Tłoczone z danych

Czy trzeba być bogatym krajem, by nie mieć ubóstwa? Czy w dwudziestej gospodarce świata wypada mówić, że nie wychodzi nam eliminacja tego zjawiska? Czyją twarz ma ubóstwo w Polsce? I dlaczego wśród rodzin wielopokoleniowych ryzyko ubóstwa jest tak wysokie? Z danych tłoczy Adam Suraj. Zapraszają: Patrycja Maciejewicz (Polityka Insight) i Joanna Tyrowicz (GRAPE).

Rozmawiamy z Adamem Surajem o najnowszej odsłonie badań GRAPE nad ubóstwem w Polsce. Przyglądamy się temu, co właściwie oznacza bycie ubogim i na ile potrafimy to zjawisko zmierzyć. Granice ubóstwa są umowne, a różne wskaźniki odpowiadają na różne pytania. Można mieć dochody powyżej minimum egzystencji i nie być w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb. Można też wydawać niewiele, bo część potrzeb zaspokaja się poza rynkiem. Czy wobec tego wiemy, ilu ludzi w Polsce żyje w ubóstwie?

Z danych można również wyczytać, jak bardzo różnią się codzienne możliwości gospodarstw ubogich i zamożnych. W tych pierwszych żywność pochłania ponad 40% wydatków, w drugich mniej niż 20%. Czy tak samo jest w przypadku transportu, który przecież ułatwia dostęp do pracy, edukacji czy uczestnictwo w życiu społecznym? A z telefonem łącznością?

Sprawdzamy też, co z ubóstwem robi polityka społeczna. Po wprowadzeniu 500+ ryzyko ubóstwa w rodzinach wielodzietnych wyraźnie spadło, ale rozszerzenie programu i późniejsze podniesienie świadczenia do 800 zł nie przyniosły porównywalnego efektu w miarach ubóstwa relatywnego. Czy trzynaste i czternaste emerytury trafiają do grup, w których ubóstwo jest najczęstsze? Czy lepiej przekazywać pieniądze, czy finansować konkretne dobra i usługi? I czy skuteczność pomocy społecznej powinniśmy mierzyć od razu, czy również po kilkudziesięciu latach, kiedy dorosną dzieci jej beneficjentów?

W tym odcinku:

• Czy istnieje jedna obiektywna granica ubóstwa?
• Co mierzą różne wskaźniki ubóstwa?
• Kto jest najbardziej narażony na ubóstwo w Polsce? 
• Dlaczego rodziny wielopokoleniowe wyróżniają się w danych?
• Co wydatki na żywność, transport, mieszkanie i łączność mówią o warunkach życia?
• Jak wprowadzenie 500+, jego rozszerzenie i waloryzacja wpłynęły na mierzone ubóstwo?
• Dlaczego powszechne świadczenia pieniężne mogą przynosić inne rezultaty niż pomoc rzeczowa?
• Czy rosnące koszty ogrzewania mogą stworzyć nową grupę osób zagrożonych ubóstwem?
• Co oznaczają dwa punkty procentowe, czyli liczba sponsorująca ten odcinek?

🎙 Gość: Adam Suraj

Ekonomista z dyplomami z SGH i Barcelona Graduate School of Economics. Związał się z GRAPE i zajmuje się empiryczną ekonomią pracy oraz analizą polityk publicznych. Współtworzył prezentowany w odcinku raport o ubóstwie w Polsce.

🦾 Partnerem technologicznym GRAPE jest Komputronik dla Firm.

Jak inflacja, stopy procentowe i decyzje banku centralnego tworzą niewidzialne transfery? Kto na nich zyskuje: młodzi kredytobiorcy, starsi oszczędzający, pracownicy czy przedsiębiorcy? Z danych tłoczy Michał Brzoza-Brzezina (SGH). Zapraszają: Patrycja Maciejewicz (Polityka Insight) i Piotr Żoch (GRAPE).

Jak modele makroekonomiczne pozwalają zobaczyć to, czego nie widać w prostych statystykach: kto naprawdę płaci za inflację, komu pomaga luźna polityka pieniężna i dlaczego brak decyzji banku centralnego też może być decyzją? To rozmowa o tym, jak działa polityka pieniężna, jak globalne szoki gospodarcze wpływają na dobrobyt i dlaczego w ekonomii nawet cisza potrafi redystrybuować.

