کتاب رضاشاه اثر صادق زیباکلام

در این قسمت به دولت اول رضاخان پرداخته می‌شود. مناسبات بین المللی و داخلی همه شرایط را به نفع رضاخان پیش می‌برد. او با مجلسی همراه و کابینه‌ای خوشنام کار دولت خود را شروع می‌کند. دولت بلشویکی روسیه و اولین دولت کارگر در انگلیس هر دو با رضاخان و اقدامات او همراه هستند.

در این قسمت به سفیر جدید بریتانیا در تهران، لورین، و رابطه او با وزیر جنگ رضاخان و کرزن وزیر امور خارجه انگلستان پرداخته می‌شود. لورین می‌کوشد تا نظر لندن نسبت به رضاخان و همچنین سیاست سنتی انگلستان در تهران را تغییر دهد. همزمان رضاخان آماده لشکر کشی به جنوب برای سرکوب خوانین محلی می‌شود.

فصل نهم. در این قسمت به چگونگی عملکرد رضاشاه به عنوان وزیر جنگ در سرکوب نیروهای گریز از مرکز که در پی استقلال بودند پرداخته می‌شود. همچنین می‌بینیم که به مرور رضاخان به بیان تمایلاتش برای به دست گرفتن امور کشور می‌پردازد.

تصمیمات سید ضیا یکی بعد از دیگری ستاره اقبال او رو کمرنگ تر می‌کند تا اینکه با حکم شاه و رضاخان از رییس‌الوزرایی برکنار می‌شود. پایان فصل هشتم.

متاسفانه جناب دکتر زیبا کلام به دلایلی خواندن این کتاب را ادامه ندادند و من از روی نسخه پی دی اف این کتاب را ادامه می‌دهم. با توجه به محدودیت امکانات از اینجا به بعد صدای من با موبایل ضبط شده و با حداقلی از اصلاح به عنوان ادامه کتاب صوتی منتشر می‌شود. در این قسمت به شرایط ایران بعد از کودتا و اقدامات سید ضیا پرداخته می‌شود.

در این قسمت با نقش سیدضیا و تاثیر تورمن سفیر انگلیس در کودتای اسفند ۱۲۹۹ آشنا می‌شویم. در حالی که کورزن وریر امورخارجه از نورمن می‌خواهد که از وثوق‌الدوله و قرارداد ۱۹۱۹ حمایت کند، نورمن شانسی برای این فرارداد نمی‌بیند و همراه با آیرون‌ساید از کودتای سیدضیا و رضاخان حمایت می‌کند.

کودتا همانطور که پیشتر گفتیم از دو بخش مجزا از هم تشکیل شده بود . تا بدین جا ما عمدتاً بخش نظامی را که شامل رضاخان میرپنج ، لشکر قزاق و سرهنگ آیرونساید در قزوین بود تشریح کردیم. بخش اصلی کودتا یا بخش سیاسی آن در حقیقت به رهبری سید ضیاءالدین طباطبایی بود. نقش او از زمانی که کودتا اتفاق افتاد به مراتب مهم‌تر از رضاخان بود. سید در حقیقت رئیس دولت کودتا بود و رضا خان یکی از فرماندهان نظامی آن دولت. دستورات و احکام حکومتی تماماً توسط سید ضیاء که حالا صدراعظم شده بود صادر می‌شد. تمامی عزل و نصب های مقامات حکومتی هم توسط سید ضیاء صورت می گرفت همچنین ملاقات با پادشاه ، دربار و رجال نیز با وی بود.ایضاً دیدار با سفرای کشورهای مهم همچون روسیه، انگلستان هم با سید ضیا بود. رضاخان در حقیقت فرامین خود را از دولت می‌گرفت و از پیش خود به جز در اموری که مربوط به لشکر قزاق می شد نه اقدامی می کرد و نه نقشی در تصمیم گیری ها داشت. سید ضیاء بعنوان یک صدراعظم بسیار جوان بود و سی و دو سال بیشتر نداشت. اگرچه نظامی نبود اما به نظر می رسید همان بیسمارک ، ناپلئون و نادر است که در تهران ظهور کرده. جدی، بی باک، منضبط و درعین حال بی رحم. همانکه خود بارها در مقالاتش نوشته بود : رهبری که دل شیر و بی‌رحمی پلنگ را توامان دارا بود.

در حالی که رضاخان ، فارسی را هم قادر نبود با ادب و لفظ قلم صحبت کند ، سید به روسی ، انگلیسی و فرانسه مسلط بود و با سفرای هر کشور با زبان خود آنان صحبت می کرد. و بالاخره او از حمایت نورمن برخوردار بود در حالی که حامی رضاخان آیرونساید قبل از رسیدن لشکر قزاق به پایتخت از ایران برای همیشه خارج شده بود.

