Wat en Leedji fortelt

Hat es en Jungensriim me fērelk Potentsjaal, aur desjirem Riim heer niin Jen:

Ein Mops kam in die Küche und stahl dem Koch ein Ei,
da nahm der Koch den Löffel und schlug den Mops zu Brei.
Da kamen viele Möpse und gruben ihm ein Grab
und setzten einen Grabstein, darauf geschrieben stand …

En da bigent di Tekst weđer fan fuaren, wan em wel söner Jen.

Hoken di Tekst da skrewen heer, weet em ek muar. Hi es bikeent en aurlööwert sent öntmenst 1840. En hi es en gur Bispöl fuar en retoorisk Figuur: dit mise en abyme. Dit bidüüdet, dat ön jen Skelt jit jens en Skelt es. Ön des Fal es dit Leedji en Diil fan höm salev: Hat uur ön di Forteling langsen weđer nii fortelt.

Di salev Wiis heer uk dit Leedji „Mein Hut, der hat drei Ecken“. Dit Leedji es rocht wat üngifērelker, aur hat jeft en fast Jen. Man önstair skel di Sjungster nü muar dö. Aur bi ark Weđerhaaling let em jen Uurt muar wech en maaket diar en Biweeging fuar. Tö’t Jen es knap jit wat fan di Tekst aurblewen.

Di Wiis skel salev fan en italjeensk Leedji kum, O mamma mamma cara. Dit skel weđerom üp di Wiis fan en neapolitānsk Leedji töbeekgung. Des Wiis waar al muarlop fan forskelig Komponisten ön jaar Werken brükt, tö Bispöl fan Reinhard Keiser ön’t Jaar 1707 ön en Sjungspöl of fan di Fijoolwirtuoos Niccolò Paganini 1829 ön hok Wariatsjoonen.

Wan em nü al knap wat aur dit Ialer fan’t Leedji aur di Mops weet, da helpt dit mesken, wan em jen di Histoori fan des Hün önluket. Bluat, di jeft’t uk al leenger üs 2000 Jaar. Tö di Tir wiar hi ön’t Kineesk Kaiserrik en Kaiserhün, bluat di Kaiser maast höm haa en strik. Ön’t 16. Jaarhönert braacht Seefaarers di Hün da me tö Holön en da forbreeret hi höm. Dit helpt nü uk ek sa rocht bi’t Daatiarin fan’t Leedji, man es likert gur tö weeten.

Wat uk interesant es: Mopsen waar ek bluat ön di Musik foreewicht, man uk ön di Skelerii. Di engelsk Maaler Willam Hogarth maalet ön’t 18. Jaarhönert sin Mops Trump muarlop üp sin Skelter, tö Bispöl üp Skelter fan en Ker of uk üp en Portreeskelt fan Hogarth salev. Üp jen Skelt drait di Hün sagaar en Prük en luket üp en Seerel me Nooten. Di Mops Trump wiar sawat üs en Signatuur fan Hogarth en kür höm ön Karikatuuren fortreer. 2001 waar da ön London en Bronsifiguur fan Hogarth āpbecht, en natüürelk kür sin Hün diar ek waant.

Muarlop ön di Histoori waar di Mops bikeent üs en truu Frinj. Man wat skel’r ön dit Jungensleedji wiis en hurom stialt hi jüst en Ai? Es dit hoken, wat fuar Hunger ek weet, wat’r maaki skel? Of representiaret di Hün en Jungen, wat di Kok ārigi wel? Di Reaktsjoon fan di Kok es üp ark Fal mal grof. Man mesken skel dit hiili Leedji uk bluat en makāber Grap wiis, wat sin Sjarm diarfan fair, dat’r söner Jen es. Absuurd, man ek iarnsthaftig, wan em di Mops ütfuar let, aur hi lönicht jaa ön’t Graav.

____________________________________________________

„Ein Mops kam in die Küche“ ist ein Kinderlied, dessen Ursprung unbekannt ist. Überliefert ist es seit 1840, die Melodie geht auf ein neapolitanisches Lied mindestens aus dem 18. Jahrhundert zurück. Es ist ein sehr gutes Beispiel für ein mise en abyme, ein Bild in einem Bild, denn das Lied erzählt sich selbst unendlich erneut. Den Mops gibt es übrigens seit über 2000 Jahren, damals war er im Chinesischen Kaiserreich ein Kaiserhund. Im 16. Jahrhundert kam er nach Europa. Der englische Maler William Hogarth malte im 18. Jahrhundert mehrfach seinen Mops Trump, er war seine Signatur oder konnte ihn selbst in Karikaturen repräsentieren. Und was soll nun das Lied einem sagen? Vielleicht ist es nur als makabrer Witz gedacht.

Griechischer Wein ist so wie das Blut der Erde.
Komm schenk dir ein,
und wenn ich dann traurig werde, liegt es daran,
dass ich immer träume von daheim, du musst verzeihen.

Wat es dit da? Bigent üs en Drinkleedji en da uur’t sa swaarmurig? Hoken sjungt diar en hurom es di sa truurig?

Hat es dit Leedji „Griechischer Wein“ fan Udo Jürgens üt’t Jaar 1974. Hi skreev di Wiis wilt en Uurlaub üp dit Ailön Rhodos. Di Tekst kām jest tau Jaar leeter diartö en waar fan Michael Kunze skrewen. Hi fortelt fan di greeksk Gastaarbersters ön’t Ruhrgebiet.

