an en däischterbloe Paltong mat orangen Accenter a gëlle Knäpp.

S: Dat kléngt awer och ganz britesch iergendwéi.

C. Jo, effektiv. Et ass eeben dat, wat dem franséischen an engleschen Adel gutt gefall huet a sech an Europa iwwer vill Joren etabléiert huet an dat gëtt an esou Kulure weidergedroen!

S: Scho cool, méchs du dat och?

C: Ech kann zwar gutt am Gallopp mat enger Hand duerch de Bësch düsen, mee ech spille leider kee Blosinstrument! A sinn och normal ugedoen.

An a propos Kultur, d'Haupeschbléiser: déi sinn elo Deel vum IKI. Et ass also eng Traditioun zu Lëtzebuerg, déi elo zum immaterielle Kulturierwe gehéiert.

S: A firwat heeschen se scho méi Haupeschbléiser?

C: Dat kënnt vum Saint Hauper – eng verlëtzebuergescht Form vum St. Hubert, dat ass hire Schutzpatroun, am franséischen Numm heeschen se "Trompe de Chasse Saint Hubert de Luxembourg". An aus de Bléiser vum Saint Hauper goufen dann d'Haupeschbléiser.

S: An du kanns eis bestëmmt soen, firwat den Hauper- zu Haupesch gëtt?

C: Naturellement. Ech ka jo net just Kulturwëssen ënner d'Leit bréngen, mee ech si jo hei, fir och linguistesch Saachen ervirzehiewen an ze erklären! Dat ass nees déi berüümt Assimilatioun vun RS zu SCH. Do hunn ech d'nächst Woch och nach e passend Wuert!

S: A wéi bass de eigentlech op dat Wuert vun haut komm?

C: Iwwer youtube, haha.

S: Wierklech elo?

C: Jo, kee Witz, de Kulturministère huet e richteg flotte Video vun 13 Minutten doriwwer gemaach mat villen Erklärungen, déi ech och als Grondlag fir dës Episod geholl hunn!

S: A wéi fannen ech deen?

C: Einfach Haupeschbléiser sichen. An elo nach mäi Claim for fame – dat schwaarzwäisst Päerd am Video kennen ech perséinlech!

S: An de Reider net?

C: Dach, och de Reider, Lëtzebuerg ass kleng. An nach eppes a puncto Kultur - ech wënschen Iech alleguer doheem ganz schéi Chrëschtdeeg mat Äre Léifsten!

S: Ma dat wënschen ech dir och! Merci fir haut, Caroline a mir freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de eis nei Wierder bei WiWi erkläers.

C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

Och am zweeten Deel geet et ëm den Hittchen: Wou kënnt en hier a wéi fakultativ ass en iwwerhaapt?

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Mir sinn haut am Deel 2 vun der Hittchen-Episod?

C: Jo, ech hat ze vill cool Saache fonnt iwwer den Accent circonflexe, dee mer am Lëtzebuergesche sou léif 'Hittchen' nennen.

S: A mer ware stoe bliwwe bei der Fro, wou deen iwwerhaapt hierkënnt. Also firwat brauch ech eigentlech en Hittchen op engem Vokal am Franséischen?

C: Generell ass et interessant ze wëssen, dass den Accent circonflexe fir en S steet, dee mat der Zäit verluer gaang ass. Een S, deen och souwisou net méi mat ausgeschwat gouf. An dat gesi mer heiansdo, wa mer Wierder vergläichen, Englesch, Franséisch oder wa mer e Champs lexical am Franséische vergläichen.

S: Hues de Beispiller?

C: Mir hunn zum Beispill 'forêt', schreiwe mer hanne mat E Hittchen T an am Engleschen hu mer 'forest', do hu mer den S nach. Oder 'la bête' vu 'Beast' oder 'Bestie', wou mer den S gesinn an héieren, 'île' a Latäin 'insula', Spuenesch 'isla' asw. Dat hu mer awer deelweis och am Franséische selwer. Also mir hunn 'arrêt' mat engem Circonflexe, mee 'arrestation', dat heescht do kënnt den S erëm zum Virschäin. Awer verschidde Wierder, déi och schonn emol en S haten, hunn awer haut keen Accent circonflexe. An dat mécht en eeben esou intransparent oder "incohérent", wéi se am LeRobert soten.

