Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Zowel Berkeley als Walton verkozen – zoals veel van hun landgenoten – een lyrische soms opvallend tonale manier van schrijven (dit in tegenstelling tot menige vakbroeder in de Duitse landen.

Lennox Berkeley schreef zijn Tweede strijkkwartet, opus 15 aan het begin van de oorlog, toen hij zich op het land bevond, vlak bij de Cotswolds, ten noorden van de stad Bath. De rust daar deed hem goed en de met enthousiasme kon hij aan zijn vriend en vakbroeder Benjamin Britten schrijven dat deze muziek “mijlen beter is dan alles wat ik tot op heden gemaakt heb”.

Evenals Berkeley verkoos ook William Walton vooral tonale muziek te schrijven, die op het eerste gehoor voor een breed publiek ongecompliceerd en herkenbaar is. Zoöok in zijn Strijkkwartet in a-kl.t. dat hij in de winter van 1944 op 1945 grotendeels aan het papier toevertrouwde, maar as in 1947 voltooide. Ondanks zijn geworstel met het medium, klinkt het kwartet van Walton alsof het moeiteloos tot stand is gekomen, en werd een groot succes.

Lennox Berkeley (1903-1989) – Strijkkwartet nr.2, opus 15 (1940)

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

William Walton (1902-1983) – Strijkkwartet in a-kl.t. (1944-47)

Uitvoerenden: Doric String Quartet

CD: Chandos

Zowel het Tweede strijkkwartet van Tippett als dat van Britten behoren tot de hoogtepunten van de Britse kwartetmuziek rond de Tweede wereldoorlog.

In zijn Tweede strijkkwartet combineert Michael Tippett zijn liefde voor de late Beethoven met die voor de muziek van de Orpheus Brittanicus, Henry Purcell. De fuga van het Andante van het Tweede strijkkwartet is duidelijk een verwijzing naar deze laatste. Het thema is echter door Tippett al in de vroege herfst van 1938 op papier gezet, tijdens de zwarte dagen rond het sluiten van het pijnlijke verdrag van München.

Ook in het Tweede strijkkwartet, in C-gr.t., opus 36 van Benjamin Britten klinkt de wereld van Henry Purcell, die hier vooral aanwezig is in het laatste deel, een omvangrijke, bijzonder ingenieuze chaconne. Hier toont Britten een staaltje van zijn onovertroffen meesterschap. Een jaar later zette hij dat meesterschap opnieuw in, ditmaal met een orkestwerk, de Young Person’s Guide to the Orchestra (variaties over een thema van Purcell), waardoor hij bij een zeer breed publiek bekend werd.

Michael Tippett (1905-1998) – Strijkkwartet nr.2 (1942)

            Uitvoerenden: Heath Quartet

CD: Wigmore Hall Live

Benjamin Britten (1913-1976) – Strijkkwartet nr.2, in C-gr.t., opus 36 (1945)

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: Challenge Records

Over het Eerste strijkkwartet  van de in 1903 in Zuid-Afrika geboren Priaulx Rainier schreef de criticus van The Observer: “Ik kan dit werk niet sterk genoeg aanbevelen (…) Als Miss Rainier alleen het eerste deel had geschreven, zou ze nog steeds een van onze beste componisten zijn.” Het Eerste strijkkwartet van de twee jaar jongere Alan Rawsthorne is een vervolg op diens Theme and Variations voor twee violen en draagt daarom dezelfde titel. Het is harmonisch niet zo modern als de muziek van Rainier, maar zonder meer innemend en speels.

Met het Eerste strijkkwartet in D-gr.t., opus 25, van Benjamin Britten komen we bij een van de hoogtepunten van de Britse kwartetmuziek. Het werd in 1941 in de Verenigde Staten geschreven. De bijzondere sfeer in dit kwartet deed een Amerikaanse recensent toentertijd opmerken dat het beschouwd moet worden als een ‘In Memoriam for a Lost World’.

Priaulx Rainier (1903-1986) – Strijkkwartet in c-kl.t. (1939)

Uitvoerenden: Amadeus Quartet

Opname: SWR Classic Archive (historische opname)

Alan Rawsthorne (1905-1971) – Strijkkwartet nr.1 ‘Theme and Variations’ (1939)

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Benjamin Britten (1913-1976) – Strijkkwartet nr.1, D-gr.t., opus 25 (1941)

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: Challenge Records

Michael Tippett (1905-1998) – Strijkkwartet nr.1 (1935, rev 1943)

Uitvoerenden: Heath Quartet

CD: Wigmore Hall Live

Lennox Berkeley (1903-1989) – Strijkkwartet nr.1, opus 6 (1935)

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Elizabeth Maconchy (1907-1994) – Strijkkwartet nr.3 (1938)

            Lento-Presto-Andante-Presto-Poco Largamente

Uitvoerenden: Hanson String Quartet

CD: Unicorne / Treasure Island Records

Tussen 1930 en 1975 waren Benjamin Britten en Michael Tippett ontegenzeggelijk twee van de belangrijkste componisten van hun generatie, met William Walton als ‘Dritte im Bund’. Wanneer we de drie Eerste strijkkwartetten van Tippett (1935, rev.1943), Britten (1941) en Walton (1946) naast elkaar leggen, dan is het direct duidelijk dat de traditie bij elk van hen een belangrijke rol speelt. Walton bleef vasthouden aan de traditionele vormen en klanken. Britten transformeerde het oude in iets nieuws zonder de kenmerken van de oude muziek te verdoezelen. Tippett schilderde met veel durf over het oude heen.