Ön di 1950er Jaaren jaav’t ön Dütsklön dit ‚Wirtschaftswunder‘. Aarber wiar er noch, bluat em brükt Aarbersters. Üđer Lönen her niin gur Wirtsjaft. Diarom slööt em Aurjenkumsten: Aarbersters skul üt üđer Lönen tö Dütsklön kum, en diar skul’s jest lecht Aarbern aurnem, leeter saacht em da eeđer Liren fuar hooger Aarbern. Di Aarbersters hööpet, dat ja muar Jil fo kür üs Itüüs. Dit stjüürt ja da töhüs tö jaar Familjin en wil da tau Jaar leeter weđer töbeekkum. Di jest Kontrakt fan Dütsklön waar 1955 me Italjen slööten. Diar kām da 1960 Spanjen en Greekenlön tö, en ön di naist Jaaren di Türkei, Marokko, Süđerkorea, Portugal, Tunesien en Jugoslawien.

Di jest Tir ön Dütsklön wiar ek lecht. Di Aarbersters uunet aaft ön iinfach Baraken, ön Sliipkaamern me hok Bērer en Kööken en Waskrümer fuar di Liren töhop, üp di Grün fan di Bidriiwen. Niin Priwaatsfeer, string Reegeln, man gönstig. En hat skul jaa uk bluat fuar tau Jaar sa wiis, diarom noom em dit hen.

Man Leengen jaav’t. Diar wiar en freemer Spraak en freemer Iiten, di Liren wiar fiir wech fan jaar Familjin. En diarom gair dit ön’t Leedji „Griechischer Wein“: Di Sjungster gair bi en Wiartshüs fuarbi. Diar set greeksk Aarbersters töhop en hiir di Musik, wat ja keen. Ja nöörigi di Sjungster, höm diartö tö seeten. Ja fortel höm fan jaar Heimaat en Familjin, hur ja om leeng. En ja fortel, dat ja jam freemer fööl:

Griechischer Wein und die alt vertrauten Lieder.
Schenk nochmal ein,
denn ich fühl die Sehnsucht wieder, in dieser Stadt
werd ich immer nur ein Fremder sein und allein.

Aur fuar di Dütsken wiar ja uk freemer, en em saag jam ek üs likwērtig ön. Jaar Jungen en Jungensjungen her en ken desjirem Gifööl fan Freemer jit langsen haa. Aur ek ali Gastaarbersters ging weđer töbeek. Fuulen haalet jaar Familjin eeđer en bleev ön Dütsklön. Ön di 1970er Jaaren jaav’t da en Öölikriis, di Wirtsjaft waar ringer, en diarom maaket Dütsklön 1973 en Jen üp di Kontrakten. Jen Jaar leeter kām Udo Jürgens sin Leedji üt. Hi luket diar töbeek üp di jest Jaaren fan di Gastaarbersters, en luket diarbi uk üp di Mensken, wat nü ön di dütsk Selskep integriaret uur skul.

______________________________________________________

Das Lied „Griechischer Wein“ sang Udo Jürgens 1974. Es erzählt von den griechischen Gastarbeitern, die in den 1960er Jahren nach Deutschland kamen. Durch das Wirtschaftswunder gab es Arbeit genug, nun brauchte man Arbeitskräfte. Diese kamen z. B. aus Italien, Spanien, Griechenland und der Türkei. Die Leute hofften, in Deutschland besser bezahlt zu werden. Anfangs sollten sie nur für zwei Jahre bleiben, aber viele holten später ihre Familie nach. Davor stand jedoch die Sehnsucht nach der Heimat und Familie.

Ön Sērken en uk itüüs kür em jüster jaa weđer di Jöölforteling fan Jeeses sin Gibuurt hiir. Ön maning Uuninger stuun Kreben, wat di Forteling fan di Gibuurt ön Buusem en di Bisjuk fan di Hörten en di trii Liirten fan dit Morgenlant weegi. Man hat jeft uk sa tö siien musikaalisk Kreben, en dānen wel wü juu deling fuarstel.

Wü bigen me en mal ual Leedji üp Dütsk: „Als ich bei meinen Schafen wacht“. Hat kām om en bi 1600 tö en fortelt dit Hiili üt Sicht fan en Hört. Üs hi bi sin Sjip wiar tö jeeten, kām en Engel en forkinjicht di Gibuurt fan en Forliiser. Di Hört gair hen tö’t Jungen en diar sket wat senerligs, sa üs en Transformatsjoon: Dit Jungen luket höm ön en hi dēr höm sin Hart. Hi forbent höm me dit Jungen, sa dat’t höm ek muar forlet. Üt dit Jungen ön di Kreb uur en Metafer fuar Jeeses sin Böör en di kristelk Giloov. Di heer di Hört önnomen en fair diar gurt Früger fan.

Wi gung nü miast 350 juar widjer. 1956 hee Jester Joseph Hairston at stak „Mary’s boy child“ skrewen, an uun’t salew juar wiar det mä a schongster Harry Belafonte at iarst feer böös lokelk, föl mensken wul det hiar, an leeder wiar det noch ens so mä Boney M. Uun detdiar stak hiart ham det so uun, üüs wan en mensk ölern en stak fertel wal an hi of hat begant hial algemian: Föör en lung tidj, so sait a biibel, wurd uun Bethlehem Mary sin saan, Jesus Christ, tu jul bäären. Efter det nü klaar as, gungt at widjer. Hörder bi hör schep siig en stäär an hiard en schongen. Josef an Maria foon nian harbarig uun Bethlehem, man uun en troostluas busem, uun en kul an jonk krab, wurd de letj dring bäären. Uun detdiar stak jaft at en grat ferskeel tesken det skiksaal faan’t familje, wat uun en ianfach busem onerkomt, an a refrain. Heer gungt at nü am a engler, an at hiart ham uun, üüs wan diar wat straalet. „Harke’m, hiar’m a engler schong, en nei köning as daaling bäären an a mensken wel iiwig widjerlewe, auer jul.“ At gungt heer ei am en spirituel belewin. Uunsteed diarför as diar hööb: De straalen köning hee en furchboor jonk an komerlik began faan sin leewent. Oober hi wal so föl du an wurd diarmä at hial menskhaid halep.