در نیمه دوم سال ۱۲۹۹ وضعیت سیاسی ایران عملاً ماه‌ها می‌شد که به بن بست رسیده بود. در آغاز سال وثوق الدوله صدراعظم بود. اما زیر فشار افکار عمومی بواسطه پذیرش قرارداد ۱۹۱۹ و علیرغم حمایت انگلستان نتوانسته بود به صدراعظمی‌اش ادامه دهد. در تابستان پیرنیا جای وی را می‌گیرد اما او نیز بعد از چند ماه نمی تواند گامی بجلو بردارد.در پاییز نوبت به سپهدار میرسد.میزان موفقیت سپهدار از قبلی ها هم کمتر است.او پس از گذشت چند ماه، حتی نمی تواند کابینه‌ای تشکیل دهد چه رسد به آنکه شروع بکار کند.

اختلاف میان سفارت انگلستان در تهران و لندن عمیق‌تر شده. سفیر جدید که در خردادماه به تهران آمده عملاً دست از مجاب کردن لندن بمنظور کنار گذاردن قرارداد شسته. در عین حال سفیر نیز همچون ایرانیان به این نتیجه رسیده که نجات ایران نه در اجرای قرارداد ۱۹۱۹ که در دست یک دولت مقتدر است. ناجی نُرمن البته نه بیسمارک بود نه ناپلئون. او معتقد بود ناجی یک مرتجع مقتدراست که با زور و اقتدار کشور را اداره کند. او اگر چه سید ضیاء را در ابتدا خیلی جدی نگرفته بود اما بتدریج که درمیافت امیدی به رجال سرشناس قاجار نمیرود، سید جوان و روزنامه نگار انقلابی را جدی تر میگرفت.

از سوی دیگر سرهنگ اِدموند آیرونساید در مهر ماه همان سال وارد ایران می‌شود. ژنرال چمپیون فرمانده نیروهای نظامی بریتانیا در ایران بازنشسته شده و کار انتقال ۶ هزار نظامی بریتانیا از گیلان بعراق برعهده آیرونساید بود.

او برخلاف فرماندهان قبلی بریتانیا، در چند ماهی که در ایران است به مسائل سیاسی هم وارد میشود. او هم همانند ایرانیان به این جمع‌بندی می‌رسد که نجات ایران از آن وضعیت فقط در گرو یک حکومت مقتدر و نیرومند است. منتهی او "ناجی" را در رضاخان میرپنج یکی از فرماندهان لشکر قزاق در قزوین میابد. هر قدر آیرونساید با احمدشاه و سایر بزرگان کشور آشنا می‌شود به ضعف و بی کفایتی آنان و در مقابل به لیاقت و توانایی های رضاخان بیشتر و بیشتر یقین پیدا می کند.

مشکل همه آنان لندن است. کُرزن همچنان بر روی اجرای قرارداد ۱۹۱۹ اصرار می‌ورزد و هیچ جایگزین دیگری را به جای آن نمی پذیرد.سرانجام نُرمن بدون اطلاع روسایش در لندن با هماهنگی سیدضیا، آیرون ساید و رضاخان میرپنج کودتای تاریخی رادر سوم اسفند۱۲۹۹ ازقوه بفعل درمیاورند.

فصل "مقدمات شکل گیری کودتای ۱۲۹۹"که درحقیقت فصل هفتم "کتاب رضاشاه" را تشکیل میدهد،یکی ازاصلی‌ترین بخش‌های این کتاب را شامل می‌شود.درشش فصل قبلی، بیشترتلاش شده‌ بود تا اوضاع واحوال شرایط سیاسی، اجتماعی واقتصادی ایران مقارن با شکل‌گیری کودتا تشریح شود.بدون یک شناخت اجمالی ازوضعیت ایران درآن مقطع نمی‌توان آن رویداد را تبین کرد.

درترسیم سیمای کشورچند نکته اساسی مطرح شدند.

ضعف سیاسی و ورشکستگی اقتصادی باورنکردنی حاکمیت وظهورقدرت‌های گریزاز مرکز. سال‌ها می‌شد که دولت‌ها با عمر چندماهه می‌آمدند ومی‌رفتند بدون آنکه تغییری درآن وضعیت بوجودآید. همه بدنبال یک ناجی بودند که بتواند ایران را از آن وضعیت به در آورد.روشنفکران به دنبال بیسمارک وناپلئون بودند ودر داخل هم به دنبال نادر یا حتی آقا محمدخان.

