Studio Schumpeter

Het kabinet zet in op twee grote kerncentrales. Maar als het aan Ruut Schalij ligt, kiest Nederland een andere route.Schalij, energie-expert bij eRisk Group, leidde in 2022 de scenariostudie kernenergie voor het ministerie. In deze aflevering van de Studio Schumpeter-podcast legt hij uit waarom hij inmiddels vol zou inzetten op kleine modulaire reactoren. SMR's zijn namelijk sneller te bouwen, makkelijker in te passen en beter te spreiden over het land.

Zijn nachtmerriescenario: één peperdure grote centrale die veel te laat klaar is, gevolgd door een parlementaire enquête. Een gesprek over het Nederlandse energiesysteem en de harde keuzes achter de kernenergieplannen.

De Europese chemie- en industriebedrijven rapporteerden de afgelopen weken hoge winsten over het tweede kwartaal, aangejaagd door de hoge prijzen na de blokkade van de Straat van Hormuz. Opvallend, want chemie- en industriebedrijven laten geen kans onbenut om te zeggen dat ze het zwaar hebben. Als het geld er is, waarom komt de verduurzaming van diezelfde industrie dan zo moeizaam van de grond?

Te gast bij Studio Schumpeter is Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie aan de TU Eindhoven. Hij plaatst de recordwinsten in perspectief, want de meevaller is tijdelijk en verzwakt vooral de buitenlandse concurrenten. Hij legt uit waarom BASF 12 miljard euro aan aandeelhouders uitkeert terwijl Neste 2,5 miljard euro in Rotterdam investeert, en betoogt dat de overheid niet de business case van één fabriek, maar van een hele keten zou moeten organiseren.

Lees ook de explainer op de website van Studio Schumpeter. Reageren kan ophier Spotify of via de website. Abonneer je om niets te missen.

Brussel wil dat elektriciteit in 2040 goed is voor 46 procent van het Europese energieverbruik, een verdubbeling van het huidige aandeel. Sanne de Boer, analist energietransitie bij RaboResearch, legt uit wat er in het Electrification Action Plan staat, waarom het doel zo ambitieus is en waarom het plan vooral nog uitwerking vraagt in wet- en regelgeving. Elektrificatie is volgens De Boer een middel, geen doel. Niet méér stroomverbruik is de opgave, maar slimmer verbruik op de momenten dat er groene stroom is.

De Europese Commissie presenteerde vrijdag 17 juli de langverwachte review van het emissiehandelssysteem ETS. Het plafond voor CO2-uitstoot gaat minder snel omlaag, is het voorstel van de Commissie. Bovendien krijgt de industrie langer gratis rechten en er komt 100 miljard euro beschikbaar via de Industrial Decarbonisation Bank.

Tien lidstaten pleitten voor versoepeling, een tegenblok met Nederland wilde het systeem intact houden.

Is dit een afzwakking van het belangrijkste Europese klimaatinstrument, of juist een verbreding die de hele industrie in beweging krijgt? Emissiehandelsexpert Jos Cozijnsen las het voorstel op de dag van publicatie en geeft commentaar in de Studio Schumpeter-podcast. Hij legt uit hoe het ETS werkt, wat er verandert voor een chemiebedrijf in de Rotterdamse haven, en waarom de marktstabiliteitsreserve uitgroeit tot een centrale bank voor CO2.

Volgens Cozijnsen is het Commissievoorstel een gebalanceerd beleidspakket. "Het ETS heeft gewonnen."

Nederland dingt mee naar een AI-Gigafabriek: een datacenter in de Rotterdamse haven van misschien wel 800 megawatt, gevoed met windstroom van de Noordzee. Versnelt zo'n fabriek de energietransitie, of legt ze beslag op schaarse groene stroom, netcapaciteit, ruimte en koelwater?

In een nieuwe podcast van Studio Schumpeter spreek ik erover met Ron Stoop, strategisch analist bij HCSS - The Hague Centre for Strategic Studies en medeauteur van een rapport over de strategische waarde van een AI-Gigafabriek voor Nederland.

Stoop noemt digitale infrastructuur de snelwegen van de eenentwintigste eeuw: wie ze niet aanlegt, ziet de economische activiteit ergens anders neerstrijken. Een datacenter is volgens hem niet inherent goed of slecht. De waarde hangt af van drie voorwaarden: 1) draagt de fabriek bij aan digitale autonomie, 2) komt de rekenkracht ten goede aan Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen, en 3) helpt ze maatschappelijke doelen dichterbij brengen, van gezondheidszorg tot netstabiliteit.

Opvallend: Stoop ziet overheidsdeelname in de financiering niet als bezwaar maar als stuurmiddel om maatschappelijke doelen te realiseren. Wie meebetaalt, kan voorwaarden stellen, bijvoorbeeld gereserveerde capaciteit voor universiteiten en startups.

Verder in deze aflevering: de oplopende olieprijs na het einde van de wapenstilstand tussen de VS en Iran, de Chinashock in de Europese industrie en het gelekte voorstel voor de Europese Electrification Act.

En o ja, na deze aflevering weet je ook meteen wat de vakantieplannen zijn van Ron en Roy!

