Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Daniel Belinfante liet ruim 100 composities na. Na de inval in mei 1940 van de Duitsers in ons land, dook Belinfante onder, maar werd vanuit het ondergronds verzet gearresteerd en kwam via kamp Westerbork in Auschwitz en tenslotte Fürstengrube terecht, van waar hij in januari 1945 bij een brand in de ziekenbarak omkwam. Zijn driedelige Eerste strijkkwartet werd in 1931 voltooid. De harmonische taal is verfrissend modern.

De voormalige Hongaar Geza Frid was als joodse vluchteling al in 1927 in Nederland aangekomen. In Hongarije het befaamde Hongaars Strijkkwartet zijn Eerste kwartet al in 1927 uitgevoerd. Zijn Tweede strijkkwartet werd in 1939 voltooid en bestaat uit zes fuga-delen. Het Derde strijkkwartet, opus 30 van Geza Frid uit 1949, is een verrassende ‘Fantasia tropica’ met verwijzingen naar het toenmalige Nederlands Indië.

Daniel Belinfante (1893-1945) – Strijkkwartet nr.1 (1931)

Uitvoerenden: Damsco Quartet

CD: Donemus Composers’ Voice

Geza Frid (1904-1989) – Strijkkwartet nr.2, opus 21 ‘Fuga’s’ (1939)

            Uitvoerenden: Amaryllis Quartett

CD: Coviello Classics

Geza Frid (1904-1989) – Strijkkwartet nr.3, opus 30 ‘Fantasia tropica’ (1949)

Uitvoerenden: Amaryllis Quartett

CD: Coviello Classics

Terwijl tal van componisten ook in de naoorlogse decennia achteromkeken naar enig verleden, zochten Matthijs Vermeulen en Ton de Leeuw juist nadrukkelijk naar nieuwe wegen in het kwartetgenre. Het eerste strijkkwartet van Ton de Leeuw is vooral gebaseerd op de twaalftoontechnieken van Schönberg maar zonder diens expressionisme, het Tweede strijkkwartet is een reflectie op De Leeuws reizen naar het Verre Oosten. Het enige kwartet van Matthijs Vermeulen zocht een deel van de toekomst juist in het verre verleden, het extatische zingen in ingenieuze meerstemmig weefsels die veel gemeen hebben met de polyfonie van de grote renaissancemeesters.

Ton de Leeuw (1926-1996) – Strijkkwartet nr.1 (1957/8)

Gaudeamus Quartet

Opname: Omega

Matthijs Vermeulen (1888-1967) – Strijkkwartet (1960/61)

Uitvoerenden: Schönberg Quartet

CD: Etcetera

Ton de Leeuw (1926-1996) – Strijkkwartet nr.2 (1964)

Uitvoerenden: Gaudeamus Quartet

Opname: Composers’ Voice

Robert de Roos (1907-1976) – Strijkkwartet nr.7 (1971) ‘Quartettino’

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

Vandaag staan wederom kwartetten van Lex van Delden en Hendrik Andriessen op het programma, aangevuld met een werk van Louis Andriessen. Het Tweede strijkkwartet van Lex van Delden is een bewerking van diens Achtste symfonie voor strijkers. De twee kwartetten van Hendrik Andriessen zijn late werken, het ene enigszins enigmatisch het andere een terugblik op de 18e eeuw. In …Miserere… blikt ook Louis Andriessen terug in het verleden, namelijk naar het gelijknamige werk van de 17e-eeuwse componist Gregorio Allegri.

Lex van Delden (1919-1988) – Strijkkwartet nr.2, opus 86 (1965)

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

Hendrik Andriessen (1892-1981) – Il pensiero (1961)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Hendrik Andriessen (1892-1981) – L’indifférent (1969)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Louis Andriessen (1939-2021) – …Miserere… (2006/07)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

We keren weer terug naar ons eigen land en pakken de draad na de tweede wereldoorlog weer op met kwartetten van Luctor Ponse, Lex van Delden en Hendrik Andriessen. Deze drie deelden met elkaar hun voorliefde voor klassieke structuren en lyrische expressiviteit. Daarbij keek Andriessen wat verder achterom dan de overige twee, namelijk naar de zeventiende en vroege achttiende eeuw.

Luctor Ponse (1914-1998) – Strijkkwartet nr.2 (1947)

Uitvoerenden: DoelenKwartet

CD: Wendingen

Lex van Delden (1919-1988) – Strijkkwartet nr.1, opus 43 (1954)

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

Hendrik Andriessen (1892-1981) – Quartetto in stile antico (1957)

Introductie, molto largo e grave – thema met variaties (allegro leggiero e grazioso – grave e molto marcato – adagio quasi lento – allegro ma non troppo).

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Simeon ten Holt (1923-2012) – Suite voor strijkkwartet (1954/55)

Uitvoerenden: Mondriaan Kwartet

Opname: Life Recording Mondriaan Kwartet

Vandaag ronden we ons overzicht van Italiaanse strijkkwartetten rond de Tweede wereldoorlog af met de laatste twee kwartetten van Gian Francesco Malipiero, gecombineerd met twee van Giacinto Scelsi. Het verschil tussen de muziek van beide componisten is opvallend: Malipiero zocht nieuwe wegen vanuit de traditie, Scelsi brak liefst met de traditie en zocht in zijn muziek naar een geheel nieuwe oriëntatie, zelfs tot in het verre oosten.