Dowiesz się, dlaczego młodzi ludzie mogą zyskiwać na niższych stopach procentowych, starsi tracić na inflacji, a szoki po pandemii mogły uderzyć w biedniejszych, jednocześnie wzmacniając bogatszych właścicieli aktywów. Brzmi jak ekonomiczne kasyno? Spokojnie, tu stawką jest nie ruletka, tylko zrozumienie, jak działa gospodarka, banki centralne i redystrybucja dochodu.

To odcinek o tym:

• jak niewidzialne transfery powstają bez nowych ustaw, podatków i oficjalnych przelewów,
• dlaczego polityka pieniężna nie jest neutralna dla kredytobiorców, oszczędzających, pracujących i emerytów,
• kto zyskuje, a kto traci, gdy bank centralny obniża stopy procentowe albo zwleka z reakcją na inflację,
• jak modele makroekonomiczne symulują strefę euro i pokazują ukryte efekty decyzji gospodarczych,
• dlaczego szoki podażowe po pandemii i wzrost inflacji mogły inaczej dotknąć młodych, biednych, starszych i bogatych,
• czy bank centralny powinien brać pod uwagę redystrybucję dochodu, czy trzymać się przede wszystkim celu inflacyjnego.

🎙️ Gość: Michał Brzoza-Brzezina

Ekonomista z Szkoły Głównej Handlowej. Zajmuje się makroekonomią i polityką pieniężną. 

⏱️️ Czasówka:

• 00:00 - Intro: pieniądze, których nie widać
• 00:52 - Co naprawdę dostajemy od państwa?
• 06:55 - Pokolenia kontra polityka gospodarcza
• 12:54 - Ekonomiczne Simsy, czyli symulowanie strefy euro
• 18:46 - Kawa na ławę z polityką pieniężną
• 25:55 - Czy bank centralny działa na ślepo?
• 30:01 - Szok podażowy: mniej, drożej, nierówno
• 37:06 - Co powinien zrobić bank centralny podczas szoku?
• 45:30 - Kryształowa kula modeli ekonomicznych
• 50:55 - Liczba odcinka i outro

🕹️ Montaż: Maximillian Nosal

🦾 Partnerem technologicznym GRAPE jest Komputronik dla Firm.

Czy w Polsce naprawdę brakuje mieszkań, czy raczej nie umiemy ich dobrze dopasować? I dlaczego problem dotyczy nie tylko najbiedniejszych, ale też klasy średniej? Z danych tłoczy Adam Czerniak (SGH). Zapraszają: Patrycja Maciejewicz (Polityka Insight) i Joanna Tyrowicz (GRAPE).   

W tym odcinku rozmawiamy jednym z najgłośniejszych pojęć w debacie o mieszkalnictwie: luce czynszowej. Adama Czerniaka pytamy, dlaczego wpada w nią aż 35% gospodarstw domowych w Polsce? Czemu najbardziej narażeni są samodzielni rodzice i rodziny wielodzietne? Czy praca i regularne dochody wystarczą na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych? Jak mają się do tego rosnące ceny mieszkań, czynszów i energii? 

Sprawdzamy, co o właściwie oznaczają „minimalne potrzeby mieszkaniowe”? Ile zależy od tego, jak skonstruowany jest rynek mieszkaniowy, od przyjętych norm społecznych i tego, jak mierzymy problem? Co jeśli część kryzysu wynika z tego, że zaczęliśmy inaczej definiować „godne warunki życia”? Dowiesz się także, jakie polityki mieszkaniowe naprawdę działają, a które tylko brzmią dobrze.

To odcinek o tym:

• co mierzy luka czynszowa i czym się różni od ubóstwa mieszkaniowego;
• dlaczego luka czynszowa to nie tylko problem biedy, ale też struktury rynku mieszkaniowego;
• dlaczego kawalerka dla jednej osoby może być uznana za przeludnioną;
• kto najczęściej wpada w lukę mieszkaniową;
• jak średnie krajowe ceny mieszkań mogą zniekształcać obraz;
• jak różne modele mieszkalnictwa w Europie wpływają na dostępność mieszkań;
• dlaczego „średnie dane” mogą zniekształcać realny obraz rynku.

🎙️ Gość: Adam Czerniak

Ekonomista ze Szkoły Głównej Handlowej, badacz rynku mieszkaniowego i współtwórca metodologii mierzenia luki czynszowej. Zastępca Prezesa Krajowego Zasobu Nieruchomości.