Di musikaalisk Kreben, wat wü hentö jert haa, fortel di biibelsk Forteling. Man hat jeft uk Leedjis, wat di Biibeltekst üs Grünlaag nem en höm da foraneri, tö Bispöl me aktuel Teemen. Diartö jert „Bethlehem“ fan di Höhner üt’t Jaar 2010. Dit Leedji forbent di Jöölforteling me üüs Tir en di israeelsk-palestinensisk Konflikt, ön des Fal di Taust Intifada en di Israeelsk Sperönlaag. Di Taust Intifada fan 2000 hentö 2005 jert tö en Reeg fan Konflikten me Giwalt twesken Palestinensern en Israelis. Wel em dit kuurt sii, da gair dit diarom, hoken wat fuar en Birik jert, hoken dit fastlii ken en hurdeling em sin Meening döörseet ken. Dit es nü natüürelk fuul tö algemiin, man üđers uur dit jir dach tö lung. Sent 2002 waar en Haining twesken Israel en dit Weestjordanlön becht, wat mal biwaaket waar. Ön Nuurđen fan Bethlehem es’r en Müür fan hok Meeters, diar jeft’t uk en Döörgang. Di Sperönlaag waar becht, dat Liren, wat en Önslach maaki wil, ek muar sa lecht aur tö Israel kum en diar jam salev wechspreeng kür. Di Talen sair nemelk, dat’t bi di Gazastreifen mener Aawers uuren wiar, sent’t en biwaaket Grens jaav. En ön des Situatsjoon kum Yussuf en Maryam, wat üp Wai es, tö Bethlehem. Ön di Tuurismusstat es niin Stair muar tö foen, diarom kumt dit Jungen achter en Autowrak tö Wārel, man di Öört drait höm salev iinfach fiiđer. Di Stiar es mesken bluat dit Neeonleecht fan dit Hotel, hur di Delegatsjoonen jüst aur di Freer forhaneli. Mesken jeft’t jaa entlig Freer, mesken uk ek. Ön des Leedji gair’t ek om Forliising fuar ali Mensken. Önstair gair hat diarom, of di Forteling fan Freer üp Öört uk deling jit waar es, en hat gair om Hööp fuar jen Stat, hur aur des Nacht jens ek skööten waar.

En nü gair hat fiiđer me en bet Science-Fiction en Chris de Burgh. 1976 kām dit Leedji „A spaceman came travelling“ üt. Chris de Burgh her en Bok fan Erich von Däniken leesen. Diar ging’t diarom, dat di Mensken mesken jaar Technologiien en Giloowen fan Bütenwārelers füngen haa, en dānen waar tö Goten forklaaret. Di iirsk Dechter William Butler Yeats skreev jens, dat’t ali 2000 Jaar en gurt Bigeewenhair fuar di Mensken iiv wil. En diar maaket da Chris de Burgh des Leedji fan: Di Stiar fan Bethlehem kür jaa di Raumföri fan en Bütenwāreler wesen haa. Di parket aur en Buusem, hur jüst en Mooter me höör Jungen ön wiar. Di Bütenwāreler saag üt üs en Engel en braacht en fain Böör fan sin Fulk en Planeet me. Bütendit braacht’r en senerlig en dailk Musik me, wat di Mensken nai ging. Tö’t Jen sair di Bütenwāreler, dat di Liren ön 2000 Jaar di Musik weđer hiir kür. Alsoo en frügelk Böör fuar ali Mensken, en di Musik es en Uniwersālspraak. En wan em nü jit diarom teenkt, dat Chris de Burgh ön’t Jaar 1976 jaa bluat jit 24 Jaar teev skul, dat di Raumföri töbeek kām, da skel em jen jaa ek wuneri, dat diar sa’n Leedji bi ütkām.

_________________________________________________

In dieser XL-Version geht es um vier Lieder, die zwischen 1600 und 2010 entstanden sind und die Weihnachtsgeschichte ganz unterschiedlich verarbeiten – mal besinnlich, mal voller Hoffnung, bezogen auf aktuelle Krisen oder fantastisch. Im Einzelnen sind es „Als ich bei meinen Schafen wacht“ (um 1600), „Mary’s boy child“ von Jester Joseph Hairston (1956), „Bethlehem“ von den „Höhnern (2010) und „A spaceman came travelling“ von Chris de Burgh (1976).

Oh Tannenbaum, oh Tannenbaum,
wie grün sind deine Blätter,
Du grünst nicht nur zur Sommerzeit,
nein, auch im Winter, wenn es schneit.

„Oh Tannenbaum“ – desjirem Leedji keent waarskiinelk arkenjen. Hur wiar dit dach jit: „Oh Tannenbaum, oh Tannenbaum, wie grün sind deine Blätter“. Of es dit „wie treu sind deine Blätter“? Man hurdeling skel dit gung, dat Bleeren truu sen? Ales eeđer Reeg.

Dit Leedji, sa üs em dit nü tö Tirs üs Jöölleedji keent, waar 1824 fan di Skuulmaister Ernst Anschütz skrewen, en tö di Tir jit’t waaraftig jit „wie treu sind deine Blätter“. Dit ken em sa forstuun: Di Neereler sen waaraftig di Bleeren fan di Boom, en ja sen ek bluat en somerem green, man uk wunterdais. Ja sen langsen diar, diar ken em jen üp forlet. En sa jit di Tekst uk ön di trēr Fērs:

O Tannenbaum, o Tannenbaum,
dein Kleid will mich was lehren:
Die Hoffnung und Beständigkeit
gibt Trost und Kraft zu jeder Zeit!