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.7 (1950)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Giacinto Scelsi (1905-1988) – Strijkkwartet nr.3 (1963)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Stradivarius

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.8, ‘Per Elisabetta’ (1964)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Giacinto Scelsi (1905-1988) – Strijkkwartet nr.4 (1964)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Stradivarius

In de jaren veertig en vijftig was de muziek van Scelsi nog nauwelijks bekend, en die van Maderna en Berio werd in de jaren vijftig algemeen tot de voorhoede van de Italiaanse avantgarde gerekend en bereikte dus een zeer klein publiek. Giacinto Scelsi was in alle opzichten wat de Duitsers een ‘Einzelgänger’ noemen. Hij schreef verstilde, obsessieve muziek, zocht de weg naar binnen en stelde fenomenen als klank en toon centraal, desnoods slechts één klank en één toon. In zijn Eerste stijkkwartet uit 1944 is iets daarvan al waar te nemen.

In diezelfde decennia zochten de serialisten naar manieren om elke menselijke emotie uit te sluiten en een ver doorgevoerde mathematisch georganiseerde muziek te ontwikkelen. Zo ook Maderna en Berio in het midden van de jaren vijftig. Alles geordend volgens strikte regels. In die experimentele jaren, waarin Olivier Messiaen, Pierre Boulez en Karlheinz Stockhausen veel voorwerk verrichtten, traden direct in hun voetsporen ook de Italianen Bruno Maderna en Luciano Berio naar voren.

Giacinto Scelsi (1905-1988) – Strijkkwartet nr.1 (1944)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Stradivarius

Bruno Maderna (1920-1973) – Quartetto in due tempi (1955)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Naïve classique

Luciano Berio (1925-2003) – Quartetto per archi (1956)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Naïve classique

Ondanks de opleving van de instrumentale muziek na 1920 in Italië, bleef het strijkkwartet als genre minder populair dan de vocale muziek. Daarom zijn de acht strijkkwartetten van Gian Francesco Malipiero een bijzonder fenomeen, ook door hun beknopte, originele en in essentie ééndelige opzet. Terwijl het Vierde kwartet van Malipiero geen bijnaam heeft, is het Vijfde kwartet verbonden aan de opera I Capricci di Callot en dus ‘Dei Capricci’ genaamd. Het Zesde strijkkwartet heeft als bijnaam ‘L’arca di Noe’, de ark van Noach, meegekregen. Het kwartet van Nino Rota staat los van zijn filmmuziek, maar is ondanks de ernst ervan ook opvallend romantisch, en in die zin toch weer aan de filmmuziek verbonden.

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.4 (1934)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.5, ‘Dei capricci’ (1941)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.6,  L’arca di Noe’ (1947)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Nino Rota (1911-1979) – Strijkkwartet (1948-54)

Uitvoerenden: Nuovo Quartetto Italiano

CD: Claves Records

Alfredo Casella studeerde al op jonge leeftijd in Parijs bij onder meer Fauré, ontwikkelde zich als een heuse eclecticus, met in zijn vroege werken verwijzingen naar de Franse impressionisten, de klankwereld van Richard Strauss en daarna Stravinsky, Bartók en tenslotte Schönberg. Zo is zijn eerste werk voor strijkkwartet, de Cinque Pezzi, opus 34, uit 1920, geheel onder invloed van Stravinsky ontstaan en het Concert voor strijkkwartet, opus 40, uit 1924 is een eerbetoon aan het barokke concert, zoals van Vivaldi, zij het met moderne, dissonante harmonieën.

Alfredo Casella (1883-1949) – 5 Pezzi, opus 34 (1920)

Uitvoerenden: Quartetto d’archi di Venezia

CD: Naxos

Alfredo Casella (1883-1949) – Concerto, opus 40 (1923/24)

Uitvoerenden: Quartetto d’archi di Venezia

CD: Naxos

Tussen de twee wereldoorlogen werd in het Italiaanse muziekleven de toon grotendeels door een handvol componisten gezet. Naast Respighi en Pizzetti zijn de belangrijkste Gian Francesco Malipiero (1882-1973) en Alfredo Casella (1883-1949), die beide naast opera’s en orkestwerken ook voor strijkkwartet hebben geschreven. Malipiero was bovendien een belangrijk musicoloog, die veel muziek van Monteverdi tot Vivaldi voor moderne uitgaven gereed heeft gemaakt. In zijn acht eendelige strijkkwartetten vinden we op menige pagina daarvan de weerslag, zoals in de titels van de eerste drie kwartetten: ‘Rispetti e strambotti’, ‘Stornelli e Ballate’ en ‘Cantari alla madrigalesca’.

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.1, ‘Rispetti e strambotti’ (1920)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.2,  ‘Stornelli e ballate’ (1923)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.3,  ‘Cantari alle madrigalesca’ (1931)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Met de Deense componist Vagn Holmboe komen we bij een jongere generatie. Zijn muziek sluit grotendeels aan bij die van Hilding Rosenberg. Dus ook bij hem lopen tonaal en atonaal vrij door elkaar heen, al naar gelang de gezochte expressiviteit. Holmboe was bovendien, ook als componist van koorwerken, een groot kenner van de renaissancepolyfonie. Zijn techniek is zowel associatief en klassiek. In zijn vele strijkkwartetten komen vele uiteenlopende technieken aan bod, van romantisch expressief tot abstract en bijna mathematisch geconstrueerd.

Vagn Holmboe (1909-1996) – Strijkkwartet nr.1, opus 46 (1949)

Uitvoerenden: Kontra Quartet

CD: DaCapo

Vagn Holmboe (1909-1996) – Strijkkwartet nr.7, opus 86 (1965)

Uitvoerenden: Kontra Quartet

CD: DaCapo

Hilding Rosenberg (1892-1985) – 3 (van 6) Moments musicaux (1972)

Uitvoerenden: Gotland Quartet

CD: Caprice