Studio Schumpeter

Het draagvlak voor de energietransitie kalft af, bleek deze week uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau, maar tegelijk hamsteren huishoudens netcapaciteit bij Stedin, zodat ze zeker weten dat ze ruimte hebben voor een elektrische auto en/of warmtepomp. Handelen mensen uit klimaatbesef of vanwege de portemonnee? En wat zegt dat over de staat van de energietransitie?

In deze aflevering bespreek ik het nieuws van de week met gedragspsycholoog en communicatiestrateeg Daan Remarque. We gaan in op het SCP-onderzoek over dalend draagvlak, de elektrische Ferrari die niemand wil, de stikstof-doorbraak voor netverzwaring, en de psychologie achter politieke polarisatie rond klimaatbeleid.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie van de TU Eindhoven. Aan de orde komen onder meer:

• De olieprijs wil maar niet onder de 100 dollar per vat blijven. Boneschanscher ziet daarin een patroon: crisis na crisis bevestigt dat de afhankelijkheid van fossiele import onhoudbaar is.
• Op de World Hydrogen Summit in Rotterdam deze week presenteerden vooral Japanse en Koreaanse bedrijven hun technologie. Europa is goed in uitvinden, maar in de productie wordt het keer op keer ingehaald door Azië.
• De nationale netcongestiedag in Arnhem, waar business cases voor lokale energiehubs zichtbaar worden nu bedrijven jarenlang op een netaansluiting moeten wachten. Boneschanscher vertelt hoe de campus van de TU Eindhoven zelf als energiehub fungeert, met batterijen, warmte-koudeopslag en een elektrolyzer in aanbouw, en hoe PSV Stadion en het busstation als potentiële handelspartners voor stroom in beeld komen.
• Tot slot pleit hij ervoor bij de inkoop van batterijen en elektrolyzers voor energiehubs een gezonde balans te vinden tussen Aziatische en Europese leveranciers, anders ruilen we de ene afhankelijkheid in voor de andere.

Vanaf 2028 gaat het Europese emissiehandelssysteem ETS2 de energierekening van huishoudens direct raken. Gas, benzine en diesel worden duurder. Het Planbureau voor de Leefomgeving waarschuwde deze week dat het om tientallen euro's per maand kan gaan, afhankelijk van hoe je woont en rijdt.

Maar is 2028 ook echt de startdatum? ETS2 is al een keer uitgesteld, en met de huidige hoge energieprijzen door het conflict in het Midden-Oosten is het niet ondenkbaar dat de politiek weer voor uitstel kiest. En wie betaalt de rekening voor huishoudens die niet zomaar kunnen overstappen op een warmtepomp of elektrische auto?

In de nieuwe aflevering van Studio Schumpeter bespreek ik dit met Sanne de Boer van RaboResearch. Ze legt helder uit hoe ETS2 werkt, hoe groot de onzekerheid is over de CO₂-prijs na 2030, en welke instrumenten beschikbaar zijn om kwetsbare groepen te beschermen, van sociale leasing tot een vast klimaatcompensatiebedrag per inwoner.

We bespreken ook de nieuwe tijds- en volumeafhankelijke nettarieven die Netbeheer Nederland deze week bij toezichthouder ACM heeft ingediend. Huishoudens betalen in dat voorstel geen vast tarief meer voor hun aansluiting. Wie slim omgaat met stroomverbruik wordt beloond met een lager tarief. Wie telkens op piekmomenten zijn auto wil opladen, betaalt extra voor de aansluiting.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Lijs Groenendaal, interim-directeur van brancheorganisatie NLHydrogen⁠. Groenendaal werkte eerder bij Shell en RWE en is een expert op het gebied van de waterstofmarkt.

De podcast gaat diep in op de 'wet jaarverplichting groene waterstof', die het kabinet afgelopen week naar de Tweede Kamer stuurde. De wet verplicht industriële gebruikers van grijze waterstof om een oplopend percentage te vervangen door groene waterstof: 4 procent in 2030, oplopend naar 10 procent in 2035.

