
Sign up to save your podcasts
Or


Geronimo! – Dit jert em dach ooft jens, wan hoken wat waaget of jen Mur maaki wel. „Geronimo“ jit uk en Leedji fan di austrālsk Band „Sheppard“ fan 2014. Man hur fortelt dit fan?
Em ken di Tekst sa forstuun: Hat gair om en Paar. Me jaar Leefdi es’t ek gur. Ja her jam lef, man da wiar’s tö gau, en nü es diar wat twesken jam. Man ja kür aur dit kum. Di Sjungster springt töleest en Weeterfal dial. Di uur langsen weđer neemt en es noch en Sümbool fuar dit, wat dit Paar skērt. Sin Lefst iilet tö höm, en hi falt üp Kneebiin. Mesgin halt’r jüst om höör Hun ön.
Ön di Omfērs fan’t Leedji jit’t langsen weđer „So say Geronimo!“, jüst wan di Sjungster fan di Weeterfal süngen heer. Di Sjungster maaket höm Mur, om tö springen, dit jit tö haneln.
Man hoken wiar di rocht Geronimo, dat’r sa fuul Mur maaki ken?
Goyaałé waar di 16. Jüüni 1829 bēren en jert tö di Apache. Sin Noom bidüüdet „hi, wat gāpet“. 1851 waar sin Laager fan mexikānsk Soldaaten aurfeelen. Diar waar uk sin Adoptiiv-Mooter, Wüf en Jungen bi duar maaket. Hi bigent diarüphen en Krich töögen di Meksikāners en di Biseeters fan sin Lön, alsoo di Amerikaaners. Ja her nemelk eeđer di Mexikaansk-Amerikaansk Krich 1848 dit Lön fan di Apache biuunet. Töhop me üđer Apache greep Geronimo ön di Jaaren, wat fölicht, tö Bispöl meksikaansk Staten ön. Hi waar da tö Krichshäuptling fan en Ker Apache. Geronimo gelt üs en „helig Man“ en her noch aurnatüürelk Wisjoonen. Hi wiar uk en Medisiinman. Hi snaket ek fuar ali Apache, man her noch wat tö siien.
Muarlop kapituliaret Geronimo en ging ön en Reserwāt. Man dit wiar ek früchtbaar, söner Weeter en Niaring. Diarom flöcht Geronimo langsen weđer en bigent weđer en Krich. Hi en sin Liren aurfeel Tērper en Staiđer fuar Niaring en Hingster. Man sin Forföligers kür höm ek fang. Sa wel di USA üs uk Meksikoo wil Jil bitaali, dat’r fangt waar. Di 4. September 1886 kapituliaret Geronimo da en jenicht di Krich töögen di Biseeters. Alhüwel’t lööwet wiar, fing sin Liren niin früchtbaar Lön. Hi wiar salev ön forskelig Forts fangt. Geronimo waar da ön’t hiili Lön mal bikeent. Hi wiar leeter üp forskelig Ütstelings en forkoopet Souvenirs en Skelter fan höm salev. Man hi must ek töbeek ön sin Gebuurtslön. Geronimo stuarev di 17. Febrewaari 1909.
Maning Jaaren wiar hi töögen sin Weđerparten öngingen, uk wan di talrik en aurmachtig wiar. Diar wunert’t ek, dat sin Noom repen uur, fuar en fo Mur.
Das Lied „Geronimo“ von der australischen Band „Sheppard“ von 2014 erzählt eigentlich von einem Liebespaar. Der Sänger ruft immer wieder Geronimo. Dieser Ausruf dient häufig Menschen dazu, sich vor einer schwierigen Aufgabe Mut zu machen. Er bezieht sich auf den Apachen Geronimo. Er hatte lange Jahre Überfälle gegen die USA und Mexiko verübt, weil er sie als Besatzer seines Landes sah. Mehrmals kapitulierte er, fangen konnte man ihn nicht. 1886 gab er jedoch endgültig auf. Geronimo wurde gefangen genommen, aber er wurde auch berühmt.
Bild: Frank A. Rinehart (1861–1928), via wikimedia commons
Dere’s an ol’ man called de Mississippi
Dat’s de ol’ man dat I’d like to be
What does he care if de world’s got troubles
What does he care if de land ain’t free.
Old man river, that old man river
He must know sumpin’, but don’t say nuthin’,
He just keeps rollin’, he keeps on rollin’ along.
