پادکست هنگامه

اپیزود ۲۴

نگاهی به کتاب «منشاء همه چیز» اثر دیوید گریبر (انسان‌شناس) و دیوید ونگرو (باستان‌شناس)، در گفتگو با مهدی سنگلجی. کتابی که نگاهی تازه و متفاوت به تاریخ انسان دارد.

«داستانی که در مورد خاستگاه‌هایمان تا بحال برای خود بازگو کرده‌ایم نادرست است، و بی‌جهت ایدهٔ عدم مساوات اجتماعی را تداوم میبخشد. گریبر و ونگرو میپرسند از چه رو افسانهٔ «انقلاب کشاورزی» این چنین دیرپا و مزمن مانده، و مدعی‌اند نکات بسیار دیگری برای آموختن از اجدادمان میتوان سراغ کرد.»

در این اپیزود در نیمه اول برخی روایت‌ها و تحلیل‌های سیاسی تعیین‌کننده از جمله وقایع ۲۰۰۴ و ۲۰۱۴ اوکراین را مرور کرده‌ام. و از جمله اشاره کرده‌ام که این بحران در مکتب فکری رئالیسم در روابط بین‌الملل ممکن است چطور فهمیده شود. سپس از نیمه به بعد نگاهی کرده‌ام به رابطه صندوق بین‌المللی پول و اوکراین و اینکه اوکراین چطور میخواست اقتصاد خود را بسازد.

این اپیزود روخوانی مقاله «زبان به کام سیاست» نوشته محمد مختاری است. این مقاله در کتاب «تمرین مدارا» منتشر شده است. و ارتباط نزدیکی با مفهوم «تعدیل ساختاری» در اپیزود قبلی دارد.

«محمد مختاری شاعر، نویسنده، مترجم و منتقد چپ‌گرای ایرانی و از فعالان کانون نویسندگان ایران بود.» و در سال ۱۳۷۷ توسط وزارت اطلاعات به قتل رسید.

وبسایت میدان نیز این مقاله را منتشر کرده است و اینجا میتوان خواند:

https://meidaan.com/archive/65876

در این اپیزود مقدماتی درباره پیدایش و کارکرد صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی گفته‌ام. همچنین درباره مفاهیمی چون تعدیل ساختاری، حاکمیت خوب، سرمایه اجتماعی و توانمندسازی.

در توسعه بین‌الملل کمتر بازیگرانی مثل صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی پرحاشیه و مناقشه برانگیز بوده‌اند. این دو نهاد بین المللی که هدف اصلی‌شان را ثبات اقتصادی جهانی و کاهش فقر تعریف کرده‌اند تقریبا از تمام طیفهای سیاسی و جنبشهای اجتماعی مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. منتقدین از طیف چپ ادعا میکنند که سیاستهای این دو نهاد وضعیت فقر و نابرابری را در جهان بدتر میکند. در نتیجه در جلسات سالیانه صندوق همیشه تظاهراتی برپاست. در دیگر سو، محافظه‌کاران ادعا میکنند که گسترش نقش شرکتهای چندملیتی و بازار مالی جهان ماموریت اصلی این دو نهاد را در سایه برده است. مثلا سردبیری وال استریت ژورنال یکبار استدلال کرد که این دو نهاد در دنیای امروز تا حد زیادی بیربطند و یا باید کوچک شوند یا اینکه کلا منحل بشن.

در این اپیزود آن یانته، نگاهی به فصل اول کتاب دوزخیان زمین فرانتس فانون انداخته. و معتقد است هرچند نگاه فانون به خشونت همواره مناقشه برانگیز بوده اما او در واقع منتقد خشونت است.

فانون متاثر از روانکاوی فرویدی و اگزیستانسیالیسم درباره روشهایی که مردم استعمارزده را مطیع و فرمانبردار شرایط زندگی مخوف خود در دنیای استعماری میکند، شرایطی که در ان استعمارگران، استعمارشده‌ها را شیطان محض نشان میدهند بحث میکند.

