کتاب رضاشاه اثر صادق زیباکلام

ورود رضای نوجوان در سن چهارده سالگی به لشکر قزاق مهمترین تحول در زندگی او بود. لشکر قزاق بر خلاف زندگی آرامی که از بدو تاسیسش طی کرده بود، در سالهای منتهی به کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ با دو تحول مهم مواجه شد. تحولاتی که زندگی آرام و به دور از مناقشات سیاسی جامعه ایران را که در آن بسر می‌برد دگرگون ساخت. اولین تحول، انقلاب مشروطه در ۱۲۸۵ و دومی، انقلاب اکتبر در ۱۲۹۶ بود. تا قبل از انقلاب مشروطه، وظیفه اصلی لشکر قزاق حفاظت از سفارت‌خانه های خارجی و اماکن دولتی بود. اما بعد از انقلاب مشروطه، لشکر قزاق وارد کشمکش های سیاسی-نظامی داخلی ایران هم گردید. اگرچه در ابتدا بفرمان محمدعلی‌شاه، قزاق ها مجلس را به توپ بستند اما بعد از پیروزی مشروطه خواهان، لشکر قزاق در اختیار دولت مشروطه قرار گرفت. مشروطه خواهان از لشکر قزاق که تنها نیروی نظامی ملی بشمار میرفت برای نبرد با مخالفین مشروطه از جمله طرفداران محمدعلی‌شاه استفاده می‌کردند، و از سویی دیگر آن را برای سرکوب نیروهای گریز از مرکز به‌ کار گرفته بودند. یکی از افسرانی که در طی جنگ های داخلی بعد از مشروطه توانسته بود بدرخشد، "رضاخان میر پنج" بود. او توانسته بود بواسطه دستاوردهای نظامی‌اش به سرعت به درجات نظامی بالا ارتقا پیدا کند.

تحول مهم دیگری که در لشکر قزاق اتفاق

افتاد، انقلاب اکتبر بود. افسران و فرماندهان روسی لشکر قزاق بعد از انقلاب به دو دسته موافقین و مخالفین بولشویکها تقسیم شدند. بسیاری از موافقین به درخواست بولشویکها به روسیه بازگشتند و مخالفین در ایران ماندند. از آنجا که قدرت بولشویکها منظما افزایش میافت، آنان از مقامات ایران میخواهند تا افسران مخالف انقلاب را از لشکر قزاق کنار بگذارند. رفتن افسران و فرماندهان روسی از لشکر قزاق بالطبع راه را برای صعود افسران و فرماندهان ایرانی باز میکرد. یکی از این افسران، رضاخان میرپنج بود که با رفتن روس ها به سِمَت یکی از فرماندهان ارشد لشکر قزاق ارتقا یافته بود.

سرانجام می‌بایستی به تحول سرنوشت ساز دیگری که در زندگی رضاخان اتفاق میفتاد اشاره نماییم. قرارگاه لشکر قزاق، در قزوین بود و نیرو های انگلیسی مستقر در شمال ایران هم همانجا مستقر بودند. بارها علیه جنگلیها و متحدین بلشویکشان میان نیروهای تحت امر رضاخان و انگلیسیها همکاری صورت گرفته بود. تحولی که تبعات مهمی برای ایران در برداشت.

در بخش قبلی با یکی از عوامل مهم کودتای ۱۲۹۹، رضاخان میرپنج آشنا شدیم. او در خانواده ای محقر در روستای آلاشت مازندران درسال۱۲۵۶ متولد می‌شود. مهم ترین نکته ای که پیرامون کودکی رضا می‌بایستی گفت فقر و یتیمی است. پدر قبل از تولد رضا و مادر نیز هفت سال بعد فوت می‌شود.