Ken en Stroom sliirig töögen alis wiis? Dit Leedji „Ol’ Man River“ snaket fan di Stroom Mississippi üs en ual Man, wat nönt interesiaret, uk wan hoken ek frii es.
Dit Leedji es üt’t Musical „Show Boat“ fan 1927. Di Show Boats sen tö Bigen fan‘t 19. Jaarhönert kemen. Ja wiar Teaaters, wat üp’t Weeter swoom. Di Könstlers raiset langs bi Stroom en föört bi forskelig Staiđer jaar Fuarstelings āp. Dit Teaater wiar üp Skep. Dit jaav Komeedifuarstelings en leeterhen uk Hingster en Wuksfiguuren.
Dit Leedji „Ol’ Man River“ uur ön’t Musical fan Joe süngen, en afroamerikaansk Aarberster üp dit Show Boat „Cotton Blossom“. Joe sjungt, dat hi en üđer Liren hart aarberi skel en riskiari, ön’t Tochthüs tö kumen, wan’s drunken sen. Di Suurten skel aarberi, wilt di Witen jam forgööri. Ja skel harki hentö di Duar. Dit Musical spölet kuurt eeđer di amerikaansk Seetsesjoonskrich ön Mississippi. Di Slaawerii wiar al forböören, man ön di süđerk USA jaav’t nü Gisetsen fuar’t Diilin fan di Rasen.
Joe wensket höm, di Stroom en di Witen tö forleten. Hi wel lewer di Stroom Jordan se en aur höm kum.
Let me go ‚way from the Mississippi
Let me go ‚way from de white man boss
Show me dat stream called de river Jordan
Dat’s de ol‘ stream dat I long to cross
Desjirem Stroom Jordan heer en Bidüüding ön di Religjoon. Ön’t Kristendoom en Juudendom uur fortelt, dat dit Folk Israel aur di Jordan ging, eeđer dat’t üt di Sloowerii ön Egüpten flöcht wiar. „Ol’ Man River“ drüket sa di Wensk fan di Afroamerikaaners üt, dat’s frii wiis wel.
Dit Teema es jen Diil fan’t Musical „Show Boat“. Dit fortelt fan di Liren üp’t Show Boat „Cotton Blossom“ ön di Jaaren fan 1880 hentö 1927. Dit jeft Ofwērtigin fan Rasen, ünlekelk bifriit Liren en Alkohoolismus. Tö Bispöl skel di Könstler Julie La Verne dit Skep forlet, omdat’s me en Witen bifriit es. Man jen fan höör Aalern es suurt, diarom skel jü’t uk wiis.
Ön maning Diilen fan di süđerk USA wiar ön di 1880er Jaaren dit Bifriien twesken Suurten en Witen forböören. Sok Gisetsen jaav’t al ön’t 17. Jaarhönert, en ja waar jest 1967 gans ofskafet. Ön’t Musical fo Julie La Verne en höör wit Man Steve dit skafet, dat’s ek fuar’t Bifriien bistraafet uur. Steve drinkt wat fan Julie höör Blör. Diarüphen sair’r, dat’r suurt Blör ön höm heer. Ja gel nü biiđing üs suurt en ken bifriit wiis. Man ja skel uk dit Showboat forlet. Julie lewet leeter ön Chicago, hur höör Ee tö di Tir rochtens wiar.
Dit Musical „Show Boat“ waar fan som Kritikers laawet, omdat’t di Forhualings twesken Witen en Suurten kritisk en reealistisk weeget. Üđern saag di Skelering fan Afroamerikaaners üs rasistisk. Di Parten fan’t Musical, hur dit es, waar bi forskelig Inseniarings langsen weđer foranert of wegleten.
Sa es dit uk bi’t Leedji „Ol’ Man River“. Diar wensket höm di Sjungster ön en eeđer Wersjoon, dat’r sa üs di Stroom wiis kür. Hi es murluas en wel nochweđer lewi of sterev. Ön en leeter Tekstwersjoon waar dit foranert. Di Sjungster wel ek muar bluat sin Skeksaal biduuri, man hi wel wat dö. Hi wel lachi en keempi hentö sin Duar. En hi wel ek muar bluat dit Leewent töluki üs di Stroom, wat langsen fiiđerlapt.
