У новым выпуску “Філасофскіх нататак” ксёндз Раман Суша запрашае пазнаёміцца з постаццю Генры Дэвіда Тора – мысляра, які пэўны час пражыў у лесе і вучыў не проста глядзець на свет, але найперш слухаць яго.

Свет у Тора не маўчыць: ён гучыць і адкрываецца таму, хто здольны ўслухацца сэрцам. Такое слуханне змяняе сам спосаб пазнання і вяртае чалавека ў жывую сувязь з рэчаіснасцю.

Асобную ўвагу філосаф надаваў крытыцы грамадства, якое пастаянна шуміць, спяшаецца, назапашвае, але ў якім чалавек часта застаецца самотным нават сярод людзей.

Тора паказвае, што самота нараджаецца не з цішыні, а з адсутнасці сэнсу, з няздольнасці слухаць – ні свет, ні ўласнае сумленне. Галоўны ўрок Тора – урок уважлівасці: слухаць сумленне, пераадольваць страх быць “не як усе”, аднаўляць кантакт з сэрцам і праўдай. Вось шлях, які прапануе гэтая філасофія.

Луіджы Джуссані: Мастацтва не ўцякаць ад сябе

У новым выпуску падкаста "Філасофскія нататкі" ксёндз Раман Суша прапануе слухачам спыніцца і зірнуць на сваё жыццё праз прызму думак выдатнага італьянскага святара Луіджы Джуссані. Гэты эфір разбурае звыклы стэрэатып пра філасофію як пра складаную, адарваную ад рэальнасці навуку. Наадварот, аўтар раскрывае яе як жывое мастацтва задаваць пытанні — тыя самыя нязручныя і глыбокія, што нараджаюцца ў цішыні нашага сэрца, а не пад уплывам модных трэндаў ці сацыяльных сетак.

Аўтар запрашае паразважаць над тым, чаму сучасны чалавек так баіцца заставацца сам-насам з сабой. Ксёндз Раман падрабязна спыняецца на трох спакусах, пра якія папярэджваў Джуссані: ад эстэтычных уцёкаў у жыццё-спектакль і цынічнай адмовы верыць у нешта большае да спробы перакласці адказнасць за сваё шчасце на "сістэму" і грамадскі прагрэс.

Але выйсце ёсць, і яно не ў тым, каб схавацца, а ў тым, каб вярнуць сабе здольнасць здзіўляцца. Праз словы Джуссані вядоўца падводзіць нас да галоўнай думкі: чалавек не можа жыць "замест сябе" і задавольвацца чужымі адказамі. Сапраўднае жыццё пачынаецца з інтэнсіўнага пражывання рэальнасці і пошуку не сухіх тэорый, а жывой Сустрэчы.

У гэтым выпуску ксёндз Раман Суша знаёміць з поглядамі Ганса Урса фон Бальтазара на прыгажосць і яе ролю ў хрысціянскім светаўспрыманні.

Паводле швейцарскага каталіцкага мысляра, без прыгажосці чалавечае жыццё губляе глыбіню і прывабнасць. Як толькі мы хоць адкуль пачынаем выкідваць прыгажосць, то штосьці перастае працаваць. Напрыклад, калі выкінуць з праўды прыгажосць, то гэта будзе падобна на сухую лекцыю, нудную і нецікавую. Калі вырваць прыгажосць з жыцця, то жыццё згубіць смак, адчуем бессэнсоўнасць.

Пра тое, якое значэнне ў слова “прыгажосць” укладвае Бальтазар, вы даведаецеся, слухаючы гэты падкаст.  

У новым выпуску падкаста “Філасофскія нататкі” ксёндз Раман Суша запрашае да знаёмства з адным з найбольш значных каталіцкіх мысляроў ХХ стагоддзя – Эманюэлем Мунье, стваральнікам французскага персаналізму. Гэты філосаф бачыў у індывідуалізме небяспеку для чалавека, які, шукаючы толькі ўласнага камфорту, губляе глыбіню і жывую сувязь з іншымі.

Паводле Мунье, асоба нараджаецца не ў ізаляцыі, а ў дзеянні, адказнасці і здольнасці ісці да Іншага. Менавіта таму ён падкрэсліваў значэнне саўдзелу як супрацьлегласці пасіўнасці і чаканню “ідэальнага моманту”.