نگاه فانون به خشونت را بسیاری پسندیدند و برخی هم رد کردند، با این حال ایده‌های او هنوز هم در بین پژوهشگران و جنبش‌های رهایی‌بخش مردم به حاشیه رانده شده و سرکوب شده جای دارد.

وقتی پای پلیس سفیدپوست روی گردن جورج فلوید بود او میگفت نمیتوانم نفس بکشم. نقل قولی از فانون هست که میگوید «زمانی که قیام میکنیم برای یک دلیل خاص قیام نمیکنیم. ما به این دلیل قیام میکنیم که به دلایل متعددی نمیتوانیم نفس بکشیم».

در اپیزود قبلی (پساتوسعه) از متفکرینی که الهام‌بخش این مکتب بودند گفتم. کسانی چون ایوان ایلیچ، گاندی، فانون و فوکو.

یانته استدلال میکند که هر چند دین دغدغه فانون نیست، اما در نگاه او استعمار فراتر از چند واقعه خاص است و شبیه نوعی الاهیات است که دارای ارجاعات صراحتا مسیحی است.

یانته درباره خشونت مطلق (absolute violence) در نگاه فانون حرف میزند و معتقد است برای فهم آن میتوان از والتر بنیامین و جورج سورل کمک گرفت. خشونت مطلق در این نگاه در پی تعویض این سیستم با سیستم دیگر نیست بلکه میخواهد کل نظم موجود را درهم شکند.

او در این سخنرانی به کتاب The Labor of Job از آنتونیو نگری و خوانش ماتریالیستی او از داستان ایوب اشاره میکند.

یانته همچنین به نقد فمینیستی به فانون و کارکرد مردانگی متورم در او اشاره میکند و معتقد است وابسته نشان دادن شتابزده خشونت و مردانگی در فانون ممکن است بر اشتیاق عمیق او بر گشودگی، متفاوت بودن، مراقبت و عشق در او سایه افکند.

به نظرم کلر دنی (که در چند فیلم مشخصا تحت تاثیر فانونه) این مردانگی متورم و پیچیدگی آن را خیلی خوب نشان میده.

این اپیزود ترجمه اپیزودی از پادکست against the grain است. https://kpfa.org/player/?audio=360283

آن یانته استاد مطالعات دین در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در نورتریج است که به همراه النور کرگ به تازگی کتابی منتشر کرده‌اند که شامل مجموعه مقالاتی درباره فانون است. این سخنرانی بر اساس یکی از مقالات همین کتاب تنظیم شده. اصل مقاله را در کانال گذاشتم. https://www.dukeupress.edu/beyond-man

در این اپیزود درباره پسا-توسعه حرف میزنم. یک مکتب فکری کوچک اما بسیار مهم و تاثیرگذار در دم و دستگاه عظیم توسعه. مجموعه‌ای از روشنفکران و نویسندگان برجسته که پس از چند جلسه و نگارش یک کتاب پایه‌گذار مکتبی شدند به نام پسا-توسعه.

کتاب دیکشنری توسعه به جمع‌آوری و ویراست ولفگانگ سکس و با حضور: گوستاوو استوا، داگلاس لامیس، ماری ان گرون مایر، جرارد برتود، ایوان ایلیچ، مجید رهنما، آرتورو اسکوبار، باربارا دودن، جین رابرت، خوزه ماریا برت، واندانا شیوا، کلاود آلوارز، هری کلیور، سرژ لاتوش، آشیس نندی و اوتو اوریک.