Das Lied „Ol‘ Man River“ von 1927 ist aus dem Musical „Show Boat“ und berichtet aus einer mutlosen Sicht von der Situation der Afroamerikaner im Süden der USA in der Zeit um 1900. Das Musical erzählt von Menschen auf einem Show Boat und ihren Problemen. Dabei geht es um Rassendiskriminierung, Eheprobleme und Alkoholismus. Das Musical wurde einerseits wegen seiner kritischen und realistischen Darstellung der Beziehungen von Afroamerikanern und Weißen gelobt. Andere bewerteten eben diese als rassistisch. Daher wurde das Musical mit der Zeit immer wieder dem neuen politischen und gesellschaftlichen Stand angepasst.
Bild: By Mississippi Department of Archives and History [No restrictions], via Wikimedia Commons (Lizenz), via wikimedia commons
Welcome to the Hotel California
Such a lovely place
Such a lovely face
Plenty of room at the Hotel California
Any time of year, you can find it here
Hartelk welkemen ön’t Hotel California – sok en dailk Stair, sok en dailk Gisicht. Dit jeft rikelk Rümer ön’t Hotel California. Tö ark Tir ön’t Jaar kenst’t jir finj.
Tö desjirem Uurter kumt en ruuig Gitārwiis, Background-Koor en Slachtjüch. Dit jert höm ön üs en warem senig Dai en somerem, em leet sin Taachten flö, dēr nönt en dremt sa fuar höm hen. Man diar – es diar ek irgendwat Wiimurigs tö hiiren?
Dit Leedji „Hotel California“ waar 1976 fan di Eagles süngen. Hat fortelt fan en Wanerer üp en Highway ön’t Wööstlön. Hi fent dit Losjiihüs California en wel aur Nacht bliiv. En Wüfhaur bringt höm tö sin Rüm, en hi jert Stemen, wat höm ön’t Losjiihüs bigrööt. Dit liket, üs wan di Liren, wat diar uuni, fan irgendwat fasthölen uur. Ja teenk fan jam salev üs Fangeners fan jaar ain Taachten en Dön en ken ek flöcht. Di Wanerer lapt wech, hi ken uk ofraisi. Man di Nachtwachter sair höm, dat’r dit Losjiihüs oler weđer gans forlet ken.
Last thing I remember, I was running for the door
I had to find the passage back to the place I was before
„Relax“, said the night man, „we are programmed to receive.
You can checkout any time you like, but you can never leave!“
Hat jeft forskelig Miinings, wat dit Leedji „Hotel California“ bidüüdi skel. Dit gair fan en Hipii-Ker hentö en Satānistenhüs of di Ungst fan hok Amerikaaners fuar en Losjiihüs fan Menskeniiters bi en iinsom Highway. Di Eagles haa salev dit sair: Hat gair om di Könstlerseeni fan di Rock-Musik ön Los Angeles ön di 1970er-Jaaren. Di wiar mal fan Kokaingineeten teekent. Di Sjucht es dit Losjiihüs, dit Tochthüs, wat em oler weđer forlet ken, wat em uk forsjukt. Man dit es ek di iining Sjucht, wat neemt uur: Di Wüfhaur lewet ön Konsuum en heer maning Frinjer, bluat dat’t eegenlig ek sa es. Dit Leedji skel uk di junk Siren fan di amerikaansk Droom weegi. Di Mensken sjuk en üđer Leewent, som wel auriit, üđern wel om forgingen Tiren teenk. Man ja ken ek dit Beest duarsteek. Dit jit: Ja ken ek aurwinj, wat jam fasthalt. En sa staant ek bluat di Wanerer ön en Krais söner Jen en ken dit Losjiihüs ek forlet, uk di Toonen ön di Instrumentālpart fan’t Leedji drai jam langsen en langsen weđer runtom. Uk di Töhiirer ken ek flöcht of ütbreek.
Don Felder, di Gitārist fan di Eagles, skreev ön sin ain Leewentsbiskriiwing: „Dit ‚Hotel California‘ es langsen dit, wat em diarfan forstuun wel.“ Diarom gineet wü dit Leedji nü me Gristen en Gruuen en teenk diarom, wat üüs „Hotel California“ es.