⏱️ Czasówka:

• 00:00 - Intro
• 00:51 - Co to jest luka czynszowa?
• 05:00 - Jak wygląda skala problemu
• 10:09 - Minimalne potrzeby mieszkaniowe
• 15:03 - Kto najbardziej odczuwa kryzys
• 20:50 - Jak mierzyć potrzeby mieszkaniowe
• 26:18 - Dlaczego nie widzimy problemu
• 33:12 - Skąd biorą się zmiany na rynku
• 41:25 - Jak zmniejszyć lukę czynszową
• 49:42 - Polityki mieszkaniowe w praktyce
• 53:33 - Kogo naprawdę dotyczy problem
• 57:28 - Ile trwa poprawa sytuacji
• 1:09:16 - Liczba odcinka i zakończenie

🕹️ Montaż: Maximillian Nosal

🦾 Partnerem technologicznym GRAPE jest Komputronik dla Firm.

Rozwój technologiczny miał dawać nam więcej dobrobytu, ale może też odebrać nam kontrolę nad przyszłością. Czy sztuczna inteligencja stanie się kolejnym wielkim skokiem cywilizacyjnym, czy technologią, której nie będziemy już w stanie zatrzymać? Z danych tłoczy Jakub Growiec. Zapraszają: Patrycja Maciejewicz (Polityka Insight) i Piotr Żoch (GRAPE).

Przez 200 tysięcy lat ludzkość przechodziła kolejne rewolucje: poznawczą, rolniczą, przemysłową i cyfrową. Każda zwiększała nasze możliwości, ale każda przynosiła też skutki uboczne, których wcześniej nie potrafiliśmy przewidzieć. Paradoks polega na tym, że problemem AI może być nie tyle utrata miejsc pracy, ile utrata ludzkiej kontroli nad decyzjami.

Jak działa rozwój gospodarczy i dlaczego tempo zmian technologicznych może być dziś bezprecedensowe? Co oznacza AI alignment i czym różni się wspieranie człowieka od zastępowania jego decyzji? I co się stanie, jeśli powstanie AGI zdolna nie tylko do rozwiązywania problemów, ale także do samodzielnego realizowania celów?

Gościem jest Jakub Growiec z SGH. Rozmowa prowadzi od ekonomii wzrostu i pełnej automatyzacji aż po najbardziej niepokojące scenariusze: nierówności, wyścig AI między USA i Chinami, samodoskonalenie modeli oraz ryzyko utraty kontroli. Dowiesz się, dlaczego maksymalizowanie wzrostu gospodarczego niekoniecznie jest racjonalne, jeśli ceną może być katastrofa.

To odcinek o tym:

• dlaczego AI może być inna niż wcześniejsze technologie — zamiast pracy fizycznej zaczyna zastępować ludzką pracę umysłową i podejmowanie decyzji;

• czym jest AI alignment i dlaczego zgodność celów sztucznej inteligencji z ludzkimi wartościami jest tak trudna;
• co może oznaczać AGI, samodoskonalenie modeli i utrata kontroli nad coraz bardziej sprawczą AI;
• czy pełna automatyzacja przyniesie powszechny dobrobyt, czy raczej rekordowe nierówności ekonomiczne;
• jak pogodzić wzrost gospodarczy i bezpieczeństwo, gdy wyścig technologiczny nie daje uczestnikom dobrego powodu, by zwolnić.

🎙 Gość: Jakub Growiec

Jakub Growiec jest prof. SGH, członkiem CEPR Research and Policy Network on Artificial Intelligence, współpracuje z organizacją PauseAI. Jego główne zainteresowania badawcze związane są z ekonomią długookresowego wzrostu gospodarczego oraz postępu technologicznego, konsekwencjami sztucznej inteligencji i automatyzacji, funkcjami produkcji oraz kapitałem ludzkim i społecznym.

⏱️️ Czasówka:

• 0:00 - Intro
• 0:57 - Czy rozwój może być zabójczy?
• 5:08 - Co łączy wydarzenia przełomowe?
• 11:13 - Co jest złego w tym, że outsourcujemy podejmowanie decyzji do AI?
• 20:45 - Co ubezpiecza nas przed AI stającym się ponad naszą kontrolą??
• 29:17 - Jak się liczy prawdopodobieństwo zagłady cywilizacji?36:55 - Jak wygląda moment bez powrotu z AI?
• 41:37 - Jaki wpływ na ludzkość będzie miał następny punkt przełomowy?
• 48:33 - Jeszcze raz w sumie: Czy rozwój może być zabójczy?
• 49:55 - Liczba odcinka / Outro

