Գիտության շուրջ

Հողի ճարտարապետությունը մարդկության կարևորագույն ձեռքբերումներից է։ Այն հանդիսանում է քաղաքակրթության զարգացման ուշագրավ ցուցիչ, որը ներառել է Հին Աշխարհի մեզ հայտնի գրեթե բոլոր տարածաշրջանները։ Սակայն հողի ճարատարապետությունը, որպես կյանքի բաղկացուցիչ մաս, վերաբերում է ոչ միայն կառուցողական արվեստին, այլ նաև մարդու մշակութային գործնեության մյուս ոլորտներին։ Այսպիսով հողաշեն մշակույթի տասնյակ հուշարձաններ են պահպանվել ինչպես Հին Աշխարհի քաղաքակրթություններից, այնպես էլ միջնադարից և նոր ժամանակներից։ Այժմ էլ հողի ճարտապետությունը շարունակում է պահպանել իր նշանակալի դերը և հանդիսանում է էկոմիջավայրի պահպանության առանցքային գործոն։

Հարահունչ պատարագը միջնադարյան Եվրոպայում ծնունդ առած յուրօրինակ ծես էր, որի հիմքում ընկած էր հոգու փրկության գաղափարը։ Այն պատվիրվող հոգեհանգստյան կարգ էր և տարբերվում էր բուն պատարագից նրանով, որ ծեսն ընթանում էր անընդհատ սաղմոսերգությամբ և կարող էր անգամ տարիներ տևել։ Այս ծեսի միջոցով արքունիքն ու ազնվականները ընդգծում էին իրենց հավատը երկնային արքայության հանդեպ և ըստ էության փորձում էին հսկայական նյութական միջոցներով քավել իրենց աշխարհիկ մեղքերը։ Սա ինչ – որ առումով նման էր ինդուլգենցիային, որի միջոցով կաթոլիկ հայրերը փրկում էին մեղավորների հոգիները։ Այս երևույթները, սակայն,  հանգեցրին  քրիստոնեկան արժեքների թյուրըմբռնմանը և եկեղեցու ազդեցության անվերահսկելի աճին, ինչը ծնունդ տվեց Լյութերյան բողոքականությանը։ Անգլիայի թագավոր Հենրի 8–րդն արդեն ստիպված էր վերացնել հարահունչ պատարգների ավանդույթը, որը սպառնում էր պետական իշխանությանը։  

Երաժշտագետ Արաքս Շահինյանը ներկայացրել է հարահունչ պատարագների ավանդույթը՝ բացատրելով ծեսի պատմական, հասարակական և գեղարվեստական համատեքստը։ 

Պատմաբան Համո Սուքիասյանը ներկայացրել է կոմունիզմի գաղափարը, անդրադարձել դրա քաղաքական դրսևորուններին և Խորհրդային Միության ձևավորման հիմնահարցերին։

Համաշխարհային գրականության մեջ կենսագրավեպերը հայնտնի են դեռևս վաղնջական ժամանակներից։ Գրական այս ժանրը մեծ ազդեցություն է ունեցել պատմական կերպարների և նրանց դերի վերաարժևորման համար։ Այն միտված է լուսաբանել ոչ միայն մարդկանց ճակատագրերը, այլ նաև վավերագրական փաստերի հիման վրա ներկայացնել դարաշրջանի ոգին և անցքերը։ Կենսագրավեպի խոշոր վարպետներ են եղել Ստենդալը, Մանֆրեդը, Վիկտոր Հյուգոն, Մորիս Դրյուոնը, որոնց երկերում արթնացել են անհայտության շղարշով պատված մեծագույն անհատների ճակատագրերը։

Լեզվաբան, խմբագիր Արմեն Սարգսյանը ներկայացրել է կենսագրավեպի ժանրը և անդրադարձել այն գեղարվեստական միտումներին, որոնք տարծված են գրականության այս ոլորտում։

1909 թվականին Ֆիլիպպո Մարինետտին հեղափոխեց համաշխարհային արվեստն իր նշանավոր Ֆուտուրիզմի մանիֆեստով։ Այն հռչակում էր նոր դարաշրջանի ծնունդը, որի հայացքն ուղղված էր դեպի ապագան, և որն անշրջելի հերքում էր անցյալի արվեստի ավանդներին վերադառնալու բոլոր միտումները։ Ֆուտուրիստները փառաբանում էին ապագան և փորձում էին կյանքի կոչել առաջին հայացքից տարօրինակ և պոպուլիստական թվացող անհավանական ձեռնարկներ։ Այս տեսանկյունից հետաքրքրական է Ֆուտուրիզմի արձագանքը նաև հայ իրականության մեջ։

Գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանը ներկայացրել է ֆուտուրիզմը և անդրդարձել այն գրական ու գեղարվեստական շարժումներին, որոնք տարածված էին 20–րդ դարի Եվրոպայում և Խորհրդային կայսրության սահմաններում։

Սրբախոսական գրականությունը հսկայական ազդեցություն է ունեցել քրիստոնեության ձևավորման և տարածման գործում։ Այն ջատագովական ոգով գրված բնագրերի ամբողջություն է, որը ներառում է վարքաբանությունը, վկայաբանությունը, սրբերի մասունքներին վերաբերող բանահյուսական նյութը և այլն։ Ժամանակակից պատմագիտության տեսանկյունից սրբախոսական ժանրը մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում, և այժմ խիստ արդիական են այս թեմայով կատարվող հետազոտությունները։ Դրանք նպաստում են պատմության, գրականության հարցերի լուսաբանմանը և տարատեսակ խնդիրների վերհանմանը։

Պատմաբան Շավարշ Ազատյանը ներկայացրել է սրբախոսության գրական ժանրը և դրա առնչությունները միջնադարի պատմության հետ, քննարկել նաև առօրեականության պատմությանը վերաբերող հետաքրքրաշաժ հարցեր։

«Լուսավորականությունը» 17-րդ դարում սկիզբ առած սոցիալ-գաղափարական շարժում էր, որն ըստ էության ազդարարում էր միջնադարի ավարտը, կաթոլիկ եկեղեցու նահանջը և գիտության վերելքը Արևմուտքում։ Այն մի կողմից հանում էր մարդուն «անչափահասության» վիճակից, բարձրացնում անհատի դերը, իսկ մյուս կողմից, ինչպես նշում է Թեոդոր Ադորնոն. «ձգտում էր կործանել առասպելները և երևակայությունը գիտելիքի միջոցով»։ Լուսավորականությունը նաև հսկայական ազդեցություն է ունեցել հայկական միջավայրում՝ նպաստելով հասարակական շարժումների առաջացմանը, գրական-գեղարվեստական նոր միտումների և մամուլի զարգացմանը։ 

Փիլիսոփայության հետոզոտող Զավեն Տոնոյանը պատմել է լուսավորականության մասին և  ներկայացրել դրա ազդեցությունը 19-րդ դարի արևելահայ իրականության մեջ։

«Սիոնիզմը» 19-րդ դարի առաջին կեսին սկիզբ առած հրեական ազգայնական շարժում էր, որի նպատակն էր Իսրայելի պետության ստեղծումը։ Այն որպես քաղաքական եզր սահմանել է նշանավոր գիտնական Թեոդոր Հերցելը։ Իսրայելի պետության «ոդիսականը» ժամանակակից պատմագիտության խնդրահարույց հարցերից է, որն առավել նշանավորվում է արևելյան Միջերկրականում սկիզբ առած արյունալի հակամարտությամբ։ Այժմ էլ արաբաիսրայելական կոնֆլիկտը շարունակում է մնալ տարածաշրջանի ամենածանր հիմնախնդիրներից մեկը, որի վերջին սրացումը կապված էր Իսլայելի տարածքի վրա «Համասի» անակնկալ հարձակման հետ։

Պատմաբան և իսլայելագետ Արման Խաչատրյանը մեկնաբանել է «Սիոնիզմ» եզրը, պատմել դրա նշանակության մասին։ Նա իր խոսքում անդրադարձել է նաև Իսրայելի քաղաքական համակարգում հրեական ազգայնականության ազդեցությանը՝ հատկորոշելով այդ գաղափարի արդիականությունը։

Էքզիստեցիալիզմը կատաղի դարաշրջանի ծնունդն է․ գոյաբանական որոնումների այն բանաձևը, որը ձևակերպեցին պատերազմի արհավիրքներով անցած մտածողները։ Հոգևոր որոնումների, ազատության և հավերժական հարցադրումների սահմանում գտնվող մարդը դարձավ էքզիստեցիալիզմի քննության առարկան։ Բազմաթիվ փիլիսոփաներ և գրողներ են անդրադաձել էքզիստենցիալիզմի հայեցումներին՝ ի դեմս Կիերկեգորի, Սարտրի, Կամյուի և բազմաթիվ այլ հեղինակների՝ փորձելով բացահայտել մարդկային գիտակցության ամենաանհայտ շերտերը։

Գրող և հրապարակախոս Աշոտ Ստեփանյանը պատմել է էքզիստենցիալիզմի և էքզիստենցիալ գրականության