Vandaag luisteren we naar het Eerste kwartet van Tippett in combinatie met het Eerste van Lennox Berkeley en het Derde van Elizabeth Maconchy. Tippett refereert aan de late Beethoven, Berkeley verkoos in deze jaren een wat meer romantisch-klassieke stijl, met een lichte Franse toets en een ‘snufje’ Bartók. Maconchy schreef haar Derde strijkkwartet voor het befaamde Nieuw Hongaars Strijkkwartet, maar de klank van haar werk is uitermate zangerig en verhalend, typisch Brits.

Rebecca Clarke (1886-1979) – Two movements for string quartet (1924, 1926)

Uitvoerenden: Julstrom String Quartet

CD: Centaur Records

Imogen Holst (1907-1984) – Phantasy Quartet (1928)

Uitvoerenden: David Worswick, Oliver Coates, Simon Hewitt Jones, Tom Hankey

CD: NMC Recordings

Benjamin Britten (1913-1976) – Quartettino (1930)

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Benjamin Britten (1913-1976) – Three Divertimenti (1936)

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: Challenge Records

Tot in de jaren dertig bestonden er in de Britse muziek twee stromingen, die haaks op elkaar stonden. Enerzijds die van de oude garde (niet altijd in leeftijd, maar wel wat hun muzikale smaak betreft), die de pastorale toon en die van de ‘phantasies’ verkoos (hetgeen we terugvinden in de muziek van Rebecca Clarke en Imogen Holst) en anderzijds componisten die ondanks het isolationisme van de Britse eilanden, gecharmeerd waren door de muziek van de late Gustav Mahler, de jonge Schönberg en zeer jonge Alban Berg, maar die van Bartok en Hindemith. Daartoe behoorde Benjamin Britten.

De twee losse delen voor strijkkwartet van Clarke zijn pas na haar dood in de archieven ontdekt en worden sedertdien veelal als Two movements for string quartet uitgevoerd. Ook in dit programma. Het Phantasy Quartet van Holst is een jeugdwerk. In feite geldt dat ook voor Brittens Quartettino. Maar het klinkt eigenzinnig, grillig, modern. Zijn drie Divertimenti werden volgens de componist bij de première met gegrinnik en een ijskoude stilte ontvangen.

Bernard van Dieren (1887-1936) – Strijkkwartet nr.5 (1925, rev 1931)

Uitvoerenden: Allegri String Quartet

Radio Opname 1988

Bernard van Dieren (1887-1936) – Strijkkwartet nr.6 (1928)

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: Donemus

In het Britse muziekleven was de in Rotterdam geboren componist Bernard van Dieren een buitenbeentje. Hij emigreerde in 1909 naar Engeland. Vlak voor de oorlog, in 1912, componeerde hij een eendelig atonaal strijkkwartet, dat op geen enkele wijze past in de signatuur van de toenmalige Britse muziek waar hij inmiddels een gerespecteerd onderdeel van was. Ook de daaropvolgende vijf kwartetten zijn uitzonderlijk wat hun textuur, grilligheid en inventiviteit betreft.

Van Dieren was als muziekcorrespondent in 1911 en 1912 in Berlijn geweest, waar hij bevriend raakte met Ferruccio Busoni en Arnold Schönberg, die daar beiden als docenten werkten. Weer terug in Londen werd hij als componist, schrijver en kunstkenner in het algemeen één van de centrale figuren van het Engelse muziekleven. Van Dieren schreef zijn Vijfde strijkkwartet in 1925 aanvankelijk voor een hoogst ongewone bezetting, namelijk viool, altviool, cello en contrabas. In 1931 ontstond de versie voor het standaard strijkkwartet. Het Zesde strijkkwartet ontstond in 1927.  

Bertus van Lier (1906-1972) – Strijkkwartet nr.1 (1929)

Uitvoerenden: Nieuw Amsterdams Peil

Live opname Leo Smit Foundation

Rosy Wertheim (1888-1949) – Quatuor à cordes (1932)

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: Futureclassics

Robert de Roos (1907-1976) – Strijkkwartet nr.2 (1942) 

Uitvoerenden: Gaudeamus Quartet

CD: Donemus

Marius Flothuis (1914-2001) – Strijkkwartet opus 44 (1952)

Uitvoerenden: Raphael String Quartet

CD: Olympia Records

Ook Bertus van Lier studeerde bij Willem Pijper. Zijn strijkkwartet ontstond tijdens zijn studiejaren. Rosy Wertheim studeerde in Amsterdam bij Bernard Zweers en Sem Dresden en verhuisde daarna naar Parijs om de kunst af te kijken bij Stravinsky en de leden van de Groupe des Six. Het beknopte zangerige Strijkkwartet uit 1932 werd daar ook voor het eerst uitgevoerd.

