Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Met Kurt Atterberg, een generatiegenoot van Hilding Rosenberg, komen we bij een componist die geheel tegen de ontwikkelingen van zijn tijd in, liever achterom keek dan vooruit. Atterberg werkte ook lange tijd in een door en door Duits-romantische tonale stijl. Zijn derde kwartet, opus 39, uit 1937 is in werkelijkheid een omwerking van zijn allereerste kwartet opus 2 uit 1909.

Hilding Rosenberg was een stuk eigentijdser, zoals we in zijn Vierde kwartet uit 1939 kunnen horen. Meer dan Atterberg ook werd juist Rosenberg algemeen als de belangrijkste Zweedse componist van zijn tijd beschouwd.

Kurt Atterberg (1887-1974) – Strijkkwartet nr.3, in D-gr.t., opus 39 (1937)

Uitvoerenden: Stenhammar Quartet

CD: CPO

Hilding Rosenberg (1892-1985) – Strijkkwartet nr.4 (1939)

Uitvoerenden: The Fresk Quartet

CD: Caprice

Het blijft een opvallende zaak, dat zelfs in een modern idioom, de meeste componisten uit met name Denemarken en Zweden, maar ook Noorwegen, toch verkiezen de tonaliteit en bijna romantisch-pastorale expressiviteit in hun muziek niet af te zweren. Dat geldt zeker ook voor Hilding Rosenberg. Maar ook voor zijn Noorse collega Fartein Valen, die in menig opzicht een eenling was en zich weinig aantrok van zijn critici of zelfs zijn publiek, die zijn werken te radicaal vonden.

Hilding Rosenberg (1892-1985) – Strijkkwartet nr. 3, opus 28, ‘Quartetto pastorale’ (1926)

Uitvoerenden: Lysell String Quartet

CD: Caprice

Fartein Valen (1887-1952) – Strijkkwartet nr. 1, opus 10 (1928)

Uitvoerenden: Hansakvartetten

CD: 2L (Lindberg Lyd)

Fartein Valen (1887-1952) – Strijkkwartet nr. 2, opus 13 (1931)

Uitvoerenden: Hansakvartetten

CD: 2L (Lindberg Lyd)

Het Vierde strijkkwartet van Rued Langgaard, met als titel ‘Zomerdagen’ hoort tot de zogenaamde Rozentuin-kwartetten, samen met het Eerste en Zesde kwartet. Hilding Rosenberg was als dirigent een spilfiguur in het Zweedse muziekleven en studeerde compositie Stenhammar, een voorman van de romantische traditie, maar was later evenzeer bevriend met collega en avantgardist György Ligeti. Rosenbergs eerste strijkkwartet staat tussen Schönberg en Hindemith in, zijn Derde kwartet begint pastoraal, vandaar de bijnaam ‘Quartetto pastorale’, en legt in de daaropvolgende delen de weg naar de atonaliteit af.  

Rued Langgaard (1893-1952) – Strijkkwartet nr. 4, BVN 215 (1918, r1931) ‘Sommerdage’

Uitvoerenden: Nightingale String Quartet

CD: DaCapo

Hilding Rosenberg (1892-1985) – Strijkkwartet nr.1, opus 9 (1920)

Uitvoerenden: Kyndel Quartet

CD: Caprice

Hilding Rosenberg (1892-1985) – Strijkkwartet nr. 3, opus 28, ‘Quartetto pastorale’ (1926)

Uitvoerenden: Lysell String Quartet

CD: Caprice

De Deense componist Rued Langgaard kon moeiteloos voortbouwen op de verworvenheden van met name Carl Nielsen. Tegelijkertijd moet de muziek van Nielsen hem in de weg hebben gezeten, want Langgaard koos een zo eigen weg dat hij in zijn vaderland nauwelijks begrepen werd. En merkwaardigerwijs niet omdat hij te modern was, maar te eigengereid. De belangrijkste inspiratie bron voor een aantal van zijn vroege kwartetten zijn herinneringen aan zijn zomerdagen in 1913 in het Zweedse Kyrkhult in een huis met de naam ‘Rosengarden’.