Groenendaal is voorzichtig positief. De wet geeft zekerheid aan producenten, en het handelssysteem met certificaten is typisch Nederlands vernuft, Duitsland wil het inmiddels overnemen. Maar er moet wel nog veel gebeuren. Ook de Raad van State is kritisch over het wetsvoorstel. De jaarverplichting en het subsidiebudget zijn waarschijnlijk onvoldoende om de Europese verplichting van 42 procent groene waterstof in 2030 te halen.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Ron Stoop, analist en econoom bij The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS).

De olieprijs steeg deze week boven de 120 dollar per vat en de wederzijdse blokkade van de Straat van Hormuz houdt aan. Stoop legt uit waarom de markt nog niet volledig reageert: strategische voorraden dempen de eerste schok, maar vraagdestructie is onvermijdelijk als de prijs nog verder stijgt. Landen die fossiele brandstof subsidiëren met accijnsverlagingen, zoals Duitsland, werken dat proces tegen met eigen publieke middelen.

Het meest opvallende nieuws is voor Stoop de toenemende assertiviteit van Europa tegenover China. De Industrial Accelerator Act sluit Chinese bedrijven uit van Europese aanbestedingen, de cybersecurityregels voor energienetten worden aangescherpt en de Spaanse premier Sanchez, traditioneel een van de vriendelijkere Europese stemmen richting Beijing, kaart publiekelijk de handelsonbalans aan. China dreigt met vergeldingsmaatregelen, maar Brussel trekt zich er weinig van aan.

Verder bespreekt Stoop twee concrete voorbeelden van hoe China energietechnologie als strategisch wapen inzet: door de export van geavanceerde zonnepaneelmachines naar de VS te blokkeren en batterijproductietechnologie voor een grote Indiase gigafabriek te frustreren.

Zijn conclusie is confronterend: als Europa geen eigen industrie opbouwt voor energietechnologie, wordt het afhankelijk van Chinese zonnepanelen, batterijen en windmolens. Dan ruilen we de ene afhankelijkheid in voor de andere.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Olof van der Gaag, voorzitter van de NVDE, de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie.

Aan bod komt het steeds groter wordende probleem van netcongestie. Vijftien gemeenten in Utrecht krijgen vanaf 1 juli een aansluitstop voor groot- én kleinverbruikers. Van der Gaag is helder: Nederland heeft dit probleem van A tot Z zelf gemaakt. Het goede nieuws is volgens hem dat we het dus ook zelf kunnen oplossen. Van der Gaag overhandigde afgelopen week twee rapporten met suggesties aan staatssecretaris Jo-Annes de Bat. Een rapport van Arcadis over mogelijkheden om investeringen in stroomnetten te versnellen binnen bestaande regelgeving, en een rapport van advocatenkantoor Van Doorne met negen concrete wetswijzigingen waarmee procedures jaren sneller kunnen.

Verder komt aan bod: de groeiende markt voor thuisbatterijen. Zonder enige subsidie of overheidsbeleid worden maand na maand recordverkopen geboekt. Ook vertelt Van der Gaag over zijn pleidooi bij de Europese Centrale Bank voor een rentekorting op leningen voor energietransitieprojecten. Ten slotte toont Van der Gaag zich tevreden met de kabinetsreactie op de energiecrisis. Hij is blij dat de overheid niet kiest voor een generieke accijnsverlaging aan de pomp, maar voor gerichte maatregelen zoals een aanschafsubsidie voor tweedehands elektrische auto's en extra middelen voor het Warmtefonds.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie van de TU Eindhoven.

Centraal staat de vraag: durft Nederland expliciete keuzes te maken over welke industrie het wil behouden en welke niet? Boneschanscher stelt dat het huidige beleid te veel via randvoorwaarden en generieke subsidies stuurt, in plaats van strategisch te kiezen voor waardeketens die het land economisch en maatschappelijk nodig heeft. Hij kijkt ter inspiratie naar Japan en Zuid-Korea, landen met vergelijkbare industriële uitdagingen die die keuzes wél durven te maken.

Verder komen aan bod: de nieuwe Europese CO2-opslagverplichting voor de industrie en de vraag of bedrijven zonder toegang tot infrastructuur daardoor onbedoeld worden afgestraft. Ook bespreekt Boneschanscher de Flexolizer van Alquion, de flexibele elektrolyzer die voortkomt uit de fusie van Battolyser en VDL Hydrogen Systems, die tot een kwart goedkopere groene waterstof zou kunnen produceren doordat hij beter meebeweegt met het variabele aanbod van windenergie.

