د پاکستان پارلمان د ۲۰۱۸ز کال د مې پر ۳۱مه نېټه په اساسي قانون کې د ۲۵ ترميم کولو سره پخوانۍ فاټا په خيبرپښتونخوا ورګډه کړې وه. د شاملېدو پر مهال د قبايلي سيمو ځینې ګوندونو، مدني فعالانو او مشرانو يې پلوي او ځینو يې مخالفت کاوه. د شاملېدو پر وخت د قبايلي سيمو له اوسېدونکي سره يوشمېر ژمنې شوې وې. اوس چې د سږکال د مې پر ۳۱مه نېټه د انضمام درې کاله پوره شوي نو پوښتنه دا ده چې ایا شوې ژمنې پوره شوې او که څنګه؟

دا موضوع د مشال تر رڼا لاندې بحث کې څېړل شوې ده.

په افغانستان کې زیاتېدونکی تشدد او ورسره له دې هېواده د امريکايي په مشرۍ د نړيوالو پوځیانو د روان کال سېپټمبر مياشتې پورې ممکنه وتنې ایا هېواد ته د کډوالو د ستنېدو پروسې په اړه اندېښنې زېږولي؟ همداراز، ایا د سرتېرو د وتلو بهیر او روان تاوتریخوالی ایا یو ځل بیا افغانان ګاونډیو هېوادونو ته تګ ته اړ کولای شي او که نه؟ دا او نورې پوښتنې د مشال تر رڼا لاندې بحث کې څېړل شوې دي چې تاسې یې د غږ په ځای کې اورېدای شئ.

پاکستان او افغانستان يو ځل بيا د تندو بیانونو او څرګندونو تبادله کړې ده. افغان حکومت، امريکا، پاکستان او نور هېوادونه هڅې کوي چې په افغانستان کې سوله وشي او جګړه پای ته ورسي. په دې کې د پاکستان رول ډېر مهم بلل کېږي. پوښتنه دا ده چې د افغانستان او پاکستان ولې داسې اختلافي څرګندونې کوي او اخر د دواړو هېوادونو په اړيکو کې لوړې ژورې ولې دي؟ د مشال تر رڼا لاندې خپرونه کې دا او نورې پوښتنې له کارپوهانو سره څېړل شوې دي. خپرونه د غږ په ځای کې اورېدای شئ.

د منځني ختيځ په تېره بيا د ايران او سعودي عرب اړيکو تل د پاکستان پر کورنۍ او بهرنۍ تګلارو اغېز کړی دی. ايران او سعودي عرب د يو بل دوديزه مخالفين دي. ايران د پاکستان ګاونډی دی او له سعودي عرب سره يې بيا ژورې دوديزه اړيکې دي. د مشال تر رڼا لاندې بحث کې د ايران او سعودي تعلقاتو ته په کتو د منځني ختيځ په اړه د پاکستان بهرنۍ تګلارې ته کتنه کوو.

په پاکستان کې يوه غير حکومتي تحقيقاتي اداره انسټيټيوټ فار ريسرچ، اېډوکېسي اېنډ ډيويلپمېنټ وايي چې په دې هېواد کې په ۲۰۲۰ز کال کې د انټرنېټ ازادۍ کې ډېر کمۍ راغلی دی. ادارې په کلني رپورټ دا هم ويلي چې په پاکستان کې د انټرنېټي جرمونو د مخنيوي قانون د خبريالانو او فعالانو پرضد استعمال شوی دی. د مشال تر رڼا لاندې کې په دې هېواد کې د انټرنيټي ازادۍ په اړه بحث شوی دی.

په پاکستان کې د څو ورځو تر مظاهرو او اخ و ډب وروسته د حکومت او تحريک لبيک ترمینځ د اپرېل پر ۲۰مه يو تړون وشو چې له مخې يې حکومت د تحريک لبيک غوښتنې منلې دي. په دې کې یوه هم له پاکستانه د فرانس سفير د اېستلو هم ده. د پاکستان حکومت په دې اړه وار له مخه په قامي اسمبلۍ کې پرېکړه لیک وړاندې کړی دی. د مشال تر رڼا لاندې بحث کې د دې موضوع په مختلفو اړخونو بحث شوی دی.