S: Wat wier do e Beispill?

C: Ech hu Wierder wéi 'chaque', also wéi 'chaque matin'. An dat gouf fréier och mat engem S geschriwwen, chasque – ganz zréckgekuckt kënnt et vum Latäin 'quisque' (jiddwer). Awer haut hu mer do kee Circonflexe drop. Et gëtt do Theorien, dass dat och eppes mat der Vokallängt zesummenhänkt, mee dat ass keng Reegel, déi ëmmer gräift. Dofir muss een do e bësse virsiichteg sinn. Wichteg ass awer, dass quasi all Vokal coifféiert ka gi vun engem Circonflexe, den A E I O U.

S: An awer fakultativ um I an um U? Heescht dat, dass ech de Choix hunn?

C: En ass do generell fakultativ, just vereenzelt ass en nach obligatoresch, fir e Bedeitungsënnerscheed ze maachen oder fir op bestëmmte Verbformen hinzeweisen. Beispillsweis bei 'sur' a 'sûr': sur = op a sûr = sécher. Do muss e stoen. An da gëtt et Wierder, wou en ewechfale kann.

S: A wéi eng Wierder sinn dat?

C: Ma et ass ganz léif, de franséische Kulturministère huet do esou e klengt Iwwersiichtsdokument. Dat heescht 'Mini Guide de la Nouvelle Orthographe'. An do dinn ech mech iwwregens ëmmer schwéier, dass et am Franséischen net 'Orthographie' ass, mee 'Orthographe' …

S: Ech hätt och Orthographie gesot!

C: An den Accent circonflexe, dee verschwënnt elo um I an um U. An do sinn als Beispiller entraîner oder coût fir d'Käschten. A béide Fäll KANN een den Hittchen ewechloossen.

An do hu mer natierlech elo d' Fro, wat maache mir mat Wierder, déi mir am Lëtzebuergeschen hunn? Bis elo hu mer just Schreiwunge mam Hittche gehalen.

S: A wat sinn dat da fir Wierder, déi do am Lëtzebuergesche betraff sinn?

C: Mat I hätt mer abîméieren, Boîte, Chaîne, Maître (vu Maestro), maîtriséieren asw.

S: A mam U?

C: Bûche (passend bei Chrëschtdag), Croûton, Goût, Piqûre, Ragoût. Déi sinn och all den Ament am Lëtzebuergeschen just mat Hittchen. Well mer och net ëmmer direkt sprange kënnen, soubal iergendwéi eppes ugepasst gëtt. An och wéi ech elo grad gesot hunn, ass et net fort am Franséischen, mee fakultativ. Well ganz oft ginn nach déi zwou Schreifweise benotzt. An dann hat ech nach eng Statistik fonnt, wou se einfach e puer Leit gefrot haten, wéi se dat da fannen am Franséischen. An ob se prett wieren, de Circonflexe falen ze loossen, also hire Vokal net méi ze coifféieren. An do ware just 10-20% vun de Leit bereet, fir déi modern Schreifweis ze adaptéieren. Si hunn einfach gären hire klassesche Circonflexe. An ech muss soen, et ass jo effektiv och e bësse speziell, dass déi Reegel just fir den I an den U gëllt an net fir den A, wéi um Pâté zum Beispill.

Do fält mer an, Pâté ass och e Wuert, wou ee gesäit, dass de Circonflexe fir en alen S steet! Kanns de der virstellen, a wéi engem Wuert nach den S virkënnt?

S: _____

C: Am Däitschen hu mer jo zum Beispill d'Wuert 'Pastete' oder generell kënnt et jo vu Pasta, also pâte = Pasta = den Deeg, dee gemaach gëtt, fir alleguer déi Saachen ze maachen.

Ech halen Iech op alle Fall um Lafenden, wéi d'Geschicht mat den Hittercher weidergeet!

S: Mir soen der merci, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs.

C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

Dës Kéier geet et ëm coifféiert Vokaler, eng Kappbedeckung a Fransousen, déi Saachen upassen.