Das Lied „Hotel California“ wurde 1976 von den Eagles gesungen. Es erzählt von einem Reisenden, der in einem Hotel landet. Dessen Bewohner sind in eigenen Ansichten und Tun gefangen und können ihnen nicht entkommen. Der Reisende will schnell wieder abreisen, aber der Nachtwächter weist ihn darauf hin, dass er das Hotel nie wieder ganz verlassen kann. Eine mögliche Deutung sieht in dem Lied die Schattenseiten des amerikanischen Traums. Andere verstehen es als Symbol für Drogensucht. Diese war in der Künstlerszene von Los Angeles der 1970er-Jahre verbreitet. Don Felder von den Eagles meint selbst: „Das ‚Hotel California‘ ist immer das, was man darin sehen möchte.“
Bild: JLeditor, Creative Commonsby-sa 3.0 deed.en, via wikimedia commons
I cannot remember ev´rything. I must habe been unconscious most of the time. I remember only the grandiose moment when they all started to sing, as if prearranged, the old prayer they had neglected for so many years – the forgotten creed!
1947 skreev Arnold Schönberg sin Musikwerk „Ein Überlebender aus Warschau“. Dit jert tö di Twelevtoonmusik, dit jit, ali Toonen fan di Toonlađer skel jen Lop brükt uur, jer’s weđer spölet uur mut. Diar kum niin rocht dailk Wiisen fan, önstair es’t en likbirochticht Musik; niin Toon uur fuartain.
Desjirem Musik, wat höm sa fan dailk Toonen ofkiirt, paset gur tö’t Teema fan „Ein Überlebender aus Warschau“. Di fortelt fan di Āpröör ön’t Geto fan Warschau 1943. Dit Geto waar 1940 āprocht, dat di Juuden üt Warschau en üđer Biriken öner dütsk Kontrol saamelt waar. Di Birik wiar hiilendal tö fol, di Mensken lor bi Hunger en Kraanker. Fan di 22. Jüüli 1942 of ön waar dit Geto langsen muar litjer maaket. Dit jert tö dit, wat di Nātsis di „Endlösung fan di Juudenfraag“ neemt. Langsen muar Juuden waar fan dit Geto tö en Laager braacht, hur’s ombraacht uur skul.
Di Forteler ön „Ein Überlebender aus Warschau“ fortelt, dat en dütsk Feldweebel ali Lir ön’t Geto töhopreept. Man di Lir kum ek gauinoch töhop, diarom reept di Feldweebel:
„Achtung! Stilljestanden! Na wird´s mal, oder soll ich mit dem Jewehrkolben nachhelfen? Na jut, wenn ihr’s durchaus haben wollt!“
Di Feldweebel en sin Soldaaten klopi üp di Lir. Uk di Forteler uur raaket en falt swümet dial üp Grün. En Soldaat stelt fast, dat ali duar sen. Di Feldweebel wel, dat di Lir nü ofteel.
They started slowly and irregularly: one, two, three, four – „Achtung!“ The sergeant shouted again, „Rascher! Nochmal von vorn anfangen! In einer Minute will ich wissen, wieviele ich zur Gaskammer abliefere! Abzählen!“
Üs ja weđer ofteel, bigen’s, di juudsk Gloovbikeening tö sjungen. Di Forteler aurlewet dit, wat fölicht, omdat’r tö di Önergrün kumt.
Fuar di Transporten fan Juuden fuan jam Keren fuar Töögenwiar ön’t Geto fan Warschau töhop. Di 18. Janewaari 1943 greep’s en Ker fan Dütsken ön, wat weđer Liren tö en Deportatsjoon ofhaali wil. Di Āpröör bigent di 19. April. Di Dütsken omstelt dit Geto. SS-Kārmings ging iinön en waar biskööten. Di naist Daagen keempet di Liren üp forskelig Staiđer fan’t Geto. Di Töögenwiarslir greep üt Forsteek ön, man di Dütsken tjent maning Staiđer fan’t Geto ön en kür dit Hauptkwartier fan di Töögenwiarslir iinnem. Diarom ging dānen di 23. April ön Bunkers öner di Grün en greep fan diar üt ön. Wilt di Keempen waar fiiđerhen Juuden fuar Deportatsjoonen töhopsaamelt, man diilwiis kür’s weđer frii maaket uur. Man di Bunkers waar jen eeđer di üđer fünen. Hok Töögenwiarslir flöcht töleest döör di Kanaalisatsjoon.
Di 16. Mai 1943 waar di Gurt Sünagoog fan Warschau spreengt, hur em di Āpröör me üs jenicht saag. Dit Geto wiar hiilendal tönöntmaaket, di Iinuuners waar skööten of oftransportiaret.