سرپرستی رضا برعهده دایی‌اش واگذار می‌شود. اما او آنقدر فقیر است که حتی نمی‌تواند رضا را بمدرسه بفرستد. شغل کم درآمدی در خیاط‌خانه لشکر قزاق دارد و روزها که برسرکار می‌رود رضا درکوچه پس کوچه های محله سنگلج تهران (پارک شهر فعلی) با همسن و سالهای خودش سرگرم ولگردی است. آن سبک بزرگ شدن ویژگی‌های متضادی برای رضا ببار می‌اورد. روی پای خود بودن، گلیم خود را از آب بیرون کشیدن، حق خود را گرفتن، لات، بد دهان، خشن، یکدنده، نترس و بی باکی از جمله خصوصیاتی است که " بزرگ شدنِ سر خود" به رضای نوجوان می‌آموزد. داییش برای کمک خرج او را در سن ۱۴سالگی با خود به لشکر قزاق می‌برد و رضا بعنوان "پادو" شروع بکار می‌کند. او حقوقی دریافت نمی‌کند اما خورد و خوراکش رایگان است. هرزگاهی هم از افسران بواسطه خدماتی که برایشان انجام میداد انعام دریافت میکرد.

ورود به لشکر قزاق بدون تردید مهم ترین نقطه عطف در زندگی رضای جوان شد. بدون اغراق لشکر قزاق بفرماندهی افسران روسی، از معدود نهادهایی بود در ایران که استعداد ،تلاش و توانایی هایی فردی تا حدود زیادی اسباب پیشرفت فرد را فراهم می‌آورد. این وضعیت برای رضا ایده ال بود. او نه از خانواده سرشناسی بود، نه از طبقه اعیان و اشراف و ملاکین بود و نه از تحصیلاتی برخوردار بود. بجای همه آنها او از شهامت، توانایی، شجاعت، سخت کوشی، تحمل سختی و استقامت، انضباط و دیسیپلین کم نظیری برخوردار بود.

بد دهنی، قلدری ،نترس و بی‌باک بودن ویژگی‌های دیگر او بود که برای نظامی‌گری مناسب بود. پیشرفت او در لشکر قزاق سریع بود. جدای از خصوصیاتی که برشمردیم، او ماموریت های نظامی محوله را با احساس مسئولیت و در بسیاری از موارد با از خود گذشتگی انجام می‌داد. در فاصله سی سال از پیوستن به لشکر قزاق در سن چهارده سالگی تا زمانیکه کودتای ۱۲۹۹ اتفاق افتاد او بارها موفق به دریافت درجات تشویقی و نشان شده بود.

در این قسمت با تاریخچه نیروی قزاق در ایران آشنا می‌شویم.

گفتیم که یکی از مولفه های مهم در ایران مقارن با کودتای ۱۲۹۹، انگلستان و مجموعه منافع، سیاست ها و تصمیمات آن کشور در ایران بود. حضور انگلستان در ایران از اوائل قرن هجدهم در بوشهر و توسط فعالیت‌های بازرگانی کمپانی "هند شرقی" آغاز شده بود. درطول قرن نوزدهم آن حضور گسترش می‌یابد. بر خلاف روسیه که اهرم نفوذش در ایران دربارقاجار می‌بود، انگلستان جدای از دربار با سران قبایل جنوب و غرب کشور، بسیاری از رجال، تجار و منورالفکران هم پیوندهایی داشت. کشف نفت در خوزستان از اوائل قرن بیستم و حضور و نفوذ انگلستان در ایران بالاخص در جنوب کشور را بسیار پررنگ تر نمود.

ملاحظه دوم انگلستان درایران، مرزهای سیستان و بلوچستان مشرف بر هندوستان بود. هردو آن ملاحظات استراتژیک، درجنوب و مشرف بر خلیج فارس بودند که بواسطه حضور نیروی دریایی انگلستان به‌صورت حیاط خلوت لندن در آمده بود.

برخلاف روسیه، انگلستان نه تنها دلیلی برای دشمنی با مشروطه نداشت بلکه با آن همراهی هم می‌کرد. مشروطه منافع انگلستان در ایران را تهدید نمی‌کرد. بعلاوه با نظام لیبرال دمکراسی حاکم بر آن کشور هم همخوانی داشت.

