Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Vandaag reizen we af naar het zuiden van het Amerikaanse continent, naar Latijns-Amerika, met om te beginnen hetEerste strijkkwartet van Heitor Villa-Lobos, het Eerste strijkkwartet van de jongere Carlos Chávez en het enige Strijkkwartet uit 1929 van de wat oudere Manuel Ponce. Villa-Lobos schreef zijn eersteling nog voor hij naar Parijs afreisde. Chávez richtte zich zoals veel Mexicanen meer op de VS; zijn toon is moderner, dissonanter. Ponce was een van zijn mentoren, de eerste ook die in Mexico de muziek van Debussy introduceerde.

Heitor Villa-Lobos (1887-1959) – Strijkkwartet nr.1 (1915)

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Sono Luminus

Carlos Chávez (1899-1978) – Strijkkwartet nr.1 (1921)

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Urtext

Manuel Ponce (1882-1948) – Strijkkwartet (1929) Mexico

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Urtext

Vandaag twee late kwartetten van componisten die in de jaren vijftig tot de voorhoede behoorden: William Schuman en Elliott Carter, al was de eerst genoemde gematigder dan de tweede.

Het gehele Vijfde kwartet van Schuman is een opvallend ingetogen en intieme compositie, die op een concertprogramma uitstekend zou passen naast een laat kwartet van Beethoven, bijvoorbeeld.

Het Vijfde strijkkwartet van Elliott Carter, zijn laatste volledige kwartet, is qua karakter totaal anders. Het is niet minder complex dan zijn eerdere werken en bestaat uit twaalf korte delen, die opgebouwd zijn uit een vaste voorraad van toonhoogten en ritmen, die Carter zelf omschreef als ‘karakters’, die hij gelijk een regisseur inzet. Het losse Fragment nr.2 dient hier als epiloog.

William Schuman (1910-1992) – Strijkkwartet nr.5 (1987)

Uitvoerenden: Lydian String Quartet

CD: harmonia mundi

Elliott Carter (1908-2012) – Strijkkwartet nr.5 (1995)

Juilliard String Quartet

SONY Classical

Elliott Carter (1908-2012) – Fragment nr.2 (1999)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: Mode Records

Terwijl George Crumb in zijn Black Angels volop citeert uit enkele bekende werken, om daarmee zijn emotionele boodschap tegen de oorlog inhoud te kunnen geven, besloot George Rochberg weinig later het helemaal over een andere boeg te gooien, namelijk door tonaliteit en atonaliteit niet meer als tegengestelde stijlen of technieken te beschouwen, maar elkaar aanvullende.

In het Derde strijkkwartet is het niet de tonaliteit die in een atonaal werk wordt toegelaten, zoals bij Crumb, maar omgekeerd, een tonaal werk met tal van atonale momenten. Het resultaat is een groots romantisch kwartet zoals de late kwartetten van Beethoven (zijn grote voorbeeld hier), gelardeerd met flarden die aan Bartók doen denken, en felle dissonante passages.

Ter aanvulling een deel uit het Zesde strijkkwartet van Lejaren Hiller.

George Rochberg (1918-2005) – Strijkkwartet nr.3 (1972)

Part A: Introducione, Fantasia and March. Part B: Variations, Part C: March and Finale: Scherzos and Serenades

Concord String Quartet

New World Records

Lejaren Hiller (1924-1994) – Strijkkwartet nr..6 (1972)

Uitvoerenden: Concord String Quartet

CD: New World CRI

In de jaren zestig kwamen in de Verenigde Staten in de eigentijdse muziek steeds sterker twee of zelfs drie kampen tegenover elkaar te staan. Die van de modernisten en serialisten, tegenover zij die liever de traditie bleven koesteren en zij die nadrukkelijk een eenvoudiger taal nastreefden.

Vandaag beluisteren we kwartetten van drie voormannen, George Crumb, Elliott Carter en de minder bekende Ben Johnston. Crumb combineerde zijn muzikale inventiviteit bovendien met de meest prachtig vormgegeven partituren, zoals in Black Angels, dertien beelden gebaseerd op teksten van Garcia Lorca, die hij aanwendt als aanklacht tegen de Vietnam-oorlog.

Het Derde strijkkwartet van Elliott Carter is in alle opzichten veelgelaagd en opgebouwd uit tal van duo’s die over elkaar en door elkaar heen gelegd zijn. Ben Johnston was vooral gefascineerd door microtonale constructies, ditmaal echter op basis van een bekende hymne, Amazing Grace.