Man dit es ek alis: Di jest Fērs gair nemelk töbeek üp en üđer Leedji, of eegenlig waar di aliining bibihölen en da di tau Jöölfērsen bidön. Desjirem jest Wersjoon fan’t Leedji publisiaret 1820 di Skuulmaister August Zarnack, wat uk di Fuarstuuner fan’t Waisenhüs ön Potsdam wiar. En des Leedji heer nönt me Jööl tö dön, man hat es eegenlig en Leefdileedji. Di Boom bidüüdet Truuhair, omdat hi tö ark Tir green es. Man dit Faamen, wat di Sjungster lef heer, es ek truu. Jü forlet höm, üs’t höm jens ek sa gur gair. Jü es sa üs di Nachtigal, wat bluat en somerem diar es, man hārefstdais wechgair, of sa üs en Beek, wat bluat bi Riin Weeter heer.

Dit Skelt fan di Tan üs en Boom, wat langsen green es, jeft’t al ön Leedjis fan’t 16. Jaarhönert, diar es di Tekst diilwiis hiil lik tö di Tekst, wat wü nü tö Tirs sjung. Di Wiis keent em sent’t 18. Jaarhönert, man em weet ek, hur di nau jaart kumt. Di jert jens tö en Leedji aur en Temerman. Dat em tö en bikeent Wiis en nii Tekst dēr, wiar gaarek sa senerlig. „O du fröhliche“ tö Bispöl wiar jens en Marienleedji. En jüst sa üs „O du fröhliche“ waar uk „Oh Tannenbaum“ ön maning Spraaken aurseet. En di Liren haa uk hol jens di Tekst foranert, sa dat ja tö Bispöl aur Kaiser Wilhelm II. of aur di Jöölman skempi kür.

En hurom uur nü üt en Leefdileedji aur en Tanenboom en Jöölleedji? Dit kām mesken sa: Ön’t 16. Jaarhönert jeft’t Skreften fan jest Jöölboomer, ön’t Elsass skel’t da ön’t 17. Jaarhönert al en Brük wesen haa. En wilt dit 18. Jaarhönert forbreeret höm dit langsen muar me di Jöölboomer, diar paset en Leedji aur höm dach gur.

_________________________________________________

Das Lied „Oh Tannenbaum“ sieht den Tannenbaum als ein Zeichen für Treue, Hoffnung und Beständigkeit. Dieses Motiv geht bis ins 16. Jahrhundert zurück. Das Lied schrieb August Zarnack 1820 eigentlich als Liebeslied, in dem der Sänger seiner Geliebten Untreue vorwirft, während die immergrüne Tanne ihn nicht im Stich lasse. 1824 übernahm Ernst Anschütz die erste Strophe und setzte zwei Strophen dazu, die den Baum mit dem Weihnachtsfest verbinden. Möglicherweise kommt die Verbindung daher, dass sich im 18. Jahrhundert der Brauch des Weihnachtsbaums immer mehr verbreitet hatte.

As the snow flies
On a cold and gray Chicago mornin’
A poor little baby child is born
In the ghetto
And his mama cries
‘Cause if there’s one thing that she don’t need
It’s another hungry mouth to feed
In the ghetto

Ghetto – bi desjirem Uurt teenkt em dach om en forkemenStatfirtel, Āremur, Giwalt. Mac Davis skreev dit Leedji „In the ghetto“ ön’t Jaar 1968 en Elvis Presley noom’t da jen Jaar leeter āp. Hat fortelt diarfan, dat ön en Getoo ön Chicago en litj Jungen bēren uur, man sin Mooter skrualet, aur jü heer knap wat tö iiten fuar höm. Di Dreeng liirt tö stialen en tö keempin en hi uur en ārig, jung Kārming. Irgendwan koopet hi höm en Waapen en stialt en Auto. Tö’t Jen liit hi duar üp Straat. En weđer uur diar en Jungen bēren.

Dit Leedji snaket fan en Getoo üs en Stair me selskepelk Probleemen, sa üs Āremur en Kriminaliteet. Man di Bigen fan di Getoos wiar dach wat üđers. Dit es en italjeensk Uurt en bidüüdet „Gööterii“. Sent di Antike al lewet Juuden ön Euroopa aaft ön wes ain Statfirtels. Ön Staten ön’t Merelialer wiar dit aurhaur sa, dat Liren fan jen sotsjaal Klas en Bruarwening töhop ön ain Firtels of Straaten uunet. Man hat wiar uk sa, dat Juuden büten fan wes Firtels uunet of Lir, wat ek Juuden wiar, ön sa neemt „Juudengaat“ of „Juuden-Firtels“. Tö’t Jen fan’t 14. Jaarhönert hentö’t 16. Jaarhönert forbreeret höm dit ön Spanjen, ön di dütsk Staten en Italjen, dat Juuden bluat ön wes Biriken lewi maast. Diar war dit me di Tir temelk naar, man dit jit ek, dat di Juuden ārem wiar. Likert jaav’t Iinsnaarings. En sa sair em uk ön Venedig, dat di Juden bi jen Stair töhop uuni skul. 1516 wil di Regiaring di juudsk Gimiindi üp en Ailön ön di Stat önerbring. En didiarem Ailön jit Ghetto, omdat diar naibi en Gööterii wiar. En diarfan kumt dit Uurt Getoo, wat wü deling brük. Ön di Jaarhönerten, wat fölicht, jaav’t Getoos ön forskelig Staten, me en Müür runtom, Poorten, wat en nachtem slööten waar, Fuarskreften fuar’t Ütgungen en di Plicht, en Keenteeken tö drain, wan em üt di Birik of Straat ütging. Dit jenicht da gurtendiils me di Frans Rewolutsjoon en da ön’t 19. Jaarhönert.

Ön di Natsjonaalsotsjalismus wiar dit da me di Getoos gans wat üđers. Diar wiar dit en kuurt of üđer Uurt fuar dit, wat ofitsjel Jüdische Wohnbezirke of Jüdische Wohnsiedlungen neemt waar, man eegenlig wiar’t Saamellaagers, jer di Juuden tö di Vernichtungslaagers deportiaret waar.