Bi di Keempen fan di Āpröör stuarev 12.000 Mensken, 30.000 waar achterön skööten, 7.000 waar ön Laagers braacht.
Die Komposition „Ein Überlebender aus Warschau“ wurde von Arnold Schönberg 1947 geschrieben. Sie handelt von den Deportationen von Juden aus dem Warschauer Ghetto seit 1942 und bezieht sich auf den Aufstand, der dort im April und Mai 1943 stattfand. Der Aufstand wurde niedergeschlagen, das jüdische Ghetto wurde zerstört. Tausende von Menschen starben, wurden hinterher erschossen oder in Vernichtungslager gebracht.
Bild: Unbekannt (Franz Konrad bekannte, einige der Fotos gemacht zu haben, der Rest wurde vermutlich von Fotografen der Propaganda-Kompanie Nr. 689 gemacht), via wikimedia commons
Mary, Köningin fan di Skoten, uur’s neemt. Ön’t Jaar 1542, üs jü jest soks Daagen ual wiar, waar’s tö Köningin neemt, eeđer dat höör Faađer störwen wiar. Fuar Freer me Engellön skul’s höör me Edward, di Dreeng fan di engelsk Köning Heinrich VIII. bifrii. Man sabal üs di Fordrach slööten wiar, jenicht’r uk al weđer. Di katoolsk Skoten wil di traditsjonel Alians me Frankrik bihual. Mary skul höör me di frans Troonföliger Francis bifrii en waar tö Frankrik braacht.
„To France“ jit dit Leedji, wat Mike Oldfield 1984 skreev en Maggie Reilly soong. Di Omfērs snaket fan Mary Stuart, Köningin fan Skotlön en Frankrik. Diar jit’t:
Never going to get to France.
Mary, Queen of Chance, will they find you?
Never going to get to France.
Could a new romance ever bind you?
Dit gair alsoo gaarek om höör Rais tö Frankrik, man jüst om’t Töögendiil: Jü ken ek tö Frankrik.
Marys Man Francis stuarev 1560, tau Jaar eeđer di Brölep. Di katoolsk Mary ging töbeek tö Skotlön, wat öntwesken protestantisk uuren wiar. Jü regiaret gur, man di forskelig Giloowen skul jit en Probleem uur. 1565 bifriit jü höör me höör taust Feter Henry, Lord Darnley. Man Marys Fiinden wirket üp höm iin, töleest trüwet’r höör en muurdicht höör Sekreteer David Rizzio. Üs Darnley 1567 salev muurdicht waar, jaav’t di Skrumel, dat Mary diarme tö dön her. Trii Muun leeter bifriit’s höör me di Earl of Bothwell. Dit braacht di protestantisk Lords töögen höör üs Katoolsk āp en föört fuar’t leest diartö, dat’s dialsoonk. Ön di Slacht, wat fölicht, skul Mary kapituliari, waar fastnomen en skul ofdanki. Bothwell flöcht tö Skandinaawiien, waar diar fangen nomen en henrocht. Mary kür flöcht, man forlos en taust Slacht bi Glasgow en wil ön Engellön bi Köningin Elizabeth I. Sjuts en Stöt fo. Man diar waar’s 1568 weđer en nü hen tö höör Duar fastnomen. Em taacht, dat’s fērelk wiar. Sa lung üs jü lewet kür di Katuulsken hööpi, dat jaar Giloov ön’t anglikansk Englön en protestantisk Skotlön töbeekkum kür. Bütendit her Mary Önrocht üp di ingelsk Troon. Diarom waar’s di 8. Febriwaari 1587, 19 Jaar eeđer dat’s fangen nomen wiar, ön’t Ialer fan 44 Jaar henrocht. Ön di Tir heer’s höör ek weđer bifriit, alhüwel en Kārming dit jens forsaacht. Man uk hi waar fastnomen en stuarev bal.
Wat es nü me di Omfērs fan’t Leedji ment? Es’t, dat Mary muarlop flöcht en fangen nomen waar? Es’t di Aurlech, dat en nii Leefdi forheneri kür, dat’s langsen diiper dialsoonk? Of es’t di Gesing, dat di Flöcht tö Frankrik höör reti kür? Jen fan di Fērsen fan’t Leedji snaket tömenst diarfan, dat hoken Töflöcht sjukt en ön en freemer Lön es. Diar kür em om teenk, dat Mary help ön Engellön saacht en diar da bliiv skul, aur bēren wiar’s ön Skotlön en āptain ön Frankrik.