منابع این اپیزود:

Introduction to International development, approaches, actors, issues, and practice (third edition) - chapter 4: post-development and alternatives to development (Aram Ziai)

Gustavo Esteva & Arturo Escobar (2017) Post-Development @ 25: on ‘being stuck’ and moving forward, sideways, backward and otherwise, Third World Quarterly, 38:12, 2559-2572, DOI: 10.1080/01436597.2017.1334545

Aram Ziai (2017) Post-development 25 years after The Development Dictionary, Third World Quarterly, 38:12, 2547-2558, DOI: 10.1080/01436597.2017.1383853

The Development Dictionary - A Guide to Knowledge as Power, edited by Wolfgang Sachs

برای فهم موقعیت کوبا و تظاهرات این روزها دست کم میتوان به سه مورد اشاره کرد:

۱- مشروعیت دولت

۲- دلایلی که منجر به ابر تورم فعلی شده

۳- سیاست مخلوط مخالفین

منابع این اپیزود

اکانت red_dilettante@ در توئیتر

https://www.dissentmagazine.org/article/cuba-without-the-castros

https://www.dissentmagazine.org/online_articles/people-in-havana-talk

https://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=https://jovencuba.com/paquete-de-reformas/

این اپیزود آخرین اپیزود سری «جنسیت و توسعه» است و به نظرم میتواند یک جمع‌بندی برای بسیاری از این بحثهای مفهومی در این سری باشد. مانیفست فمینیسم ۹۹ درصدی نوشته چینزیا آروزا، نانسی فریزر و تیتی بتچاریا مانیفستی روشنگر، رادیکال و بسیار مترقی است که در سال ۲۰۱۹ و با نگاهی به اعتصابات فمینیستی در اقصا نقاط جهان تدوین شده و یک نقشه راه پیش ‌روی جریان‌های مترقی قرار میدهد. نقشه راهی که از اتحاد جنبش‌های فمینیستی، کارگری، محیط زیستی، مهاجران و ضد نژادپرستی ناشی میشود.

کتابچه‌ای است در فرمت مانیفست و سرشار از ایده‌های درخشان، تفکربرانگیز و البته بحث‌برانگیز از این بابت که در برابر بسیاری جریان‌هایی قرار میگیرد که ظاهرا داعیه برابری جنسیتی دارند اما برعکس بر آتش نابرابری می‌افزایند. این مانیفست را به نوعی میتوان ایده‌ای علیه فمینیسم لیبرال و فمینیست‌های خودخوانده‌ای چون هیلاری کیلنتون و مدیر میلیاردر فیس بوک شریل سندبرگ و شعار چابک‌سازی‌اش دانست.

نویسندگان در این مانیفست علیه دروغ‌گویی سیاست هویتی غالب شوریده‌اند. و از این طریق به فمینیسم مورد حمایت شرکت‌های بزرگ تاخته‌اند.

بخش عمده این مانیفست را خانم مرجان نمازی ترجمه کرده‌اند و بخش پایانی کتاب را خانم فریده حمیدی که روی اینترنت در دسترس است. با این حال دست کم تا جایی که من دیده‌ام تا به امروز آنقدر که باید یا بهتر بگم آنقدر که ظرفیت‌های متن اجازه میده مورد توجه بسیاری از بخشهای جامعه قرار نگرفته است. عاطفه رنگریز اما یکی از کسانی است که توجه ویژه‌ای به این مانیفست نشان داده و سعی کرده که بطور جداگانه به تزهای ۱۱گانه این مانیفست بپردازد. عاطفه رنگریز دانش آموخته جامعه‌شناسی است و در سالهای اخیر بیشتر بر تبعیض جنسیتی متمرکز بوده است. از ایشان دعوت کردم تا گفتگویی با هم در این خصوص داشته باشیم.

اپیزود ویژه نوروز سال ۱۴۰۰

انسان‌ها دست کم ۷۰۰۰ سال است که آبجو می‌سازند و تا حدود ۲۰۰ سال پیش تولید و فروش این نوشیدنی عموما در اختیار زنان بوده است. چه شد که این روند تغییر کرد و فرهنگ پیرامون این نوشیدنی جنسیت زده شد؟ آبجوسازی و جادوگری چه ربطی بهم دارند؟

مقاله‌ای که در ابتدای گفتگو بدان اشاره میشود را اینجا بخوانید:

دقیقه 6:48: در اختیار گروه های اقلیت و زنان

دقیقه 35:51 : در تأیید همون ایده های غالب نباشه.