Rued Langgaard (1893-1952) – Strijkkwartet nr.2, BVN 145 (1918)

Uitvoerenden: Nightingale String Quartet

CD: DaCapo

Rued Langgaard (1893-1952) – Strijkkwartet nr. 6, BVN 160 (1919)

Poco tranquillo – Poco vivace – Poco tranquillo – Vivace scherzoso – Poco tranquillo – Andante tranquillo – Bulesco rustico – Semplice non mosso

Uitvoerenden: Nightingale String Quartet

CD: DaCapo

Rued Langgaard (1893-1952) – Strijkkwartet nr. 3, BVN 183 (1924)

Uitvoerenden: Nightingale String Quartet

CD: DaCapo

Sayguns Derde strijkkwartet is opgedragen aan zijn echtgenote Nilüfer en zijn laatste voltooide kwartet. Het Vierde strijkkwartet immers bleef onvoltooid. Ondanks de moderniteit van deze muziek is de Turkse herkomst nog steeds te herkennen in de melodiebouw en de onregelmatige ritmen.

Het Vierde strijkkwartet van Necil Kazim Akses dateert uit hetzelfde jaar als het onvoltooide van Saygun. Akses ging technisch nog een stap verder en gebruikte hier zelfs toevalstechnieken bij het schrijven ervan. Van recentere datum is het kwartet Divorce van de bekende pianist Fazil Say.

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.3, opus 43 (1966)

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.4, opus 78 (1990)

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Necil Kazim Akses (1908-1999) – Strijkkwartet nr.4 (1990) 

Uitvoerenden: Yücelen String Quartet

CD: Hungaroton

Fazil Say (1970-) – Strijkkwartet ‘Divorce, opus 29 (2010)

2. Andante

Uitvoerenden: Goldmund Quartet

CD: Berlin Classics

Het tweede strijkkwartet van Adnan Saygun doet niet onder voor het eerste. De resultaten van zijn volksmuziekonderzoek zijn hierin meer op een abstracte manier geïntegreerd. Ook de harmoniek is moderner. Maar Saygun bleef Turkse maqams gebruiken en onregelmatige teleenheden zoals in de Turkse volksdansen. Het daaropvolgende Derde kwartet is een van zijn meest complexe kamermuziekwerken, hier verdeeld over twee programma’s.

Ekrem Zeki Ün schreef twee strijkkwartetten en daarnaast een handvol korte werken gebaseerd op Turkse dansen en melodieën, waaronder Oynak Hava (letterlijk: speels weer).

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.2, opus 35 (1958)

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Ekrem Zeki Ün (1910-1987) – Oynak Hava voor strijkkwartet (1964)

Uitvoerenden: Ergun Tekinson, Fatih Evcil, Türkay Tekinson, Vartan Arslanoğlu

Opname: Niet gedateerde historische opname van internet

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.3, opus 43 (1967)

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

De internationaal meest bekende van de Turkse componisten is Ahmed Adnan Saygun, die in Parijs bij d’Indy studeerde. In de jaren dertig en veertig deed hij, in lijn van wat Bartók hem had aangereikt, veel ethnomusicologisch onderzoek. Zijn Eerste strijkkwartet schreef hij in Ankara geïnspireerd door een reis van zeven maanden door West-Europa.

Het tweede werk op het programma is van Ilhan Usmanbas, die onder meer in Ankara bij Adnan Saygun studeerde en later in de Verenigde Staten bij Luigi Dallapiccola in Tanglewood. Zijn enige strijkkwartet werd in 1947 voor het eerst uitgevoerd en zit vol Turkse dansritmen en volksmelodieën, zoals ook in Sayguns Eerste kwartet.  