تنها اتفاق مثبت آن سال.ها انقلاب روسیه بود که به حضور روس‌ها درایران خاتمه داده بود. اگرچه که درسال‌های اولیه بعد ازانقلاب، بلشویک‌ها ازجنبش‌های انقلابی وچپ‌گرا به‌خصوص درگیلان و آذربایجان حمایت می‌کردند. اما وضعیت انگلستان بسیار پیچیده شده بود.علت آن پیچیدگی هم بواسطه دوگانگی بود که درسیاست آنکشور درقبال ایران بوجود آمده بود. وزارتخارجه درلندن خواهان اجرای قرارداد۱۹۱۹ بود. اما سفارت در تهران متوجه شده بود که بواسطه ورود افکار و عقاید جدید واحساسات ناسیونالیستی درمیان قشرتحصیل‌کرده و بسیاری ازرجال وطن‌پرست، اجرا آن قرارداد غیرممکن است.اما "کُرزن" وزیر خارجه که به ایران همانند سایرشیخ نشینهای منطقه می‌نگریست به سفارت تاکید می‌کردکه به ایرانیان بفهماند بریتانیا در صورتی حاضر است به ایران کمک نماید تا کشورشان ازآن وضعیت نجات پیدا کند که قرارداد ۱۹۱۹ رسما ازسوی دولت ایران پذیرفته شود.

هم سفارت درتهران، هم دولت انگلستان درلندن مهمترین دغدغه شان درایران نفت بود. هر دو ترجیح میداند که جریانات انقلابی و چپ‌‌گرا که مورد حمایت بولشویک‌ها بودند نه درتهران و نه در هیچ کجای دیگر ایران به‌ قدرت نرسند. هر دو بالطبع ترجیح می‌دادند درتهران کسانی برسرقدرت باشند که طرفدارانگلستان می‌بودند. با این تفاوت که سفارت هم همچون ایرانیان شاهد فروپاشی قدرت مرکزی بود.

و بالاخره میرسیم به خروج نیروهای نظامی انگلستان درپایان ۱۲۹۹ ازشمال کشور شش هزارنیرویی که تا آنروزتوانسته بودند مانع حرکت جنگلی‌ها ومتحدین بولشویک‌شان به‌سمت پایتخت شوند.

در بخش نهم با رابطه سه جانبه میان "لشکر قزاق – نهضت جنگل – نیروهای نظامی انگلستان" در شمال ایران و قزوین آشنا می‌شویم. مثلثی که در بخش‌های بعدی، نشان خواهیم داد که نقش مهمی در شکل گیری کودتای ۱۲۹۹برعهده دارد. نهضت جنگل به‌رهبری میرزا کوچک خان در اوائل سال ۱۲۹۶ در گیلان شکل گرفت و بیش از سه سال دوام آورد. زندگی نهضت بسیار پرتلاطم بود. نخستین بار در تیرماه۹۷ جنگلی ها موفق به تصرف رشت می‌شوند. اما مدتی بعد نیروهای انگلیسی و قزاق‌ها موفق می‌شوند رشت را از چنگ آنان درآورده و میرزا و یارانش به جنگل پناه میبرند. بعد از آتش بس با انگلیسی‌ها و معاوضه‌ی اسرا، جنگلی‌ها مجددا بتدریج وارد رشت شده و کنترل آن را در دست میگیرند. یکسال بعد در شهریور۹۸ این بار قزاق‌ها به فرماندهی "رضاخان میرپنج" موفق به باز پس‌گیری رشت از جنگلی ها می‌شوند. میرزا اینبار پس از عقب نشینی به روسیه رفته و وارد اتحادی با بلشویکها می‌شود. به کمک داوطلبین انقلابی قفقاز و تسلیحات روسها، میرزا برای بار سوم در تابستان ۱۲۹۹ موفق به گرفتن رشت از نیروهای دولتی می‌شود. اینبار او رسما اعلان "جمهوری سوسیالیستی سویت گیلان" را می‌نماید و تمبر یاد بودی هم بمناسبت تشکیل جمهوری در گیلان چاپ می‌کند.

چندین عامل باعث موفقیت‌ها و شکست های نهضت جنگل می‌شود. نخست حضور ۶۰۰۰نیروی انگلیسی در شمال ایران بود که با شروع جنگ جهانی اول وارد ایران شده بودند. آنان در منجیل و قزوین مستقر بودند و در مقاطعی اگر آن نیروها حضور نداشتند ای بسا جنگلی‌ها موفق می‌شدند به طرف تهران هم بیایند.

اما به واسطه کاستن از هزینه های نظامی بعد از جنگ، لندن این نیروها را در پایان سال ۱۲۹۹ از ایران خارج می‌نماید. خروج نیروهای انگلیسی از ایران هر قدر که باعث انبساط خاطر جنگلیها شده بود، موجی از ترس و نگرانی در تهران و در میان اشراف، درباریون و شخص احمد شاه به وجود آورده بود. در صورت رفتن انگلیسی‌ها آیا تضمینی بود که قزاقها بتوانند جلوی آمدن جنگلی‌ها و متحدین بلشویکشان به پایتخت را بگیرند؟ نیروهای قزاق به فرماندهی رضا خان اگر چه بعضا عملیات موفقی بدون همکاری با انگلیسی ها توانسته بودند علیه جنگلی‌ها انجام دهند اما هیچ تضمینی نبود که اگر جنگلی‌ها همه نیروهایشان را بسیج میکردند بعلاوه بلشویکها هم که به آنان پیوسته بودند، قزاقها بتوانند مانع از حرکتشان به سمت تهران شوند.