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Den Zinniklos war do an huet eis eng laang Episod matbruecht!

C: Jo, ech war en plus an der Virbereedung an esou ee Rabbit hole gefall, dass ech d'Inhalter op zwou Episoden hu missen opdeelen!

S: Eisen éischten Zweedeeler also!

C: Genee, haut maache mer en Deel iwwer den Hittchen an nächst Woch deen 2. Deel!

S: Mer schwätzen also iwwer den Hittchen?

C: Genee! Haut schwätze mer iwwer Hittercher, also iwwer den Hittchen. Net direkt iwwer d'Kleedungsstéck, mee och iwwer Orthografie an iwwer déi franséisch Orthografie. A mer starte lass. Den Hittchen ass fir d' éischt emol am Lëtzebuergesche e super Wuert, well et ass den Diminutiv vun Hutt. A mir hunn hei erëm ganz typesch, wéi am Lëtzebuergeschen, e Vokalwiessel. Mer komme vun U zu I, wéi mer zum Beispill och hunn bei Kuch-Kichelchen oder Duch-Dichelchen.

S: Awer ass dat haut, wat s de alles erziele wollts?

C: Nee, ech wollt nämlech haut och op den Hittchen agoen, fir den Accent circonflexe. Dass mer dat nämlech Hittchen nennen, fannen ech esou léif am Fong. Also wéi wann een einfach esou e Vokal huet an deen huet elo eng Kappbedeckung.

S: Deen huet elo e klengen Hutt op.

C: A well et ganz kleng ass, nenne mer dat Hittchen.

S: Hu mer dann net méi oft Saachen, déi mer mat engem "chen" benotzen?

C: Jo, effektiv, mir soe jo och Pinktelcher um A oder e Pinktelchen um I. Oder beim Spillen hu mer eng Zweetchen an eng Véiertchen, mer kafen eng Aachtchen asw. Diminutiv hu mer genuch! Vill méi interesséiert mech awer den Accent circonflexe, also den Hittchen als klengt Zeechen um Vokal, wéi mir en och am Lëtzebuergesche benotzen.

S: Dat ass dach bei Wierder aus dem Franséischen?

C: Genee, dat ass natierlech e Reflex vum Franséischen.

S: Do gouf et dach elo och iergendeng Ännerung, datt iergendwou den Hittche fakultativ ass?

C: Jo, richteg. An zwar interesséieren ech mech natierlech dofir, wat maache se a Frankräich mat orthografesche Reformen? Also déi si jo normalerweis bei sou grousse Kultursprooche lues mam Reforméieren, déi di sech ganz schwéier mat orthografesche Reformen. An do ass natierlech och d'Fro, wat hu si geännert? A wéi ass do de Reflex op Wierder am Lëtzebuergeschen? Krus du déi Ännerung am Franséische konkreet mat?

S: ____

C. An do muss ech soen, war ech an den Le Robert online gaangen an dat ass esou léif, deen éischte Saz, deen ech beim Accent circonflexe do gelies hunn, deen ass "L'accent circonflexe peut coiffer les voyelles A, E, I, O et U." En Hittchen als Coiffure op engem Vokal! Ech muss mer dat onbedéngt verhalen, dass déi Vokaler do coifféiert sinn.

S: Wonnerschéin!

C: An dann "Son emploi particulièrement arbitraire et incohérent est à l'origine de nombreuses hésitations." Sou, wat steet elo hei? Okay, mir hunn also quasi eng Coiffure op engem Vokal an da steet do "particulièrement arbitraire", dat heescht et ass iwwerhaapt net kloer, wéini e kënnt, "incohérent", et gëtt iwwerhaapt keng Systematik an e féiert dozou, dass ganz vill Leit zécken, wou en elo kënnt a wou en net kënnt.

S: Ech sinn do och oft onsécher, ausser bei Wierder, déi een oft schreift a liest.

C: Also ech fannen dat scho relativ staark vun engem Dictionnaire, fir do esou Positioun ze bezéien. Also fir ze soen, e mécht guer net esou vill Sënn bei ville Wierder, en ass richteg schwéier ze setzen, awer ech muss mer einfach verhalen, dass do coifféiert gëtt.