Ook Robert de Roos vertrok na zijn studie bij Johan Wagenaar in Utrecht naar Parijs en zette daar zijn studie voort bij Milhaud en Koechlin. Van de acht strijkkwartetten van Robert de Roos zijn de eerste drie oorlogskwartetten. Zo ook het Tweede strijkkwartet uit 1942. Marius Flothuis, was als componist grotendeels autodidact. Zijn vijfdelige Strijkkwartet is uitermate zangerig en romantisch expressief. Het doorzichtige stemmenweefsel verraadt zijn liefde voor Mozart.

Herman Strategier (1912-1988) – Strijkkwartet nr.3 (1936)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Henk Badings (1907-1987) – Strijkkwartet nr.3 (1944)

Uitvoerenden: Dekany Quartet

LP: Alpha

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr.5 (1946)

         Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

Oscar van Hemel (1892-1981) – Strijkkwartet nr.4 (1953)

         Uitvoerenden: Nederlands Strijkkwartet

         CD: Donemus

Terwijl Badings en Van Hemel bij Willem Pijper studeerden, was Herman Strategier een leerling van Hendrik Andriessen aan de Kerkmuziekschool in Utrecht. De meeste wereldlijke composities van Strategier vallen onder de noemer ‘musique pour faire plaisir’, zoals zijn Derde strijkkwartet uit 1936.

Het Derde strijkkwartet van Henk Badings is geheel anders van karakter. Het ontstond midden in de oorlog, nadat Badings na Dolle Dinsdag Den Haag was ontvlucht naar Drenthe. Badings’ kwartet wordt gemarkeerd door signalen en gepuncteerde ritmen, die haar een zekere stoerheid verschaffen die mooi contrasteert met de lyrische neventhema’s.

Pijpers onvoltooide Vijfde kwartet ontstond kort na de oorlog, toen de componist al aan een slopende ziekte leed. Tot slot drie delen uit het Derde strijkkwartet van Oscar van Hemel (eveneens een leerling van Pijper). Let vooral op het prachtige thema met variaties en het daaropvolgende Grave.

Jan van Gilse (1881-1944) – Strijkkwartet (1922) onvoltooid

Uitvoerenden: Ebony Quartet

CD: Donemus

Iet Stants (1903-1968) – Strijkkwartet nr.2 (1922) (nr.1 dateert van 1920)

Uitvoerenden: Dufy Quartet

CD: BFO/Donemus

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr.3 (1923) 11:30

Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

Henriette Bosmans (1895-1952) – Strijkkwartet (1927)

Uitvoerenden: Belifante Quartet

CD: Belifante Quartet

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr.4 (1928)

Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

In hetzelfde jaar 1922, waarin de twee delen van Van Gilse zijn ontstaan, componeerde de amper 18-jarige Let Stants haar Tweede strijkkwartet, min of meer onder de hoede van haar leraar, Willem Pijper. In 1923 kwam Willem Pijper met zijn Derde strijkkwartet. Zowel Pijper als zijn leerling hielden van een zuidelijke gloed in hun kwartetten. Hetzelfde geldt voor het beknopte Strijkkwartet van Henriette Bosmans, die eveneens bij Willem Pijper studeerde. Het Vierde strijkkwartet van haar leermeester is hoorbaar laconieker dan dat van de leerling.

Jan Brandts Buys (1868-1933) – Siciliaanse Serenade, opus 28 (1908)

Uitvoerenden: Raphael Quartet

CD: BFO

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr.1 (1914)

         Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr. 2 (1920)

         Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

Jan van Gilse (1881-1944) – Strijkkwartet (1922) onvoltooid

Uitvoerenden: Ebony Quartet

De Siciliaanse Serenade uit 1908 van Jan Brandts Buys sluit nauw aan bij de kwartetmuziek van Brahms en Grieg. Brandts Buys studeerde in Frankfurt en Wenen en ontwikkelde zich in de Duitse landen al snel tot componist van zeer succesvolle luchtige opera’s. Het Eerste strijkkwartet van Willem Pijper ontstond in 1914, kort na het uitbreken van de oorlog. Pijpers Tweede strijkkwartet dateert van 1920. Debussy, Stravinsky en Milhaud hebben de toon gezet, en beknoptheid is het devies.

De botsing begin jaren twintig in Utrecht tussen de Frans georiënteerde Willem Pijper als recensent van de meer op Duitsland gerichte dirigent Jan van Gilse heeft deze laatste zozeer aangegrepen dat hij nauwelijks meer tot componeren kwam, afgezien van wat liederen en twee delen voor strijkkwartet. Deze week een, volgende week het andere.