En da brükt em dit Uurt Getoo uk fuar wes Firtels tö Bispöl ön Staten ön di USA, wat jam sotsjaal of eetnisk fan dānen trinjom önerskēr. Diar jeft’t aaft sotsjāl Probleemen en aaft uuni diar fuarl Afroamerikaaners en Hispaniers. Di Firtels kām tö, üs ön di USA jit di Rasenskēring wiar. Diar jaav’t uk rochtelk Iinsnaarings, wat da me di Civil-Rights-Beweeging ön di 1950er- en 1960er-Jaaren en Jen fuan. Man sok sotsjaal Brenpunkten, hur fuaral en wes Diil fan di Befolking uunet, jeft’t jit langsen. En sa’n Getoo es dit, hur Elvis Presley ön sin Leedji „In the Ghetto“ fan sjungt, hur di Mensken ek üt di Kraisloop fan Āremur en Giwalt ütbreek ken.

___________________________________________

„In the Ghetto“ ist ein Lied, das Elvis Presley 1968 aufnahm. Es erzählt vom Kreislauf aus Armut und Gewalt in einem Ghetto in Chicago. Mit dem Wort „Ghetto“ meint man heutzutage meist soziale Brennpunkte mit einer bestimmten Bevölkerung. Das Wort kommt ursprünglich aus Venedig. Dort wollte man im 16. Jahrhundert die jüdische Gemeinde gesammelt auf einer Insel der Stadt unterbringen. In der Nähe befand sich eine Gießerei, und nach dem italienischen Wort für eine Gießerei hieß die Insel Ghetto. Und dieses Wort wurde für abgegrenzte Wohnbezirke bis heute beibehalten.

Di Chartönersjuker GfK Entertainment heer di Somerhit fan’t Jaar 2018 neemt: Bella Ciao. En hat waar uk al ön maning Bleeren skrewen, dat dijirem Leedji eegenlig temelk apārtig es fuar en Somerhit. Hat es tö’t Jen fan’t 19. Jaarhönert tökemen üs en Aarbersleedji fan di Risploksters ön Italjen, wat töögen di swaar Aarbersbidingings öngair, leeter waar’t da, me en nii Tekst, tö en Partisānenleedji.

Man wat jit dit nü eegenlig, hoken sen didiarem Risploksters?

Dit wiar Wüfhaur, wat fan eeđermiarens hentö leetinjs āp tö Knebiin ön’t Weeter üp di Riseekern stön. Diar lükt’s dit Ünkrüür, dükt öner di Sen me maning Mechen. Ön di eeđer Wersjoon fan „Bella Ciao“ jit’t: „Di Üppaser āprocht me di Stok en wü krümet bi di Aarber. En ünwiartig Aarber fuar en Hungerluan en dit Leewent uur diarfan āptiaret.“

Di Wüfhaur maast bi’t Aarbern ek snaki, man sjung. Di Leedjis skel jam holpen haa, döörtöhualen, man ja kür uk aur jam me arküđer snaki en – Töögenwiar āpbech. Ön jen Fērs jit’t da nemelk: „Man hat kumt di Dai, hur wü ali ön Friihair aarberi wel.“

Hat kām da uk tö Straiks en Keempen fuar beeter en menskelker Aarbersbidingings, tö Bispöl en Aarbersdai fan bluat aacht Stünen. Jaar Protest slaaget, en üđer Liren fölicht jam.

Töleest aurnoom di Resistenza, di italjeensk Töögenwiarsbiweeging töögen di Faschismus en di Natsjonaalsotsjalisten, dit Leedji me en nii Tekst. Di fortelt fan en Partisān, wat eeđermiarens di Fiind raaket heer en nü stereft. Di üđer Partisānen skel höm menem en ön di Bāriger tö en litj fiin Kröl bring. Didiarem Kröl skel da ali Liren om di Partisān tö teenken help, wat fuar di Friihair stuarev. Di Partisānen keempet töögen di Italjeensk Sotsjaalrepubliik en di dütsk Wiarmacht. Di Dütsken her nemelk sent di 3. September 1943 en Diil fan Italjen biseet. Üt di Töögenwiar waar en Keemp tö’t Friimaakin fan’t Lön. Di jenicht di 25. April  1945. Di Partisānenāpröör kür binai ali Staten ön Nuurđitaljen frii maaki.

Sa waar „Bella Ciao“ tö en Leedji fan di Keemp fuar Friihair en fan Töögenwiar. Hat gelt üs en Keempleedji fan left Keren en üs en Hümni fan di anarchistisk, komunistisk en sotsjaaldemokraatisk Biweeging. Bütendit waar’t uk ön Filmen brükt, töleest 2017 ön di spaans Seerie „Haus des Geldes“. Diaraur es’t noch sa bikeent uuren, dat’t nü en Somerhit uur. Di Wiis ken em diar üp ark Fal gur fuar brük, man of di Tekst sa dit rocht fuar Fiirin es, diar ken em aur strir.

„Bella Ciao“ wurde vom Chartermittler GfK Entertainment zum Sommerhit 2018 gewählt. Das Lied entstand Ende des 19. Jahrhunderts auf den Reisfeldern, wo die Reispflückerinnen hart arbeiteten und im Lied gegen die schweren Bedingungen protestierten. Im Zweiten Weltkrieg wurde es mit einem neuen Text von italienischen Partisanen gesungen, die damit den Kampf für die Freiheit ehrten. Es gilt als Kampflied linksgerichteter Gruppen und Hymne für die anarchistische, kommunistische und sozialdemokratische Bewegung. Die Melodie eignet sich gut für einen Sommerhit; ob das auch für den Text gilt, darüber lässt sich streiten.