Для Эманюэля Мунье развіццё асобы – гэта не столькі набор псіхалагічных практыкаванняў, колькі стыль жыцця: стыль, каб не закрывацца ў сваёй “бяспецы” і не задавольвацца тым, што “ўсе так робяць”. Развіццё асобы, паводле Мунье – гэта шлях мужнай веры: не ўцякаць ад свету, а ператвараць нават свае паразы ў крокі росту, - падкрэслівае ксёндз Раман.  

У новым выпуску падкаста "Філасофскія нататкі" ксёндз Раман Суша звяртаецца да ідэй нямецкага філосафа ХХ стагоддзя Хельмута Плеснера, каб разабрацца ў прыродзе чалавека. Перадача асвятляе, як пазбегнуць крайнасцей у разуменні сябе — ці то звядзення ўсяго да біялогіі, ці то да абстрактнага "чыстага духу".

Плеснер пачынае аналіз з фундаментальнага паняцця "мяжы". Кожная жывая істота, ад расліны да чалавека, мае сваю мяжу (скуру, абалонку), якая аддзяляе яе ад знешняга свету. Гэтая мяжа — не проста абмежаванне, а ўмова для існавання і развіцця. Філосаф сцвярджае, што эвалюцыя — гэта не толькі пераадоленне меж, але і іх стварэнне. Толькі ўсвядоміўшы свае абмежаванні, можна іх пераўзысці, як чалавецтва, што спачатку вывучыла законы фізікі, перш чым паляцець у космас.

Прымяняючы гэтую логіку да чалавека, Плеснер прапануе адрозніваць "плоць" і "цела". Плоць — гэта наша ўнутранае, суб'ектыўнае перажыванне: боль, радасць, стомленасць. Яна перажываецца. Цела — гэта наш знешні выгляд, тое, што мы бачым у люстэрку. Яно назіраецца.

Жывёлы жывуць "знутры", у сваёй плоці, рэагуючы на свет, але не здольныя паглядзець на сябе збоку. У гэтым і заключаецца ключавое адрозненне чалавека.

Чалавек валодае тым, што Плеснер называе "эксцэнтрычнай пазіцыянальнасцю". Гэта ўнікальная здольнасць быць адначасова "ўнутры" сваіх перажыванняў і "звонку", назіраючы за сабой як бы збоку. Мы можам не толькі адчуваць стомленасць, але і аналізаваць свае паводзіны, ацэньваць свае ўчынкі.

Гэтая "адлегласць" ад самога сябе і ёсць праява духу. Для Плеснера дух — не нешта аддзеленае ад цела, а менавіта магчымасць выйсці за межы імгненнай рэакцыі, асэнсаваць сітуацыю, задаць пытанні "чаму?" і "як жыць далей?". Такім чынам, духоўнае жыццё — гэта здольнасць не проста адчуваць, а разумець сэнс таго, што адбываецца.

У гэтым падкасце ксёндз Раман Суша працягвае разважанні пра сувязь чалавека і сусвету.

Гэтым разам наш спадарожнік – аўстрыйскі мысляр пачатку ХХ стагоддзя Фердынанд Эбнэр, які сцвярджаў, што чалавек нараджаецца для дыялогу. Менавіта ў адносінах з іншым ён становіцца сабой, раскрываецца і расце.

Аднак сапраўдны дыялог – гэта не пустая размоўная тэхніка. Ён пачынаецца толькі там, дзе ёсць любоў і павага. Эбнэр прапануе вярнуць у размову другую асобу, навучыцца канцэнтраваць увагу і сэрца на тым, хто побач. Пачаць можна з малога: адна кароткая малітва, адна размова без спешкі, адна падзяка.

Эбнэр паказаў, што быць сабой — гэта не вялікая формула, а штодзённая ўвага, мастацтва заўважаць не толькі лес, але і кожнае дрэва.  

У новым выпуску “Філасофскіх нататак” ксёндз Раман Суша знаёміць з думкамі нямецкага філосафа і псіхолага Эрыха Фрома, які імкнуўся зразумець, чаму ў сучасным свеце людзі адчуваюць трывогу і ўнутранае напружанне.

Фром бачыў у гэтых сімптомах не толькі псіхалагічныя, але і маральныя прычыны. Ён сцвярджаў, што чалавек пакутуе, калі жыве насуперак уласным каштоўнасцям, калі паміж яго пачуццямі і ўчынкамі ўзнікае разлад. Гэты стан філосаф называў маральным канфліктам і лічыў, што яго пераадоленне пачынаецца з адказнасці за ўласнае ўнутранае жыццё, з пераходу ад імкнення “мець” да “быць”, бо шчаслівы чалавек жыве не рэчамі, а адносінамі.