S: An wat gouf dann elo geännert? Oder wéi eng Wierder hunn nach ëmmer de Circonflexe?

C: Do ass elo eng Ännerung dobäikomm – schonn 1990, an deem Sënn, dass e fakultativ ass um I an um U. Dat ass nees opgerullt ginn, well et säit 2016 och am Enseignement fakultativ benotzt gëtt.

S: Firwat ginn am Fong Saache fakultativ gemaach?

C: Dat ass eng gutt Fro. Déi stelle mir eis och ëmmer am Conseil vun der Lëtzebuerger Orthografie. A ganz oft geet et drëm, fir lues Ännerungen anzeféieren. Also fir keng Leit virun de Kapp ze stoussen. An heiansdo maachen och zwou Erklärunge Sënn. An da soe mer, wann Der éischter Erklärung A huelt oder éischter eng etymologesch Schreifweis, da kënnt Der Variant A huelen. Wann Der awer nei léiert oder gäre méi eng adaptéiert modern Schreifweis hätt, da kënnt Der och Variant B huelen. Also ganz oft ass Varianteschreiwung ganz praktesch, well ee sech net direkt ëmgewinne muss an een eng méi héich Warscheinlechkeet huet, dass et richteg geschriwwen ass. An normalerweis sinn déi zwou Varianten och gutt ze erklären, eng ass meeschtens méi traditionell an eng méi modern.

S: A fir wat steet deen Hittchen iwwerhaapt?

C: Ech kéint elo nach ganz laang weider erzielen, mee ech mengen, ech muss en Deel 2 maachen! Do kann ech da méi genee drop agoen, firwat a wéi a wat a wéi eng Wierder dat am Lëtzebuergesche betrëfft. Dofir maache mer d'nächst Woch op dëser Plaz weider!

S: Da soe mer merci a si ganz gespaant op den zweeten Deel vun der Hittchen-Episod!

C: Merci och a mäi Schlusswuert ass: Äddi!

Dës Kéier geet et ëm Moos, Schampes an eent vun dem Caroline senge Liblingswierder.

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Wéi ee Wuert hues de haut matbruecht?

C: Haut hunn ech nees e Wuert, wat kee Substantiv ass. Mir schwätzen haut iwwer eent vu menge Liblingswierder, an zwar ass dat muusseg.

S: Muusseg?

C: Muusseg, wéi flauscheg. Dat kann am Fong e Stoff sinn zum Beispill, also esou en Nikki-Stoff.

S: A vu wou kënnt dat Wuert?

C: Ma 'muusseg' kënnt am Fong aus dem Franséischen an huet eppes mat Moos ze dinn. Dat ass vum Franséischen ofgeleet 'mousseux', also eppes, wat 'mousse' entsprécht.

S: Mee ass 'mousse' net esou eppes wéi Schockelasmousse oder Raséierschaum?

C: Jo, och, mee ursprénglech war domat wierklech Moos gemengt, 'mousse verte'. Just wa mir um Mousse denken, dann hu mir einfach kulinaresch oder kosmeetesch esou vill am Kapp, dass mir guer net méi de Lien mat Moos als Planz maachen.

Dat heescht, 'muusseg' als Adjektiv kënnt vum franséische 'mousseux', wat 'wéi Moos' bedeit. Et geet also éischter ëm d'Gefill oder d'Haptik, déi Moos huet, esou eng ganz mëll Struktur. Du muss jo och iwwerleeën, viru villen honnert Joren, do haten d'Leit natierlech och net esou vill flauscheg Saachen, ausser elo vläit Pelz, a Moos war eppes, wat een einfach gären ugepakt huet, an elo wann et dréchen ass, wat einfach immens schéin un der Hand war.

Ech ginn och ganz gär einfach Moos am Bësch heemelen, einfach d'Natur mat alle Sënner op sech wierke loossen. Duerfir mäin Tipp, wann Der d'nächst Kéier Moos am Bësch gesitt an Dir musst duerno keng steril Hänn hunn, da paakt emol Moos un, dat ass richteg flott. Méchs du dat och heiansdo?