When going the road to sweet Athy,
Hurroo Hurroo
When going the road to sweet Athy,
Hurroo Hurroo
When going the road to sweet Athy
A stick in me hand, and a drop in me eye
A doleful damsel I heard cry
„Johnny, I hardly knew ya!“

Ooha, wat es diar luas üp di Straat tö Athy? En Wüfhaur es diar en skriilt: „Johnny, ik haa di binai ek keent!“

Man hur es eegenlig Athy? Dit es en Stat ön Iirlön, ön di County Kildare. Di jeft’t al sent dit 12. Jaarhönert. Hat wiar jens en Sentrum fuar Gisjeften, en 1903 jaav’t diar dit jest internatsjonaal Autorenen ön’t Foriinicht Köningrik. Man dit es jir wes ek meent. Aur ön di taust Fērs snaket nü di Wüfhaur tö Johnny. Jü fraaget: „Hur sen din milj Oogen, hur sen din Jerem en Biin?“ Aur Johnny löp wech fan sin Lefst en sin Jungen tö en Bös: Hi waar Soldaat, en aurlewet dit Keempin.

We had drums and guns and guns and drums,
Hurroo Hurroo
We had drums and guns and guns and drums,
Hurroo Hurroo
We had drums and guns and guns and drums
The enemy nearly slew ya
Oh darling dear, you look so queer
Johnny, I hardly knew ya

Athy wiar uk en Garnisoonsstat, jaarhönertenlung jaav’t diar Soldaaten. En Johnny es jen fan dānen, wat töbeekkum, man hi es blesiaret en skel nü beđeri. En diarbi fent höm sin jer Lefst. Man uk wan hi nü hiil üđers ütsjocht, es jü bliir, dat hi weđer itüüs es.

Dit Leedji waar skrewen fan Joseph B. Geoghegan en 1867 ön London ütiiwen. Dit es ek bikeent, hur Johnny keempet heer. Ön di Tekst jit’t, dat hi töbeek es fan dit Ailön Ceylon, wat nü Sri Lanka es. Ceylon wiar diilwiis jens portugiisk of holöns, da jaav’t en Āpröör ön Holön, hur uk Frankrik me tö dön her. Englön keempet jüst töögen Frankrik en wiar bang, dat Frankrik nü muar Iinflus üp Ceylon fo kür. Diarom biseet’t di holöns Biriken üp dit Ailön. Man diar jaav’t uk jit dit Köningrik Kandy, wat höm lung wiari kür töögen Biseeters. En diar keempet da Soldaaten fan di Britsk Armee. Dit wiar ön di Jaaren om en bi 1800, bi’t Jen wuan di Briten, dit Köningrik Kandy jaav’t ek muar.

Of Johnny nü waaraftig diar keempet heer, ken em ek seeker sii. Üp ark Fal weeget dit Leedji hen üp dit Skeksaal fan blesiaret Weterānen. Hok Lir teenk, dat dit Leedji töjest grapig ment wesen haa skel, man nü gelt’t fuaral üs en Leedji töögen di Krich.

„Johnny, I hardly knew ya“ wurde von Joseph B. Geoghegan geschrieben und 1867 in London herausgegeben. Es erzählt von einem Soldaten, der verwundet und amputiert aus dem Krieg zurückkehrt und nun betteln muss. Seine frühere Frau oder Geliebte, die er verlassen hatte, findet ihn und freut sich, dass er lebend von Ceylon zurückgekehrt ist. Möglicherweise bezieht es sich auf die Kämpfe um das Jahr 1800, nach denen Sri Lanka eine britische Kolonie wurde.

Guten Abend, gut’ Nacht,
mit Rosen bedacht,
mit Näglein besteckt,
schlupf’ unter die Deck’,
morgen früh, wenn Gott will,
wirst du wieder geweckt.

Wat es dit da fuar en gruuselig Leedji? Protig Ruusen aur di Haur, litj Spikers ön di Boowerbēr en da es em uk jit ofhingig fan di Gnaad fan en Got, dat em aurhaur weđer āpwaaket? En da sjungt em dit tö litj Jungen, dat ja iinsliip skel? Ik wiar tö di Tir binai bang fuar’t Leedji.

Mesken es’t jaa gaarek sa mal, üs dit ön di jest Oogenblek ütsjocht. Di Tekst fan’t Leedji „Guten Abend, gut’ Nacht“ waar 1808 ön di Folksleedjesaamling „Des Knaben Wunderhorn“ fan Achim von Arnim en Clemens Brentano prentet. Man di es üp ark Fal ialer, aur di waar al 1800 üp Platdütsk ön’t Holsteinische Idiotikon prentet, en Aart Uurterbok.

En jit diarfuar gair dit üp en Gurnachtwensk üt’t 15. Jaarhönert töbeek, wat em iin ön Leefdibreewer skreev. Diar uur uk al fan Ruusen en „Näglein“snaket. Ja sen nemelk ek tö Piinigin, man ja sen Plaanten me en wes Bidüüding.

Ruusen üs en Taak skel ek di Sliiper steek, man skel höm sküüli. Jüst sa es dit me di „Näglein“. Dit sen nemelk niin Spikers, man Nelken. En ja help me jaar eeteerisk Ööli töögen Gidiirt en Kraankhairsweekers. Diar ken em jaa nü iin ön sin gur skuanicht en hāremin Bēr krep.

Da bleft jit didiarem gruulig Trüwin, dat em mesken ek muar āpwaaki wel. Man uk dit es ek sa gruulig, üs em jest teenkt. Aur dit sair em iinfach üs en Teeken fan Demut fuar Got, tö Bispöl üs bi „So Gott will, möge es gelingen“ of „Gott sei Dank“, ön des Fal skel Got me di Sliiper wiis, dat di uk en Miarnem weđer āpstaant. Ek me Welkuar, man üs Stöt. Mesken skel em diar uk diarom teenk, dat diar muar Lir jer stuarev, üs dit Leedji tökām.