Nederland zit op slot: duizenden projecten in de energietransitie lopen vast omdat de bouw ervan stikstof uitstoot. Deze week kwam het kabinet met een pakket, en op basis van het Europese Grids Package krijgt de aanleg van het stroomnet straks een stikstofuitzondering.

Logisch, zegt Olof van der Gaag, voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE) in de Studio Schumpeter-podcast. De cijfers geven hem gelijk: één kilo stikstofuitstoot bij de bouw levert zestig kilo reductie op. "Een gouden deal."

Maar Van der Gaag wil die uitzondering verbreden naar bouwprojecten voor waterstof, warmtenetten en groen gas uit mest. Daar praten we over, en over netcongestie, dat volgens Van der Gaag behalve een probleem ook een blessing in disguise is.

Kan technologie het volgelopen stroomnet ontlasten? Op de campus van de TU Eindhoven wordt gebouwd aan een grootschalige energieproeftuin waar elektriciteit, warmte, groene waterstof en synthetische gassen in één systeem samenkomen. In de projecten GENIUS en BACH wordt getest of slimme sturing, opslag en conversie meer ruimte op het bestaande net kunnen maken.

Te gast is Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie van de TU/e en voormalig directeur van energie-instituut EIRES. We praten over wat die proeftuin oplevert. Opmerkelijke conclusie voor een technische universiteit: de techniek bestaat grotendeels al en is niet het grootste probleem. Het echte knelpunt is organisatorisch. Wie krijgt voorrang en wie betaalt de rekening? Dreigt de campus, net als andere energie-hubs, een 'gated community' op het stroomnet te worden?

Het creëren van energiehubs, waar gebruikers flexibel met energie omgaan, kan 10 tot 30 procent van de netcongestie oplossen, schat Boneschanscher. Voor de rest blijft er maar één antwoord: graven en kabels leggen.

Vanaf 1 juli bepaalt het prioriteringskader van de ACM wie voorrang krijgt op het volle stroomnet. Energie-expert Paul Giesbertz is geen fan van dat kader. We zouden het eigenlijk niet over moeten hebben, zegt hij in de podcast.

Volgens Giesbertz is het prioriteringskader namelijk geen oplossing. Het verkleint de wachtrij niet. Wie de een voorrang geeft, stelt de ander achter. Evidente keuzes, zoals een ziekenhuis voorrang geven op een casino, hadden netbeheerders ook zonder kader kunnen nemen. De echte vraag is volgens Giesbertz waarom netverzwaring achterblijft, en waarom de ACM niet meer doet aan het stimuleren van snellere investeringen.

Verder hebben we het over de Straat van Hormuz, energiearmoede en de keuze tussen een capaciteitsmarkt en een strategische reserve.

Excuses voor de wisselende geluidskwaliteit in deze aflevering, veroorzaakt door een haperende microfoon.

Per 1 januari 2027 wordt de salderingsregeling afgeschaft, de maatregel die bijna drie miljoen huishoudens aan zonnepanelen hielp. Saldering liet huishoudens het stroomnet als gratis batterij gebruiken, zonder enige prikkel om opwek en verbruik op elkaar af te stemmen. Roy op het Veld bespreekt de afschaffing van die regeling met Machiel Mulder, hoogleraar energie-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Wat doet het einde van saldering met de energietransitie? Mulder ziet twee effecten. De aanwas van nieuwe panelen zwakt waarschijnlijk wat af, omdat de terugverdientijd langer wordt. Maar aan de andere kant wordt het energiesysteem er slimmer van. Zodra de regeling wordt afgeschaft, loont het om eigen zonnestroom meteen te gebruiken of op te slaan in een thuisbatterij. Als vraag en aanbod beter op elkaar worden afgestemd, zullen negatieve prijzen grotendeels verdwijnen, voorspelt Mulder.

Mulder heeft een groot vertrouwen in marktwerking, ook in geval van de energiecrisis door de blokkade van de Straat van Hormuz. Bij een dreigend tekort passen vraag, aanbod en prijzen zich vaak sneller aan dan we denken, betoogt hij. Strategische voorraden noemt hij eerder schijnzekerheid dan een oplossing.

Luister nu. Abonneer je voor een nieuwe aflevering elke vrijdag en lees het wekelijkse nieuwsoverzicht op studioschumpeter.nl.

In deze aflevering van de 𝐒𝐭𝐮𝐝𝐢𝐨 𝐒𝐜𝐡𝐮𝐦𝐩𝐞𝐭𝐞𝐫-podcast bespreekt Roy op het Veld het energienieuws van de week met Ron Stoop van HCSS: van de oplopende energieprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten tot de toenemende drukte op het stroomnet.

Daarna zoomen ze in op de wereldwijde zonnepanelenindustrie. China domineert de markt, maar heeft inmiddels zo'n enorme overcapaciteit dat fabrikanten onder de kostprijs werken en omvallen. Is dat een crisis, of juist een gezonde shake-out? En vooral: wat betekent het voor Europa, dat voor meer dan 95 procent afhankelijk is van Chinese panelen?

Dieper in de keten gaat het ook over de verborgen afhankelijkheid bij de grondstof polysilicium, het Groningse Resilicon dat daar verandering in wil brengen, de 'kill switch' in Chinese omvormers, en de vraag of Europa de politieke wil heeft om een eigen industrie op te bouwen.