S: _____

C: Zréck bei eise 'mousseux': et gëtt jo am Franséischen eeben d'Mousse an och de 'vin mousseux'.

S: A jo!

C: Hei ass d' Iddi, dass een ee Gedrénks huet, wou uewendrop esou e Flom entsteet. Dat heescht, beim 'vin mousseux' ass eeben déi Schaumkroun, de Wäin bilt eng Mousse. Alles, wat 'mousse' genannt gëtt, ass eng Metapher zum Moos.

Wann d'Wuert 'muusseg' elo vum Moos kënnt (iwwer d'Franséischt), dann hunn ech mech gefrot, ob 'moosig' am Däitsche vläit och déi Erweiderung hat mat der Textur fir Kulinaresches oder Kosmeetesches.

S: An?

C: Leider guer net, 'moosig' geet ëmmer e bësse méi an déi naass Richtung. Dat heescht alles, wat am Däitschen 'moosig' war, war wierklech op de Moos zréckzeféieren an do geet et dann nach eng Kéier zréck och op de Sumpf. Dat heescht, Saachen, déi moosig sinn, déi sinn entweeder mat Moos bewuess oder och sou sumpfig, morastig.

S: Dat Wuert hunn ech scho laang net méi héieren: Morast.

C: Also ech fannen dat Wuert Morast, dat kléngt schonn esou richteg sou, bä, Morast.

Dann hunn ech definitiv léiwer, wa mer eppes Muusseges hunn, do geet et jo drëm, dass sech eppes besonnesch gutt ufillt, eebe wéi sou e schéinen dréchene flauschege Mooss an och sou e mëlle Pelz, dee kann och ganz muusseg sinn oder Äre schéinen décke Pyjama, dee frësch aus dem Dréchner kënnt.

Muusseg ass dofir ee Wuert, wat ech extra gären hunn!

S: So eis awer nach, wéi schreiwen ech dann elo 'muusseg'?

C: A jo! Mer musse schonn emol 2 S schreiwen, well soss wier et 'museg'. A wa mer zwee S-en hunn, da musse mer och de laangen U verduebelen. An d'Adjektivendung hannen ass -eg. Also M U U S S E G.

S: Sou hätt ech et och geschriwwen!

C: Ech si stolz op dech! Hues du eigentlech och esou Liblingswierder?

S: _____

C: Dofir och als Erënnerung un eis Nolauschterer: Dir kënnt mir och Är Liblingswierder schécken, wann Der méi dozou wëllt wëssen, dat ka ganz al oder ganz nei sinn oder ganz kreativ! Eis Adress ass [email protected]!

S: Mir soen der merci, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs.

C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

Dës Kéier geet et ëm nees ëm Uebst. Mir ginn haut der Fro no, wat "Hamm” an Hammbier eigentlech bedeit a wat dat mat engem Hirsch ze dinn huet.

S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon!

S: Eis Uebstserie geet haut weider!

C: Jo, ech sinn absolut onsaisonal a schwätzen elo vum frëschen Uebst. Iergendwéi musse mer d'Këscht mat de Bieren haut zoumaachen. Mer hate schonn d'Päerdsbier, mer haten d'Äerdbier. A wat mengs de kënnt haut?

S: Hammbier!

C: Ganz genee. Also bei der Päerdsbier, fir nach eng Kéier d'Leit alleguer matzehuelen, ware mer e bëssen am Bësch, wou de Wuertdeel 'Päerd' am Fong hierkënnt. Do hate mer Theorië mat, well se esou wéi däischter Päerdsäppel kludderen oder well fréier vläicht Päerd déi besonnesch gäre giess hunn. Bei der Äerdbier war dat vill méi transparent. Ech mengen, do has du am Ufank vun der Folleg scho gesot, dass et mat der Äerd zesummenhänkt, well se einfach iwwert dem Buedem wiisst.

S: Jo, dee war relativ einfach!

C: A bei der Hammbier ass et elo nach méi spannend, well d''Hammbier' huet eng Rei phonologesch a Léinprozesser matgemaach. An da gëtt et um Enn och nach en orthografeschen Tipp.