Мы перагружаныя інфармацыяй, спяшаемся, перажываем, параўноўваем сябе з іншымі. І ўсё ж чалавек не становіцца спакайнейшым ад таго, што мае больш, колькі відэа праглядзеў і колькі інфармацыі атрымаў. Ён супакойваецца толькі тады, калі адчувае, што жыве “па сутнасці”, калі ў яго ёсць каму сказаць добрае слова, каму дапамагчы сваім талентам і каго мудрага паслухаць, тлумачыць ксёндз Раман.  

Чаму ў свеце столькі спрэчак і ці заўсёды канфлікт — гэта зло? У сённяшнім эпізодзе ксёндз Раман Суша звяртаецца да ідэй нямецкага філосафа Георга Зімеля, які бачыў у канфлікце не пагрозу, а рухавік культуры. Ці заўсёды спрэчка вядзе да разбурэння, ці ў ёй можна знайсці стваральны патэнцыял?

Аўтар тлумачыць, як Зімель разглядаў канфлікт не як паталогію грамадскага жыцця, а як яго неад’емную частку — «форму сацыялізацыі». Праз сутыкненне інтарэсаў і поглядаў мы ўдакладняем мэты, вучымся выбудоўваць межы і ў выніку ствараем новыя, больш дасканалыя формы ўзаемадзеяння. Цэнтральная ідэя выпуску — канцэпцыя "трэцяга боку". Зімель сцвярджаў, што канфлікт рэдка адбываецца выключна паміж дзвюма старанамі. Амаль заўсёды ў ім прысутнічае трэці элемент: суддзя, агульная каштоўнасць, маральная норма або, у хрысціянскім кантэксце, Божае Слова. Гэтая трэцяя сіла дазваляе ўдзельнікам падняцца над сітуацыяй і пераасэнсаваць яе, ператвараючы сляпую барацьбу ў асэнсаванае спаборніцтва.

З выпуску вы даведаецеся, чым канкурэнцыя, дзе мэта — дасягнуць лепшага выніку, адрозніваецца ад барацьбы, дзе мэта — знішчыць апанента. Гэта разважанне прапануе глыбокі аналіз і практычныя высновы пра тое, як захаваць адносіны і знайсці шлях да росту нават у самых вострых сутыкненнях.

У новым выпуску праграмы "Філасофскія нататкі" ксёндз Раман Суша запрашае паразважаць над ідэямі Эрнста Касірэра – мысляра ХХ стагоддзя, які бачыў чалавека як істоту, якая жыве ў свеце сімвалаў.

Касірэр спрабаваў зразумець, што робіць чалавека чалавекам, што адрознівае нас ад іншых жывых істот. І адказ, які ён знайшоў, заключаецца ў тым, што чалавек — гэта істота сімвалічная (animal symbolicum).

Жывёлы жывуць у свеце сігналаў: калі адчуваюць дождж — шукаюць сховішча. А чалавек не проста рэагуе на свет, а надае яму сэнс: глядзіць на дождж і бачыць у ім знак, музыку, крыніцу ўраджаю.

Касірэр бачыў у мове, мастацтве і навуцы не проста формы творчасці, а спосабы, праз якія чалавек стварае свой свет, свет сэнсаў. Культура для яго — гэта не дадатак да жыцця, а сама тканіна чалавечага існавання.

У новым выпуску “Філасофскіх нататак” ксёндз Раман Суша знаёміць з думкамі Паўля Тыліха – хрысціянскага філосафа ХХ стагоддзя, які шмат пісаў пра трывогу.

Аўтар падкаста тлумачыць, што Тыліх бачыць тры формы трывогі: страх перад смерцю і будучыняй, трывогу пустэчы і страты сэнсу, а таксама трывогу віны. Кожная з іх можа паралізаваць чалавека, але таксама – стаць кропкай росту. Адказам на гэтую ўнутраную пагрозу Тыліх называе “мужнасць быць” – не бессэнсоўнае геройства, а глыбокае сцвярджэнне жыцця, нягледзячы на яго крохкасць.

Як выглядае гэтая мужнасць у штодзённасці? Як навучыцца прымаць сябе, іншых і Бога нават калі нас ахоплівае трывога? Пра гэта – у свежым выпуску праграмы на хвалях Ватыканскага радыё.