مع‌ذالک زمانی‌ که روسها اقدام به برچیده شدن مشروطه نمودند انگلیسی‌ها هیچ حمایتی نکردند؛ لندن و مسکو در جریان جنگ اول جهانی علیه آلمان و امپراطور عثمانی متحد شده بودند.

سه سال قبل ازکودتا، درسال ۱۲۹۶ در روسیه، "انقلاب اکتبر" اتفاق می‌افتد. در ایران هم نهضت جنگل درگیلان که حالا حامی نیرومندی پیدا کرده، تا گردنه منجیل جلو آمده و عملا تهران را تهدید می‌کند. ۶۰۰۰نیروی نظامی انگلستان که در دوران جنگ برای مقابله با نیروهای عثمانی وارد ایران شده‌اند و بعد از جنگ عمدتا در گیلان و قزوین مستقر هستند مانع از پیشروی نیروهای جنگلی‌ها بسمت تهران هستند اما لندن بدلیل مشکلات مالی بعد از جنگ، بسیاری از نیروهای نظامی‌اش ازجمله در ایران را میخواهد خارج نماید. بالطبع انگلیسی‌ها نمیخواهند جریانات انقلابی و چپگرا در تهران یا هیچ کجای دیگر ایران نفوذ و قدرتی داشته باشند، اما حاضر نیستند در گیلان یا آذربایجان با آنان درگیر شوند.

منافع استراتژیک انگلستان یعنی نفت در جنوب است. بعلاوه جریانات چپ و ترقی‌خواه از پیکار با بلشویکها و جریانات ترقیخواه حمایت نمی‌کنند. بنابراین انگلستان مصمم به خروج نیروهای نظامی‌اش از ایران در آستانه‌ی کودتا می‌باشد.

بدون یک شناخت اجمالی از وضعیت ایران مقارن با کودتای ۱۲۹۹، نمیتوان درک درستی از چگونگی به روی کارآمدن رضاشاه پیداکرد. چندین مولفه مهم پیرامون اوضاع و احوال ایران در آن مقطع می‌بایستی مورد توجه قرار بگیرند.

اولین و مهم ترین نکته، بی ثباتی و هرج و مرجی هست که ایران را درخود فروبرده بود. ناتوانی و ضعف حکومت در تهران در اداره کشور، بدون تردید مهم ترین مولفه می‌باشد. دشمنی روسها با مشروطه‌ی نوپای ایران و نتایج نامطلوبی که آن سیاست ببار میاورد، مولفه دوم است. وقوع جنگ جهانی اول درسال ۱۲۹۳ -یعنی شش سال قبل از کودتا- و آثارمخربی که ورود ارتش‌های روسیه، عثمانی و انگلستان در کشور ببار میاورد، مولفه سوم و بالاخره میبایستی به انگلستان و سیاستهای آن کشور در ایران بعنوان مولفه چهارم بپردازیم.

محمدعلی شاه، پادشاه جوانِ بی‌رحم و قدرت طلب که تقریبا همزمان با مشروطه به قدرت رسیده بود، به هیچ روی حاضر نبود اختیاراتش را از مجلس بگیرد. و سرانجام نیز مجلس را به توپ بسته و مشروطه را برچید.

پس از یکسال جنگ داخلی، مشروطه خواهان موفق شدند پادشاه دیکتاتور را برکنار نموده و پسرخردسالش را جانشین وی نمایند. بنظر می‌رسید عصر اصلاحات و ترقی آغازشده اما یکسال بعد، روسها تبریز را اشغال نموده، مشروطه خواهان را اعدام و خواهان اخراج "مورگان شوستر" آمریکایی و همکارانش از ایران می‌شوند که به دعوت مجلس برای ایجاد یک ساختار مدرن مالی به ایران آمده بود. سپس اولتیماتوم می‌دهند که اگر مجلس منحل نشود تهران را هم اشغال خواهند نمود.

علت دشمنی روسها با مشروطه پیچیده نبود. اهرم نفوذ روسها در ایران دربار قاجار بود که مشروطه باعث تضعیف آن شده بود. دلیل دوم هم آن بود که روسها در آن مقطع درگیر رویارویی با انقلابیون و آزادی‌خواهان روسیه از جمله در قفقاز بودند. نهضت مشروطه بالطبع باعث تقویت حرکتهای آزادی‌خواهانه در قفقاز میشد. بنابراین روسها از همان ابتدا، چشم دیدن مشروطه ایران را نداشتند.