د مشال تر رڼا لاندې بحث کې مو په پاکستان کې د تحریک لبیک ډلې د پلویانو قهرجنو مظاهرو، تاوتریخوالي او حکومتي غبرګون موضوع څېړلې. د اپرېل پر ۱۴مه، حکومت پر دې ډلې د بندیز لګولو پرېکړه اعلان کړه او د کورنیو چارو وزیر شیخ رشید وویل چې پر دې موضوع کابینې ته لیک استوي. حکومت دا اعلان تر هغه وروسته وکړ چې د تحریک لبیک ډلې پلویانو د مارچ پر ۱۲مه د پاکستان په یوشمېر ښارونو کې مظاهرې پیل کړې او لویې لارې یې وتړلې. پر دې مهال د پولیسو او د مظاهره چیانو د اخ و ډب پېښې هم وشوې. د دې بحث ګډونوال د پېښور پوهنتون د سیاسیاتو څانګې استاد او څېړونکی پوهاند ډاکتر عبدالروف، خبریال او شنونکی محمود جان بابر او د مشال راډیو همکار طاهر خان دي. خپرونه د غږ په ځای کې اورېدای شئ.

عوامي نېشنل ګوند د تحریک انصاف حکومت پر ضد جوړ شوي اتحاد، پاکستان جمهوري تحريک څخه ووت. تر دې وړاندې پي ډي ايم په سینيټ کې د اپوزيشن مشر ټاکنې پر سر دغه ګوند او د اتحاد بل غړي پيپلز پارټۍ ته شوکاز نوټس ورکړی وو. د دې ګوندونو وتل به پر دې تحريک څه اغېز ولري؟ په اړه د مشال تر رڼا لاندې بحث واورئ.

په پاکستان کې د کورونا وبا د دريمې څپې د خپرېدو وروسته په دې هېواد کې د وايرس د مخنيوي لپاره يو شمېر اقدامات شوي دي. پنجاب او خيبر پښتونخوا هغه صوبې دي چې پکې د وايرس د ناروغانو شمېر ورځ تر بلې زیاتېږي. د مارچ پر ۳۰ مه نېټه د خيبرپښتونخوا د وزيراعلی مشرۍ کې شوې غونډه کې د وايرس د خپرېدو د مخنيوي په لړ کې له نورو صوبو سره د شنبې او يکشنبې پر ورځو د سوارلۍ ګاډو پر تګ راتګ بندېز لګول شوی دی. د دې ترڅنګ په ودونو هم پابندي لګول شوې او حکومت وار له مخه د مارچ پر ۱۶مه تعليمي ادارې بندې کړې. پوښتنه دا ده چې حکومت به دغه بنديزونه سل په سله عملي کړای شي؟

دا او نورې پوښتنې د مشال تر رڼا لاندې کې څېړل شوې دي.

په قبايلي ضلعو په تېره بيا په شمالي وزيرستان کې د ناامنۍ پېښې زياتې شوې دي او نږدې هر ځل د دغسې پېښو پرضد ځايي خلک پرلت وهي يا مظاهره کوي. د دې تازه مثال د بنو په جانېخيلو کې د څلورو ځوانانو د وژل کېدو پرضد د ځايی خلکو پرلت دی. خو پر ټولنيزو رسنيو د قبايلي سيمو فعالين دا شکايت کوي چې د دوی په سيمو کې رامنځ ته کېدونکيو پېښو ته د پاکستان ميډیا په خپرونو کې پراخ ځای نه ورکوي. د دې لاملونه څه دي؟ د مشال تر رڼا لاندې کې هم دا موضوع څېړل شوې ده.