🕹️ Montaż: Maximillian Nosal

ℹ️ Rozmowa miała miejsce w kwietniu 2026 r. W miesiącach, które upłynęły między nagraniem a publikacją, kontynuowane były tendencje dynamicznego wzrostu skali i kompetencji modeli sztucznej inteligencji. Zmaterializowały się też niektóre omawiane zagrożenia. Wrześniowe premiery GPT-6 Astra od OpenAI oraz Claude Fable 5.1 od Anthropic spopularyzowały pogląd, iż poziom AGI (ogólnej sztucznej inteligencji) został już osiągnięty. Natomiast niedawne incydenty z udziałem roju agentów OpenAI, które wbrew woli badaczy wydostały się ze swej "piaskownicy" do Internetu, stworzyły szereg improwizowanych tablic ogłoszeń, zaczęły wymieniać na nich informacje oraz przeprowadziły skoordynowany atak hakerski na Hugging Face, pokazały, jak może wyglądać w praktyce utrata kontroli nad AI. To najpoważniejszy jak dotąd sygnał alarmowy. Pytanie, czy przełoży się on na intensyfikację prac nad bezpieczeństwem AI oraz lepszą regulację branży, pozostaje jednak wciąż otwarte.

🦾 Partnerem technologicznym GRAPE jest Komputronik dla Firm.

Milton Friedman wszedł do ekonomii z prostym, ale niewygodnym pytaniem: czy polityka gospodarcza naprawdę działa tak, jak zakładają jej autorzy?

W tym odcinku przyglądam się ekonomiście, który przywrócił pieniądz do centrum debaty, zakwestionował trwały kompromis między inflacją a bezrobociem i pokazał, jak ważne są oczekiwania ludzi. Opowiadam o monetaryzmie, hipotezie dochodu permanentnego, krzywej Phillipsa, opóźnieniach polityki pieniężnej oraz o jego sceptycyzmie wobec prób precyzyjnego sterowania koniunkturą.

Ale Friedman to nie tylko inflacja i banki centralne. W odcinku pojawiają się też jego pomysły na ujemny podatek dochodowy i bony edukacyjne, a także kontrowersje związane z Chile i pytanie o to, gdzie kończy się wolność gospodarcza, a zaczyna polityczna odpowiedzialność.

CeterisParibus x Tłoczone z danych

To podcast dla tych, którzy chcą rozumieć świat gospodarki głębiej. Jak działa rynek? Państwo? Jakie jest miejsce człowieka w systemie gospodarczym?

Zaprasza Maciej Krzysztoszek.

Podczas wykładu noblowskiego Friedrich Hayek mówił o „pretensji wiedzy”. Jego zdaniem największe szkody pojawiają się wtedy, gdy ograniczoną wiedzę przedstawiamy jako pewność i na jej podstawie próbujemy szczegółowo sterować złożonym systemem. I właściwie ta myśl spina sporą część jego ekonomii. Hayek przekonywał, że wiedza potrzebna do podejmowania decyzji jest rozproszona między milionami ludzi, a ceny pozwalają wykorzystywać ją bez konieczności tworzenia jednego centralnego planu.
W najnowszym odcinku „Architektów gospodarki” opowiadam o jego sporze z Keynesem, teorii cyklu koniunkturalnego, problemie kalkulacji ekonomicznej, spontanicznym porządku i „Drodze do zniewolenia”. Zastanawiam się też, czy Hayek rzeczywiście chciał państwa minimalnego i gdzie jego argumenty mają swoje ograniczenia.
To odcinek o granicach naszej wiedzy i planowaniu w warunkach tego ograniczenia.

Czy gospodarka zawsze sama wraca do równowagi? Co zrobić, gdy ludzie chcą pracować, firmy mogłyby produkować, a jednak inwestycje zamierają, popyt spada i kryzys trwa latami?
W nowym odcinku serii „Architekci gospodarki” przyglądamy się sylwetce Johna M. Keynesa, ekonomisty, który zakwestionował przekonanie, że wystarczy obniżyć płace, ceny i stopy procentowe, by rynek automatycznie powrócił do pełnego zatrudnienia.

W odcinku pochylamy się też nad efektywnym popytem, paradoksem oszczędzania, mechanizmem mnożnika, pułapką płynności oraz roli państwa w przerywaniu spirali kryzysu. I stawiamy pytanie, czy Keynes był socjalistą, czy jednak zwolennikiem wolnego rynku. Jego biograf, Robert Skidelsky, wskazuje na koncepcję ekonomii drogi środka.

CeterisParibus x Tłoczone z danych

To podcast dla tych, którzy chcą rozumieć świat gospodarki głębiej. Jak działa rynek? Państwo? Jakie jest miejsce człowieka w systemie gospodarczym?