شعله ور شدن آتش جنگ جهانی اول در سال ۱۲۹۳ اوضاع پریشان ایران را، از بد به مصیبت بار سوق داد. ارتشهای روسیه، عثمانی و انگلستان وارد ایران شدند و از سوی دیگر هم قحطی، خشکسالی و تیفوس کشور را درنوردیدند. از بخت بد ایرانیان، جنگ باعث شد تا رقابت یکصد ساله میان انگلستان و روسیه جای خود را به همکاری دهد و انتظار مشروطه خواهان از مساعدت انگلستان در برابر تجاوزات روسیه ببار ننشیند.

بدون یک شناخت اجمالی از وضعیت ایران مقارن با کودتای ۱۲۹۹، نمیتوان درک درستی از چگونگی به روی کارآمدن رضاشاه پیداکرد. چندین مولفه مهم پیرامون اوضاع و احوال ایران در آن مقطع می‌بایستی مورد توجه قرار بگیرند.

اولین و مهم ترین نکته، بی ثباتی و هرج و مرجی هست که ایران را درخود فروبرده بود. ناتوانی و ضعف حکومت در تهران در اداره کشور، بدون تردید مهم ترین مولفه می‌باشد. دشمنی روسها با مشروطه‌ی نوپای ایران و نتایج نامطلوبی که آن سیاست ببار میاورد، مولفه دوم است. وقوع جنگ جهانی اول درسال ۱۲۹۳ -یعنی شش سال قبل از کودتا- و آثارمخربی که ورود ارتش‌های روسیه، عثمانی و انگلستان در کشور ببار میاورد، مولفه سوم و بالاخره میبایستی به انگلستان و سیاستهای آن کشور در ایران بعنوان مولفه چهارم بپردازیم.

محمدعلی شاه، پادشاه جوانِ بی‌رحم و قدرت طلب که تقریبا همزمان با مشروطه به قدرت رسیده بود، به هیچ روی حاضر نبود اختیاراتش را از مجلس بگیرد. و سرانجام نیز مجلس را به توپ بسته و مشروطه را برچید.

پس از یکسال جنگ داخلی، مشروطه خواهان موفق شدند پادشاه دیکتاتور را برکنار نموده و پسرخردسالش را جانشین وی نمایند. بنظر می‌رسید عصر اصلاحات و ترقی آغازشده اما یکسال بعد، روسها تبریز را اشغال نموده، مشروطه خواهان را اعدام و خواهان اخراج "مورگان شوستر" آمریکایی و همکارانش از ایران می‌شوند که به دعوت مجلس برای ایجاد یک ساختار مدرن مالی به ایران آمده بود. سپس اولتیماتوم می‌دهند که اگر مجلس منحل نشود تهران را هم اشغال خواهند نمود.

علت دشمنی روسها با مشروطه پیچیده نبود. اهرم نفوذ روسها در ایران دربار قاجار بود که مشروطه باعث تضعیف آن شده بود. دلیل دوم هم آن بود که روسها در آن مقطع درگیر رویارویی با انقلابیون و آزادی‌خواهان روسیه از جمله در قفقاز بودند. نهضت مشروطه بالطبع باعث تقویت حرکتهای آزادی‌خواهانه در قفقاز میشد. بنابراین روسها از همان ابتدا، چشم دیدن مشروطه ایران را نداشتند.

شعله ور شدن آتش جنگ جهانی اول در سال ۱۲۹۳ اوضاع پریشان ایران را، از بد به مصیبت بار سوق داد. ارتشهای روسیه، عثمانی و انگلستان وارد ایران شدند و از سوی دیگر هم قحطی، خشکسالی و تیفوس کشور را درنوردیدند. از بخت بد ایرانیان، جنگ باعث شد تا رقابت یکصد ساله میان انگلستان و روسیه جای خود را به همکاری دهد و انتظار مشروطه خواهان از مساعدت انگلستان در برابر تجاوزات روسیه ببار ننشیند.