S: A, eng klassesch Wiwi-Episod! Da komm mer schéisse lass!

C: Bei 'Hammbier' ass natierlech d'Bier erkennbar, mer wëssen, dass et eeben zu enger bestëmmter Uebstsort gehéiert. Awer de Wuertdeel 'Hamm', dat seet engem guer näischt.

S: Moment, Hamm ass dach am Oste vun der Stad, do Richtung Sandweiler?

C: Jo, Hamm ass e Staddeel. Awer Hamm huet näischt mat der Hammbier ze dinn.

S: Dat wier och komesch.

C: An zwar musse mer fir d' Hammbier als éischt an d'Däitscht kucke goen. An do hu mer d'Himbeere. An bei der Himbeere hu mer e bëssen eng verstoppten Etymologie.

S: Mee ganz kuerz, soe mer emol eng Kéier, firwat mir net "Himmbier" soen, mee Hammbier.

C: Dat ass ee Lautwiessel, dee mer bei verschiddene Wierder hunn, wou mer am Däitschen en I hunn an am Lëtzebuergeschen en A.

S: Hues de nach Beispiller dofir?

C: Jo, ech hunn zum Beispill, am Däitschen 'das Kind', am Lëtzebuergeschen 'e Kand'. Mir hunn d' Verb 'finden', ass am Lëtzebuergesche 'fannen'. Also den D ass ewechgaangen, mee den I ass en A ginn. Oder am Däitschen d'Verb 'singen', op Lëtzebuergesch 'sangen', oder 'der Wind' ass 'de Wand'. Dat heescht, dass mer vun engem kuerzen I op e kuerzen A kommen, ass wierklech net esou ongewéinlech. Et ass e systematesche Lautwiessel.

Iwwer d'Himbeere kënne mer awer den Ursprong gesinn, well et ass lo sou, dass dat am Fong an der Geschicht vun deem däitsche Wuert net ëmmer mat engem M war, mee et war eng Hindbeere. H I N D oder H I N T. Deemools war d' Orthografie nach net gereegelt.

S: A wat heescht dann Hind?

C: Ma 'Hind' kënnt vum Wuert 'Hinde' an dat ass eng eeler Form fir eng Hirschkou. Also déi weiblech Form vum Hirsch. An elo si mer am Fong erëm genau esou wäit wéi bei der Päerdsbier, dass een dann erëm net ganz genee novollzéie kann, firwat lo en Déier mat där Bier an Relatioun gesat gëtt. Et ka sinn, dass déi se besonnesch oft giess hunn. Et kann awer och sinn – an dat ass elo och eng Erklärungspist, déi ech fonnt hunn – dass et e Verglach mam Gewei ass. An zwar hu mer jo eng Hindbeere, Himbeere, Hammbier. An déi huet e bëssen méi kleng Dären um Strauch. An dann hu mer nach d'Päerdsbier mat groussen Dären. An dat gouf an der Zäit net just Brombeere, mee och Hirschbeere genannt. An dat kéint eng Analogie sinn, dass d'Hindbeere déi ass mat de kuerze Picken. Also wéi ee sech dat esou virstellt, wéi quasi dann e weiblechen Hirsch da kaum Gewei huet. An déi Päerdsbier, also déi Hirschbeere, dass déi déck Dären huet wéi e risegrousst Gewei. Et gëtt do awer keng eendeiteg Source. Ech fannen awer béides schéin.

S: Mee wéi gëtt eigentlech aus der 'Hindbeere' eng 'Himbeere'?

C: Dat ass e phonologesche Prozess, deen nenne mer Assimilatioun. Assimilatioun bedeit, wa sech Lauter an der Aussproch ugläichen, also assimiléieren. Déi sinn dann vun der Artikulatiounsplaz am Mond esou no beieneen, dass se iergendwéi aneneen iwwerginn. Dat heescht Hindbeere, wann s du N a B ganz no beieneen hues, da gëtt dat zu MB. Well mir hunn den N, dee gëtt mat der Zong hannert den Zänn gebilt. An de B gëtt mat de Lëpse gebilt. A wa mer elo den N och un de Lëpse bilde wëllen, da si mer beim M. An dofir mer ganz oft d'Kombinatioun vun N a B déi zu M a B gëtt, Hintbeere zu Himbeere hei.