George Crumb (1929-2022) – Black Angels, 1970

Uitvoerenden: Kronos Quartet

CD: Nonesuch

Elliott Carter (1908-2012) – Strijkkwartet nr.3 (1971)

Duo II – Maestoso (giusto sempre) – Pause – Grazioso – Giusto, meccanico;

Duo I: Furioso (quasi rubato sempre) – Leggerissimo – Andante espressivo – Pause   Giusto, meccanico – Scorrevole;

Duo II: Gazioso – Maestoso – Pause;

Duo I: Giocoso – Andante espressivo;

Duo II: Largo tranquillo – Appassionato – Largo tranquillo;

Duo I: Andante espressivo – Pause – Legerissimo – Giocoso – Furioso;

Duo II: Scorrevole – Appassionato – Coda;

Duo I: Furioso – Andante espressivo – Furioso – Coda.

Uitvoerenden: Juilliard String Quartet

CD: Sony Classical

Ben Johnston (1926–2019) – Strijkkwartet nr. 4 ‘Amazing Grace’ (1973)

Uitvoerenden: Kepler Quartet

CD: New World Records

in deze uitzending vier geheel verschillende Amerikaanse kwartetten uit de jaren zestig, het Negende kwartet van David Diamond, het Eerste strijkkwartet van Philip Glass, het Derde kwartet van Ben Johnston en Modes voor strijkkwartet van Dorothy Rudd Moore.

Diamond was een traditionalist in de trant van Walter Piston en William Schuman. Glass was in zijn eerste kwartet nog zoekende naar een eigen stem, maar keek evenals John Cage naar het verre oosten, hier naar de Indiase muziek Indiase voor sitar. Johnston zette de weg van de microtonaliteit voort, maar ditmaal op basis van een bekende melodie ‘Amazing Grace’. Moore was mede-oprichter van de Society of Black Composers in New York. Haar lyrische en mooi geconstrueerde muziek is pas sedert enkele decennia herontdekt.

David Diamond (1915-2005) – Strijkkwartet nr.9 (1965-68)

Uitvoerenden: Potomac String Quartet

CD: Albany Records

Philip Glass (1937-) – Strijkkwartet nr.1 (1966)

Part I en Part II

         Uitvoerenden: Carducci Quartet

         CD: Naxos

Ben Johnston (1926–2019) – Strijkkwartet nr. 3 ‘Verging’ (1966)

Uitvoerenden: Kepler Quartet

CD: New World Records

Dorothy Rudd Moore (1940-2022) – Modes for string quartet (1968)

Uitvoerenden: Argus Quartet

Opname: The Noguchi Museum

Vandaag allereerst twee in Europa min of meer onbekende componisten, George Rochberg en Ben Johnston. Daarna een volgeling van Cage, Earle Brown.

Rochbergs Tweede strijkkwartet uit 1961 sluit in feite aan bij het Tweede strijkkwartet van Schönberg van ruim een halve eeuw eerder: het is eveneens van een sopraan voorzien. De tekst die Rochberg heeft gebruikt is van Rilke, de negende elegie van Duino. En ook Rochbergs muzikale taal is uitermate modern en expressief.

Ben Johnston werd vooral bekend door het gebruik van zogenaamde microtonaliteit. Zo is zijn Tweede strijkkwartet uit 1964 gebaseerd op een toonladder van 53 microtonen. Hoe complex soms ook de techniek in dit werk is, de klank ervan is menigmaal betoverend.

Het bondige Strijkkwartet uit 1965 van Earle Brown speelt zich grotendeels af op de rand van het hoorbare geluid op basis van een grafische partituur ontstaan uit tal van visuele experimenten samengevoegd onder de noemer ‘strijkkwartet’.

George Rochberg (1918-2005) – Strijkkwartet nr.2 (1959-61)

Uitvoerenden: Janice Harsanyi (sopraan), Philadelphia String Quartet

CD: NWCRI

Ben Johnston (1926–2019) – Strijkkwartet nr.2 (1964)

Uitvoerenden: Kepler Quartet

CD: New World Records

Earle Brown (1926-2002) – Strijkkwartet (1965)

         Uitvoerenden: LaSalle Quartet

CD: DG

In de jaren vijftig initieerden verschillende componisten in de Verenigde Staten een trend tegengesteld aan het Europese modernisme, namelijk met nadruk op zowel de oosterse culturen als vooral ook eenvoud. John Cage was een van hen. De ander is Morton Feldman met Three pieces for string quartet uit 1956. Deze muziek is uitermate rustig en ijl.