در این بخش می‌بینیم که روایت حکومتی از رضاشاه و اقداماتش که جملگی بر روی تئوری‌های توطئه بنا شده چقدر بنیانشان سست بوده و با یک بررسی ابتدایی فرومی‌ریزند. جدای از تئوری‌های توطئه، اشکال اساسی دیگر رویکرد رسمی به دوران رضاشاه آنست که اساساً نه به اوضاع و احوال و شرایط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشورداشاره‌ای می‌کند، نه به نیروهای سیاسی و اجتماعی یا ساختار قدرت، و نه به هیچ جنبه دیگری از ایرانی که رضاشاه در آن ظهور می‌کند، می‌پردازد. کانه ایران یک جزیره دورافتاده و خالی از سکنه در وسط اقیانوس است! فقط دو موجود درآن بسر می‌برند: "انگلستان" و "رضاشاه".

بنابراین هرطور که مایلند رفتار و تصمیم گیری می نمایند. در این بخش می‌بینیم که مقارن با ظهور رضاشاه، چگونه شیرازه مملکت از هم به در رفته بود و در هر گوشه‌ای از کشور، قدرتی مستقل از تهران فرمانروایی می‌کرد و برخی از مناطق کشور همچون کردستان و خوزستان سالها میشد که با حکومت مرکزی در تهران قطع رابطه کرده و درگیلان، آذربایجان و بسیاری مناطق دیگر، قدرت‌های محلی عملا مستقل از تهران فرمانروایی می‌کردند. و بالاخره که آن وضعیت آشفته و ملوک‌الطوایفی بعد ازانقلاب مشروطه درسال ۱۲۸۵ -یعنی ۱۵سال قبل از ظهوررضا شاه- ایران را درخود فروربرده بود.

یک آشنایی مقدماتی با اوضاع واحوال ایران مقارن با ظهور رضا شاه، نخستین گام در شناخت تاریخ کشورمان درآن مقطع می‌باشد.

در این بخش می‌بینیم که نظریه حکومتی پیرامون بروی کارآمدن رضا شاه توسط انگلستان و نسبت دادن اقدامات وی در جهت مصالح لندن، با مشکلات فراوانی روبرو ست. از جمله‌ی بن‌بست‌ها، سیاستِ معروفِ "تفرقه بیانداز و حکومت کن" است که به استعمار نسبت داده می‌شود. درحالیکه نخستین ومهم ترین اقدام رضاشاه ایجاد وحدت و یکپارچگی ایران بود؛ دقیقا خلاف آن سیاست.

پایان کار رضا شاه، بن‌بست بعدی است. اگر رضا شاه عامل انگلستان می‌بود، چه نیازی بود تا لندن به‌اتفاق روسیه ایران را اشغال نمایند و وی را ازقدرت برکنار نمایند؟

البته در پارادیم سیاسی فرورفته در تئوری‌ های توطئه در ایران، ابزاری بنام "تاریخ مصرف" وجود دارد که برکناری امثال رضاشاه،صدام حسین،بن لادن یا ابوبکر بغدادی را که وابسته به غرب میپندارند،بکمک آن توجیه مینماید. از بین رفتن هر چهره‌ای که بزعم تحلیلگران دولتی در ایران وابسته به غرب بوده اند اما بدست خود غربیها ازقدرت برکنارشده اند،بمدد ابزار تحلیلی "پایان یافتن تاریخ مصرف" آن شخصیت، تحلیل و تبیین میشود. در پاسخ به علت برکناری رضاشاه هم توسط انگلیسی ها همین استدلال بکار گرفته شده که "تاریخ مصرف او تمام شده بود".

برای فهم چگونگی ظهور رضاشاه در سپهر سیاسی ایران بجای غلطیدن در گردابی از تئوریهای توطئه، چاره دیگری بجز فهم شرایط سیاسی،اجتماعی و اقتصادی ایران درآن مقطع نداریم.