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.1, opus 27 (1947)

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Ilhan Usmanbas (1921-) – Strijkkwartet (1947)

Uitvoerenden: New Music String Quartet

CD: Sony

Met de stichting van de moderne Turkse staat heeft Ataturk ook het muziekonderwijs willen hervormen. Daartoe werden in de jaren dertig Paul Hindemith en Béla Bartók uitgenodigd de Turkse staat van advies te dienen. Bartók concentreerde zich daarbij vooral op het volksmuziekonderzoek. De weerslag daarvan is tot op de dag van vandaag in veel Turkse strijkkwartetten te horen.

Het kwartet van Cemal Reşit Rey is grotendeels gebaseerd op een typisch Turkse thematiek die direct in het eerste deel (Allegro) klinkt. Ook in het kwartet van Ulvi Cemal Erkin herkennen we de aanwezigheid van Béla Bartók. Zowel in de melodieën als de dansritmen. Necil Kazim Akses studeerde vooral in Wenen en was aanvankelijk meer gericht op de toonkunst van Hindemith, wiens assistent hij was.

Cemal Resit Rey (1904-1985) – Strijkkwartet (1935)

Uitvoerenden: Nuri Iyicil, Zeynur Erengönül, Ani Inci en Ihsan Kartal)

Privé opname uit 1990 van het internet

Ulvi Cemal Erkin (1906-1972) – Strijkkwartet (1936)

Uitvoerenden: Ankara Quartet

CD: Hungaroton

Necil Kazim Akses (1908-1999) – Strijkkwartet nr.1 (1946)

Uitvoerenden: Yücelen String Quartet

CD: Hungaroton

De drie kwartetten van Alberto Ginastera horen thuis bij de top van het repertoire. Ze zijn geschreven op het grensgebied tussen de Argentijnse nationale muziek en een late vorm van expressionisme.

In zijn Tweede kwartet heeft Ginastera alle folklore achter zich gelaten. Zijn muziek is hier streng gevormd (en deels gebaseerd op een twaalftoonreeks) maar ook overrompelend. Hamerende ritmen, felle dissonanten, solo’s en magische ensembles wisselen elkaar af. In het Derde strijkkwartet worden de strijkers aangevuld door een sopraan, die teksten van Jiménez, Garcia Lorca en Alberti zingt. De klank van deze vaak heftige muziek is even spannend en fel als betoverend en vaak ook droefgeestig.

Alberto Ginastera (1916-1983) – nr.2 opus 26 (1958)

Uitvoerenden: Enso String Quartet

CD: Naxos

Alberto Ginastera (1916-1983) – nr.3 opus 40 (1973)

Uitvoerenden: Enso String Quartet mmv Lucy Shelton

CD: Naxos

Het tweede programma met Latijns-Amerikaanse kwartetmuziek draait rond  de Braziliaan Heitor Villa-Lobos, de Mexicaan Silvestre Revueltas en de Argentijn Alberto Ginastera.

Wederom is de muziek van Villa-Lobos opvallend traditioneel. Zijn Vijfde strijkkwartet is tevens bekend geworden als het eerste Quarteto popular, met duidelijke kenmerken naar aanleiding van zijn bezoek aan Parijs. De muziek van Revueltas sluit nauw aan bij die van Carlos Chávez, zoals in het beknopte Música de feria, zijn Vierde strijkkwartet.

Ginastera studeerde na de oorlog bij Aaron Copland in de Verenigde Staten en voltooide kort daarop zijn Eerste strijkkwartet, geschreven op het grensgebied tussen de Argentijnse nationale muziek en een late vorm van expressionisme onder invloed van Schönberg en Berg.

Ter afronding klinkt het eerste deel uit Tweede strijkkwartet van Chávez.

Heitor Villa-Lobos (1887-1959) – Strijkkwartet nr.5 (1931)

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Sono Luminus

Silvestre Revueltas (1899-1940) – Música de feria, strijkkwartet nr.4 (1932)

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Elan Recordings

Alberto Ginastera (1916-1983) – Strijkkwartet nr.1, opus 20 (1948)

Uitvoerenden: Enso String Quartet

CD: Naxos

Carlos Chávez (1899-1978) – Strijkkwartet nr.2 (1932)

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Urtext