Da jeft’t jit wat üđers bi’t Leedji: Eegenlig es dit nemelk niin Sliipleedji fuar Jungen, man aurhaur fuar Mensken, wat em hol liir mai. Hat waar bluat ön’t 19. Jaarhönert ön di „Wunderhorn“-Leedjisaamling üs en Jungensleedji iinreeget, sair di Forsker Heinz Rölleke, man eegenlig es dit en Leefdileedji. Bluat dat em dit nü tö Tirs bluat jit üs en Sliipleedji fuar litj Jungen keent.

Bitö sair, hat jeft uk jit en taust Fērs. Di waar jest 1849 fan Georg Scherer skrewen: Fan Engeler biwaaket sjocht em ön jens Druum di Buum fan Kinken en dit Paradiis. Dit es dach wat fains.

En eeđer dat desjirem Jemelkhairen nü liiset sen, ken wü injung jaa entlig ruuig tö Sliipen gung.

Der Text von „Guten Abend, gut’ Nacht“ ist seit 1808 in der Volksliedersammlung „Des Knaben Wunderhorn“ bekannt, er geht aber auf Gutenachtwünsche in Liebesbriefen des 15. Jahrhunderts zurück. Rosen und Nelken dienen zum Schutz des Schlafenden, und Gott handelt nicht mit Willkür, ob der Schlafende wieder aufwacht, sondern soll ihn ebenfalls behüten. Es ist dabei kein reines Wiegenlied für Kinder, sondern war wohl eigentlich als Gutenachtwunsch für einen geliebten Menschen gedacht.

Hört, ihr Herrn, und lasst euch sagen,
uns’re Glock‘ hat zehn geschlagen!
Zehn Gebote setzt Gott ein,
gib, dass wir gehorsam sein.

En Nachtwachter gair iinsom döör di Straaten. Hi drait en Hellebarde, en Lamp en en Huurn. En ark Stün sjungt’r en Leedji, dat di Liren en nachtem uk weet, wat di Klok es. Sa stelt em jen dit dach fuar, dat et sa jer me di Nachtwachters wiar.

Man wan em en nachtem sleept, wat wel em da me di Kloktir bigen? Diar uur em dach langsen waaken fan didiarem Sjungen?

Dit Nachtwachterleedji skel diartö tiinet haa, dat di Nachtwachter weeget, dat’r uk waaken wiar en sin Aarber dör. En dit wiar, dat’r di Straaten biwaaket, fuar Tiiwen en Fiinden skuanicht en fuar Jöl waarskauet. En uk diarfuar söricht, dat di Düüren ofslööten wiar.

Nachtwachters jaav’t ön di Staten sent dit Merelialer. Ja jert tö di sa neemt „üniarelk“ Bruarweningen, dit jit, ja dör en wichtig Aarber, man di Selskep noom ja ek āp, jüst sa üs bi Hingers en Melers. Mesgin wiar ja mestruuig, wat ja di hiili Nacht sa maaket, wan normaal Liren slöp.

Man let üüs jit jens üp dit Leedji luki. Fan hur en fan hoken dit es, weet em ek. Di Wiis gair üp dit 17. Jaarhönert töbeek. Ön’t Volksliederarchiv stuun niigen Fērsen, fan Klok 8 en injems hentö Klok 4 en miarnem. Di Foriining „Deutsche Gilde der Nachtwächter, Türmer und Figuren“ heer sagaar Fērsen fuar ark Stün. Fuar ark Klok jeft’t irgendwat üt’t Kristendoom:

Klok 1: hat jeft bluat jen Got;

Klok 2: fuar di Mensk jeft’t tau Waier, di rocht en di forkiirt;

Klok 3: di gotlik Trii-iinighair;

Klok 4: dit Bisen fan di Eeker en di Töstant fan’t menskelk Hart;

Klok 5: dit Gliknis fan di klook en di ünklook Jungfaamener;

Klok 6: dit Skaapin fan di Wārel ön soks Daagen;

Klok 7: di soowen Uurter, wat Jesus bi’t Krüts sair;

Klok 8: Noah sin Familji, dit sen aacht Liren, aurlewet di Sintflör;

Klok 9: Jesus hiilet tiin Liren, man bluat jen sair fuul Dank;

Klok 10: di tiin Gibooten;

Klok 11: elev Jünger bliiv Jesus truu, man Judas forrat höm;

Klok 12: di fol Tir, dit es di Eewighair.

Sa uur me dit Leedji wichtig Diilen fan di Giloov weđerhaalet, Fortelings en Toochter. Di Religjoon her ön forgingen Tiren en gurt Wērt ön’t Leewent fan di Mensken, ja fing diardöör Hööp en Stöt ön swaar Tiren. En ek arkenjen kür lees, diarom wiar dit wichtig, tö fortelen.

Twesken di Fērsen jeft’t en Omfērs:

Menschenwachen kann nichts nützen,
Gott muss wachen, Gott muss schützen.
Herr, durch deine Güt‘ und Macht
schenk uns eine gute Nacht!

Dit es ek di Mensk, wat waaki skel, man Got. Di Nacht es fuar di Mensken alsoo di Tir tö sliipen, hat bringt nönt, wan hi waaken bleft. Hat es Got sin Āpgaav, dat’r diarfuar söricht, dat nönt sket hentö Miaren. En diarfuar skel di Mensk höm fortruu, dat tö Bispöl nemen iinbrakt, en Jöl ütbrakt of üđers wat sket.

En da jeft’t di Nachtwachter, wat iinfach ek tö desjirem Rail paset: Hi skel üp di jen Sir fuar üđer Liren skuanigi, wat ek eeđer di gotlik Ordning sliip, man üp di üđer Sir jert hi salev tö dānen. Hi paset üp, es’r da ek naunomen en Helper fan Got? Man mesgin truut di Mensken des Saak ek. Aur di Nachtwachter kür jüst sa gur uk me di Forbreekers töhopaarberi.  Nü tö Tirs wanert’r üs Statföörer me Geestlir döör di Straaten en weeget jam di junk Siren fan di Stat.