Geheel anders van techniek is het Tweede strijkkwartet van Elliott Carter uit 1959. Ook dit was toentertijd een vernieuwende compositie. Het is voorzien van uitermate ingenieuze polyfone technieken, waarin simultane maar van karakter tegenstrijdige stromen muziek samen optrekken.

Geheel tegengesteld is de muziek in het Vijfde strijkkwartet van Walter Piston uit 1962. Dit werk sluit direct aan bij de grote historische traditie en is dat opzicht een klassiek werk.

Morton Feldman (1926-1987) – Three pieces for string quartet (1956)

Uitvoerenden: Flux Quartet

CD: Mode Records

Elliott Carter (1908-2012) – Strijkkwartet nr.2 (1959)

Uitvoerenden: Juilliard String Quartet

CD: Sony Classical

Walter Piston (1894-1976) – Strijkkwartet nr.5 (1962)

Uitvoerenden: Harlem Quartet

CD: Naxos

Het programma van vandaag wordt gekenmerkt door de contrasten tussen het hoogst expressieve Tweede strijkkwartet van Roger Sessions en twee kwartetten van Johan Cage en Alan Hovhaness waarin het blikveld van de componisten juist op het midden- en verre oosten is gericht.

Het werk van Sessions sluit direct aan op het Europese expressionisme van voor de oorlog. Daartegenover zocht Cage in zijn muziek naar stilte, rust en evenwicht. Het Tweede strijkkwartet van Alan Hovhaness is sterk beïnvloed door de oude Indiase cultuur.

Roger Sessions (1896-1985) – Strijkkwartet 2 (1951)

Uitvoerenden: Juilliard String Quartet

CD: NorthWest-CRI

John Cage (1912-1992) – String Quartet in four parts (1949/50) 18:15

Uitvoerenden: JACK Quartet

CD: Wigmore Hall Live

Alan Hovhaness (1911-2000) – Strijkkwartet 2 (1950) op.147 (Adanad Suite)

Uitvoerenden: Shanghai Quartet

CD: Delos

Na de Tweede Wereldoorlog bestormde een groot aantal twintigers en dertigers de Amerikaanse podia met nieuwe composities, ook strijkkwartetten. Velen onder hen zijn in Europa nauwelijks bekend geworden: onder wie Peter Mennin, Irving Fine en Leon Kirchner.

Mennins Tweede strijkkwartet is een spannend neoklassiek werk, waarvan met name het eerste deel sterk aan het kwartet van de Engelsman Walton doet denken. Het enige strijkkwartet van de jong gestorven Fine is nadrukkelijk expressief dissonant, deels onder invloed van Schönberg die zich voor de oorlog in de VS gevestigd had. Kirchner heeft met zijn Eerste strijkkwartet een mooi energiek maar ook mysterieus en contemplatief werk heeft geschreven.

Peter Mennin (1923-1983) – Strijkkwartet nr. 2 (1951)

Uitvoerenden: Kohon Quartet

CD: VOX BOX

Irving Fine (1914-1962) – Strijkkwartet (1952)

Uitvoerenden: Colorado Quartet

CD: Bridge Records

Leon Kirchner (1919-2009) – Strijkkwartet 1 (1949)

Uitvoerenden: Telegraph Quartet

CD: Centaur Records

Hoewel Ernest Bloch in Genève geboren werd, maakte hij vooral na 1916 in de Verenigde Staten naam als een vooraanstaand componist. In het jaar van aankomst daar boekte hij successen met zijn romantisch expressieve Eerste strijkkwartet als met de rapsodie voor cello en orkest Shelomo, beide uit 1916.

De latere strijkkwartetten van Bloch vallen op door hun strakke vormen, heldere thematiek en krachtige motoriek. Zij doen enigszins denken aan de kamermuziek van de jongere Hindemith, maar bezitten daarbij een grotere dosis romantische expressiviteit.

Ernest Bloch (1880-1959) – Strijkkwartet nr. 3 (1952)

Uitvoerenden: Griller Quartet

CD: Decca

Ernest Bloch (1880-1959) – In the Mountains: Dusk (1925)

Uitvoerenden: Galatea Quartet

CD: Sony Classical

Ernest Bloch (1880-1959) – Strijkkwartet nr.4 (1953)

Uitvoerenden: Griller Quartet

CD: Decca