Zaprasza Maciej Krzysztoszek.

Według znanej anegdoty Joseph Schumpeter miał wyznaczyć sobie trzy cele: zostać najlepszym ekonomistą na świecie, najlepszym jeźdźcem w Austrii i najlepszym kochankiem w Wiedniu. Podobno udało mu się osiągnąć dwa z nich, ale nigdy nie wyjaśnił które.

W nowym odcinku serii „Architekci gospodarki” poznajemy ekonomistę, który pokazał kapitalizm jako proces nieustannej zmiany. To właśnie z jego dorobkiem kojarzymy dziś przedsiębiorcę wprowadzającego nnowację jako motor rozwoju oraz słynną twórczą destrukcję. W tej historii przyglądamy się temu, czym różni się innowacja od samego wynalazku, dlaczego kredyt odgrywa tak ważną rolę w finansowaniu nowych przedsięwzięć i jak nowe technologie wypierają stare modele biznesowe. Schumpeterowskie idee przenosimy też do świata sztucznej inteligencji i wielkich korporacji.

Ale ten odcinek nie mógłby się wydarzyć bez laureatów Nagrody Banku Szwecji z 2025 roku: Joela Mokyra, Philippe’a Aghiona i Petera Howitta, którzy pokazali, jak wiedza, innowacje i twórcza destrukcja napędzają długookresowy wzrost gospodarczy.

CeterisParibus x Tłoczone z danych

To podcast dla tych, którzy chcą rozumieć świat gospodarki głębiej. Jak działa rynek? Państwo? Jakie jest miejsce człowieka w systemie gospodarczym?

Zaprasza Maciej Krzysztoszek.

Skąd właściwie bierze się cena? Dlaczego jedne podwyżki niemal nie zmieniają naszych zakupów, a inne natychmiast kierują nas do konkurencji? I dlaczego pierwsza szklanka wody smakuje lepiej niż trzecia?

W nowym odcinku serii „Architekci gospodarki” opowiadamy o Alfredzie Marshallu, ekonomiście, który uporządkował język współczesnej mikroekonomii. To właśnie z jego dorobkiem kojarzymy dziś analizę podaży i popytu, cenę równowagi, elastyczność, nadwyżkę konsumenta, korzyści skali oraz podział na krótki i długi okres.

To również odcinek o ekonomii rozumianej nie tylko jako nauka o pieniądzach i bogactwie, ale o człowieku w jego codziennym życiu. O potrzebie łączenia chłodnej analizy z wrażliwością na biedę, edukację i warunki pracy.

Marshall stworzył język, którym ekonomiści posługują się do dziś. Tak powszechny, że często zapominamy, komu go zawdzięczamy.

CeterisParibus x Tłoczone z danych

To podcast dla tych, którzy chcą rozumieć świat gospodarki głębiej. Jak działa rynek? Państwo? Jakie jest miejsce człowieka w systemie gospodarczym?

Zaprasza Maciej Krzysztoszek.

W trzecim odcinku serii Architekci gospodarki przenosimy się do XIX-wiecznej Europy - świata wielkich fabryk, gwałtownej industrializacji i rosnących napięć społecznych. To właśnie w tej epoce swoje idee formułuje Karol Marks, jeden z najbardziej wpływowych i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych myślicieli w historii ekonomii.

W odcinku poznacie jego drogę od filozofii i dziennikarstwa do analizy kapitalizmu, rolę Engelsa w życiu Marksa, teorię wartości dodatkowej, konflikt klasowy, czy pojęcie alienacji. Przyglądamy się też temu, jak Marks rozumiał wyzysk i dlaczego uważał, że kapitalizm zawiera w sobie mechanizmy prowadzące do konfliktów i nierówności.

To również próba uczciwej konfrontacji jego przewidywań ze współczesnymi danymi. Czy stopa zysku rzeczywiście musi spadać? Czy kapitał nieuchronnie koncentruje się w rękach nielicznych? I czy położenie pracowników stale się pogarsza? Marks nie daje nam dziś gotowych odpowiedzi, ale wciąż zmusza do stawiania pytań o to, kto korzysta ze wzrostu gospodarczego, kto ponosi jego koszty i jaką rolę odgrywają w tym instytucje.

CeterisParibus x Tłoczone z danych

To podcast dla tych, którzy chcą rozumieć świat gospodarki głębiej. Jak działa rynek? Państwo? Jakie jest miejsce człowieka w systemie gospodarczym?

Zaprasza Maciej Krzysztoszek.