S: An du wollts och nach eppes soen iwwer Orthographie?

C: Jo, dat Wuert 'Hammbier' schreiwe mer nämlech säit 2019 mat zwee M. Et gouf bis November 2019, éier déi Lëtzebuerger Orthografie aktualiséiert gouf, mat engem M geschriwwen. An dann ass decidéiert ginn, dass een am Fong déi zwee Wuertdeeler erkennt. Also Hamm a Bier, quitt dass 'Hamm' haut fir eis net méi transparent ass. Mee Bier ass awer e Wuert, wat mer kennen. A wa mer déi zwee Wuertdeeler isoléiere kënnen, da schreiwe mer Hamm mat zwee M, well mer e kuerzen A hunn. An da schreiwe mer natierlech Bier wéi Bier, also B I E R. An Hamm mat zwee M, well géife mer nämlech no den neie Reegelen just een M schreiwen, dann hätte mer 'Hambier', mmm, Schinkenbeere! Dat ass e bëssen Homer Simpson hei.

S: A mat der Schinkenbeere a mat der Hirschkou soen mer elo schonn äddi a merci fir haut. A mir gesinn eis dat nächst Woch erëm an ech mengen, da si mer och duerch mat de Bieren.

C: Jo, dat si mer. Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

Dës Kéier geet et ëm d'Äerdbier an d'Fro, firwat dat Wuert verschidden Artikele kann hunn: “déi” an “dat“, a wa mir op eeler Sourcë kucken, och “deen“.

S: Bei eis am Studio ass d'Caroline Döhmer vun der Uni Lëtzebuerg. D'Caroline ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie an erzielt eis haut nees "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline!

C: Moien alleguer, moie Simon.

S: Haut schwätze mer nees iwwer Uebst?

C: Genee! Mir ware scho bei der Päerdsbier a ganz léif, dass sech do och Nolauschterer bei mir gemellt haten a mer erzielt hunn, dass déi pickeg Äscht "Bréimen" heeschen an een anere sot, dass och u biologesche Glossären op Lëtzebuergesch geschafft gëtt mat intressante Sourcen! … an haut schwätze mer iwwer d'Äerdbier. Mer hate jo schonn driwwer geschwat, dass et fir d'Päerdsbier ënnerschiddlech Ausdréck gëtt, wéi zum Beispill Schwaarzbier oder och Brommbier, wat natierlech den däitsche "Brombeeren" noempfonnt ass a vrun allem vu jonke Leit benotzt gëtt. An haut si mer bei der Äerdbier.

S: Okay, mee bei Äerdbier, do sinn ech mer zimmlech sécher, wou et hierkënnt, et ass jo einfach eng Bier aus der Äerd oder no um Buedem, well se eeben do wiisst.

C: Jo, ganz genee, dat ass och guer net esou schwiereg. An haut hunn ech och manner eppes Etymologesches, mee vill méi eppes Grammatesches. An zwar, wann ech der elo hei meng Hand géif opmaachen an do wier elo esou, ech soen elo mol eng Kéier, esou eng rout Fruucht dran, wéi géifs de soen? Du géifs soen: Hues de ___ fir mech?

S: Ech mengen, ech géif soen: "Hues de eng Äerdbier fir mech?"

C: Ok, dat wier dann Äerdbier am Femininum: ENG Äerdbier.

S: War dat richteg?

C: Jo, kloer, alles gutt! Awer eng ganz Zäitchen war d'Äerdbier oder eng Äerdbier am feminine Gebrauch guer net am LOD dran.

S: Komesch, war dat dann fréier en anert Geschlecht?

C: Tatsächlech jo, well an der Zäit ass Äerdbier éischter am Neutrum benotzt ginn, also "frëscht Äerdbier", well domat de Sammelbegrëff gemengt war.