In deze aflevering van Studio Schumpeter spreekt Roy op het Veld met Daan Remarque, gedragspsycholoog en merk- en communicatiestrateeg. Als klimaatoptimist kijkt Remarque met een bijzondere blik naar de energietransitie: niet vanuit beleid of technologie, maar vanuit menselijk gedrag. Hoe krijg je de grote massa in beweging?

Zijn antwoord is verrassend nuchter: mensen veranderen niet omdat ze er moreel van overtuigd zijn om iets aan klimaatverandering te doen, maar omdat iets goedkoper, gemakkelijker of aantrekkelijker is. Dat verklaart waarom de verkoop van tweedehands elektrische auto's vorige maand met bijna 50 procent steeg — niet vanuit klimaatzorg, maar vanuit de portemonnee. De hoge benzine- en dieselprijzen zijn een steun in de rug voor elektrisch rijden, zo blijkt ook uit cijfers van het CBS en de Bovag.

Verder komen aan bod: waarom overheidscampagnes die mensen vragen 'de knop om te zetten' averechts werken en hoe sociaal kopieergedrag — de buren doen het, dus ik ook — een krachtig instrument is. Ook bespreekt Remarque het NVDE-onderzoek waaruit blijkt dat vergunningsprocedures voor wind- en zonprojecten 50 tot 75 procent sneller kunnen zonder nieuwe wetgeving — mits alle partijen met gevoel voor urgentie samenwerken.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Laetitia Ouillet, directeur van het Sustainable Industry Lab en expert op het gebied van de warmtetransitie.

Aan bod komen de gevolgen van de oorlog tegen Iran, waardoor de olieprijs deze week opliep tot 140 dollar per vat (voor directe levering). Ouillet maakt zich vooral zorgen om de uitgestelde gevolgen: de hogere energierekening komt pas over maanden bij mensen thuis, maar treft dan juist de groepen die het minst kunnen dragen.

Verder komen aan bod:

• De toekomst van de drie resterende kolencentrales in Nederland en de vraag of het verbod op kolen per 2030 standhoudt nu de leveringszekerheid onder druk staat.
• Het PBL-rapport over de gevolgen van klimaatverandering. Het PBL waarschuwt dat tweederde van de meergezinswoningen in 2050 onvoldoende beschermd is tegen hittestress en dat funderingsschade kan oplopen tot 60 miljard euro.
• Het jaarlijkse rapport van Netbeheer Nederland, waaruit blijkt dat de netbeheerders ondanks krapte op de arbeidsmarkt en trage vergunningsprocedures flink doorwerken aan de uitbreiding van het stroomnet — al staan nog altijd 15.000 partijen op de wachtlijst.
• Ten slotte is er goed nieuws uit de waterstofwereld: start-up Battolyser is gefuseerd met VDL Hydrogen Systems en gaat verder als Alquion. Battolyser gaat flexibele elektrolysers bouwen: machines die groene waterstof produceren maar ook stroom opslaan. Een investeringsbesluit voor een demonstratiesysteem van 0,5 megawatt bij een industriële klant is gepland in mei en de voorbereidingen voor een productiesysteem van 5 tot 10 megawatt zijn reeds gestart.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Ron Stoop van HCSS, The Hague Centre for Strategic Studies.

Er is geen zicht op een snel einde van de oorlog in de Golfregio. Dat maakt pijnlijk duidelijk hoe kwetsbaar Europa's energievoorziening nog altijd is. Stoop laat zien hoe landen als Spanje, dankzij een energiemix van wind, zon, kernenergie én waterkracht, de stijgende prijzen aanzienlijk beter weten te dempen dan Nederland of Italië.

Verder komen in het gesprek aan de orde:

• Netcongestie en de vraag of Nederland niet fundamenteel moet overstappen van een centraal elektriciteitsnet naar decentrale energieclusters, waarbij opwek en verbruik zoveel mogelijk op dezelfde locatie plaatsvinden.

• De Industrial Accelerator Act, de nieuwe Europese wet die bij publieke aanbestedingen lokale inkoopvereisten introduceert voor strategische sectoren — van staal en cement tot windturbines en batterijen — en daarmee een breuk markeert met decennia van vrije handelspolitiek.