„Hört ihr Herrn und lasst euch sagen“ – das Nachtwächterlied geht zurück auf das 17. Jahrhundert. Die Nachtwächter schützten seit dem Mittelalter die Stadtbewohner vor Dieben und Feinden und warnten bei Feuer. Sie gehörten zu den unehrlichen Berufen, das heißt, sie standen unten in der Gesellschaftsordnung. Das Nachtwächterlied ordnet den einzelnen Uhrzeiten biblische Geschichten und Geisteshaltungen zu. Das Lied diente wohl nicht dazu, den Stadtbewohnern die Uhrzeit zu sagen, sondern um anzuzeigen, dass der Nachtwächter pflichtbewusst seine Arbeit versah.

Aloha – dit Uurt keent wes binai arkenjen. Diar teenkt em om Strön, Surfers, Krölen, Friihair – of kuurt sair Hawaii. Aloha es en hawaiiānsk Uurt en uur brükt, wan em tö Bispöl Gur Dai of Faarwel sii wel. Faarwel, min Lefst, jit jen Omjereming, jer ik gung, faarwel. Dit es di Omfērs fan dit Leedji „Aloha ’oe“, wat om en bi 1878 fan Lili’uokalani, di leest Köningin fan’t hawaiiānsk Köningrik skrewen waar.

Nü es Hawaii jaa en Staat fan di USA, en ja sen jaa eegenlig diarfuar bikeent, dat ja jam fan di europeeisk Gurtmachten friikeempet haa en en Republiik me en President sen. Man Hawaii wiar waaraftig jens en ain Lön me en Köning. Dit bigent 1795, üs di leeter Kamehameha I. bigent, me Help fan weestelk Waapen en Stöt, fan dit Ailön Hawai’i üt di üđer Ailönen iintönemen. Diarme jenicht dit traditsjonel Süsteem me forskelig Klasen, hur gans boowen di ali’i wiar.

Dit Köningrik Hawai’i bigent da, Sandelholt tö Kiina üttöföören, sa kām Hanel en Jil tö di Ailönen. Ön’t 19. Jaarhönert waar di Staten Lāhainā en Honolulu tö wichtig Haawener fuar di Waalfangers. Fan di Meren fan’t 19. Jaarhönert of ön waar da Sokerröör önbecht, hurfuar Aarbersters üt tö Bispöl Kiina, Japaan en Portugal haalet waar, aur di Hawaiiāners wil ek üp di Önplaantings aarberi. Ja füng fan di freemer Liren Kraankers, diarom waar jaar Ker langsen litjer.

Dit Köningrik Hawai’i her Forbinjings tö Bispöl me di USA en Gurtbritanjen, hat wiar 1843 di jest büteneuropeeisk Lön, wat fan di Gurtmachten Frankrik en dit foriinigt Köningrik üs ünofhingig önkeent waar. Muarlop diarfuar en diareeđer wiar di Ünofhingighair drauet. 1893 jaav’t da en Putsj, hur Liren fan hok Lönen bi bidiilicht wiar, sa uk di USA. Diarme waar Köningin Lili’uokalani ofseet. Hawai’i wiar da fuar en kurt Tir en Republiik, en da waar’t 1898 fan di USA anektiaret, aur sin Laag strateegisk wērtfol wiar. Me di Iinflus fan Ameerika waar di hawaiiānsk Spraak, di Daans Hula en hiilendal di hawaiiānsk Kultuur langsen mener. Di Hawaiiāners wiar en Menerhair ön jaar ain Lön, maning Asiaaten en US-Amerikaaner wiar iinwanert. Eeđer en Folksöntskēring waar Hawaii da 1959 tö di 50. Bundesstaat fan di USA. Öntwesken haa di USA töiiwen, dat di Putsj töögen Köningin Liliʻuokalani söner Rocht wiar, en buar om Öntskiljiging. Man di Annexion weđerrööp ja ek. Diarom jeft’t en Biweeging, wat muar Ünofhingighair, Rochten en Lön fuar di Hawaiiāners en di Skēring fan di USA forlangt.

Dit Leedji fan Lili’uokalani es ek poliitisk. Hat fortelt fan en gurt Leefdi twesken tau Mensken. Hat uur üs en kulturel Sümbool fan Hawaii önsen en waar al muarlop ön Filmen en Seerien brükt: tö Bispöl bi „Lilo en Stitch“, bi SpongeBob Schwammkopf, Tom en Jerry, Poppey of bi di Looney Tunes me Bugs Bunny en Daffy Duck. Desjirem Leedji staant iinfach fuar Hawaii, en em skel dit bluat hiir, da teenkt em al om wat eksootisks. En sa ken em ön sin Taachten hiil gau en kuurt Uurlaub maaki.

Das Lied „Aloha ‚oe“ wurde etwa 1878 von der späteren hawaiianischen Königin Lili’uokalani geschrieben. Das Lied erzählt vom Abschied zweier Liebender und gilt als kulturelles Symbol Hawaiis. Die Inselgruppe war von 1795 bis 1893 ein Königreich, als bei einem Putsch Lili’uokalani abgesetzt wurde. Nach einer kurzen Zeit der Republik wurde Hawaii von den USA annektiert, 1959 wurde es nach einem Volksentscheid zum 50. Bundesstaat der USA. Hawaii war 1843 das erste nichteuropäische Land, dessen Unabhängigkeit die Großmächte Frankreich und Großbritannien anerkannten, außerdem ist es der einzige US-amerikanische Bundesstaat, der einmal ein selbstständiges Land mit einem Monarchen war.