Dat heescht, wann s de sees, "et gëtt scho frëscht Äerdbier" oder "zeidegt Äerdbier", dann ass dat Neutrum, um T bei "frëscht" héiere mer, dass dat Neutrum ass. Dat ass dann éischter esou fir d'Gesamtheet vun den Äerdbiere vun engem Joer, déi grad zeideg sinn.

S: Wann dat de Sammelbegrëff ass, wéi sot een dann, wann een op eng eenzel Äerdbier wollt weisen?

C: Ma dann huet een en extra Wuert agefüügt, an zwar huet een da gesot "e Kär Äerdbier". Also gëss de mer emol "e Kär Äerdbier" oder "e Kär ass mer erofgefall". Kenns de deen Ausdrock?

S: _____

C: Ech hat dat éierlech gesot net kannt, mee et léiert ee jo ëmmer bäi! An ech muss soen, dat hunn ech eréischt a menger Zäit matkritt, wou ech beim LOD geschafft hunn. An do war et ganz léif, well d' Leit, déi zum Beispill Lëtzebuergesch geléiert hunn oder och Enseignante vum Lëtzebuergeschen, déi sech an de Coursë vill mam Basiswuertschatz auserneesetzen, déi hunn ëmmer gemengt, am LOD géif e Feeler stoen.

S: Do war "eng Äerdbier" also net dran?

C: Nee, an do hate vill Leit gefrot, firwat do kee Femininum steet, well et ass dach "eng Äerdbier"! Déi Uebst-Vokabel ass ganz typesch bei deene Saachen, déi een als éischt léiert. A virun e puer Joer ass dann net just den Neutrum-Gebrauch (frëscht Äerdbier), mee och de Femininum "eng Ärdbier" an den LOD zousätzlech opgeholl ginn. An am Femininum, do ass d'Äerdbier zielbar: zwou oder dräi Ärdbieren. Am Neutrum ass et net zielbar (frëscht Äerdbier), an et huet och kee Pluriel, well et eeben net zielbar ass.

A wann een am LOD elo bei d'Äerdbier kucke geet, da gëtt dat souguer an enger Infobox am Artikel ganz ënnen erkläert, wéini ee wat benotzt. Dat gëllt och fir déi aner Bieren, also Päerdsbier oder Hammbier!

S: Ëmmer Neutrum fir d'Äerdbier am Allgemengen a Femininum als eenzel Fruucht?

C: Jo, dat kanns de graff esou zesummefaassen. Woubäi de Femininum fir vill eeler Spriecher guer net als Optioun geholl gëtt, dat ass méi e modernt Phenomeen.

A pass op, fir et nach méi wäit ze dreiwen, am LWB, also am Dictionnaire aus den 1950er Joren, do steet souguer Äerdbier och nach als Maskulinum dran.

S: Also gëtt et fir Äerdbier all d'Genren?

C: Jo, woubäi Maskulinum, mengen ech, manner gebräichlech ass. Am LWB huet et geheescht, dass Maskulinum, also "den Äerdbier", fir déi eenzel Fruucht benotzt gouf, dat, wat mer haut mam Femininum maachen. Donieft fënnt een nach eng Rei regional Forme vun der Fruucht, déi hat ech elo am Klees sengem Buch vun 1994 fonnt: Erpelen, Erperen oder einfach "déck Bier". Wéi gesot, dat sinn elo klengraimeg Formen, also éischter lokal Varianten, déi ee vläit manner oft haut héiert. Do kënne mer awer och an de Variatiounsatlas vun der Uni kucken an do ass d'Form "Äerdbier" am gesamte Land verbreet, also do kënne mer vun der Haaptvariant schwätze bei 80%. An dann hu mer nach esou e bësse Richtung Veianen eng Form 'Ierper' an am Kanton Wolz hu mer dann nach d''Äerdbeer', hanne mat BEER.

S: Gëtt et net och en Äerdbierduerf zu Lëtzebuerg?

C: Du wäerts laachen, mee ech kommen aus deem Duerf, Steesel war laang Zäit bekannt fir seng Äerdbieren! Mee lo am Moment ass natierlech keng Saison.

S: Da waarde mer op d'Fréijoer! An elo soe mer merci, Caroline, a mer freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de eis nei Wierder fir WiWi matbréngs.

C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!