Wan’s hööpet, dach jit tö Frankrik tö flöchten, da heer’s ek slaachet. Höör Duar wiar mal blörig: Dit brükt trii Slachen, jer höör Haur ofskēren wiar.
Das Lied „To France“ von Mike Oldfield und Maggie Reilly von 1984 bezieht sich im Refrain auf Mary Stuart, Königin von Schottland und Frankreich. Sie wurde als kleines Kind schon an den französischen Hof gebracht und heiratete den Thronerben. Nach seinem Tod ging sie zurück nach Schottland. Glaubenskonflikte zwischen Protestanten und Katholiken, sowie zwei Ehen sorgten dafür, dass Mary schließlich mehrmals gefangen genommen wurde und abdanken musste. Sie war zuletzt 19 Jahre die Gefangene von Königin Elizabeth I., bis sie 1587 hingerichtet wurde.
Bild: Blairs Museum – The Museum of Scotland’s Catholic Heritage., via wikimedia commons
Dit es di Wiis fan „Suicide is painless“, di Tiitelmelodii fan di US-amerikaansk Seerie „MASH“ üt di 1970er-Jaaren. „MASH“ drait höm om di Dochters ön en amerikaansk Lātsaret ön Süđerkoreea nai bi di Front, wilt di Koreeakrich. Di Seerie es mal gur slaaget en her bi höör leest Fölig ön di USA 77 Prosent fan di Tölukers. Di Seerie seet höm aaft kritisk me Krich ütarküđer, man dit gair uk om’t daagligs Leewent fan di Soldaaten, sa wel om lüstig Saaken üs uk om iarnsthaftigen.
Di Komponist fan’t Leedji „Suicide is painless“ es Johnny Mandel. Di Tekst heer Mike Altman skrewen, di Dreeng fan di Regisseur fan di Film „MASH“. Di Sjungster fortelt fan mal swaarmurig Taachten. En nii Dai bigent me Wark en Kemer. Di Sjungster forsjukt, sin Wai noch tö maakin. Hi weet, dat’r jen Dai stereft. Di iining Liising, söner Wark töögen di Duar tö wenen, wiar dat’r Hun ön höm salev liit. Hi sjocht diar en Möögelkhair ön, wat hi, en arkenjen, tö ark Tir haa ken, wan’r dit wel. Man di Sjungster dēr et ek. Hi lewet förter me di Wark.
Ön di Seerie MASH gair’t ek diarom, dat em Hun ön jen salev liit, man om’t Lewin. Diar sen Dochters ön en Militäärlātsaret, wat langsen weđer töögen di Duar keempi. Ja forsörigi di blesiaret Soldaaten, bluat dat’s metjens bi Front weđer blesiaret of sagaar duar maaket uur. Likert aarberi’s förter. Me Kneepen, man uk Leefdiafiaren forsjuk di Dochters, di hart Werkeldai tö flöchten.
Man hurdeling kām nü dit Leedji tö di Film en Seerie?
Di Tekst kumt fan en Kapitel ön’t Bok „MASH“, wat uk ön di Film es. Di Terdochter fan di Soldaaten, wat üs Oognoom „Painless“ jit, wel Hun ön höm salev lii. Hi teenkt nemelk, dat’r homoseksuel es – tö di Tir wiar dit selskepelk ütstöötet. Sin Frinjer wel höm help. Ön di Sterevseeni sjungt en Soldaat dit Leedji „Suicide is painless“.
Me en Kneep slaachet skiinbaar Painless sin Duar. Di Terdochter uur bluat bidööwet, hi waaket bisir fan en Kraankensester weđer āp en früget höm weđer tö lewin. Fuar di Wüfhaur bi sin Sir es’r nemelk aurtjüüt, dat’r ek muar homoseksuel es. Döör di Film kām dit Leedji tö di Seerie.
En wat es nü didiarem „MASH“?
Dit es di Ofkorting fuar „Mobile Army Surgical Hospital“ en biteekent en mobiil Feldlātsaret fan di US Army nai bi Front. Sa ken blesiaret Soldaaten waker medisiinsk forsöricht uur, dat mener Soldaaten sterev.
Das Lied „Suicide is painless“ kommt aus dem Film „MASH“ ist die Titelmelodie der Serie „MASH“ aus den 1970er-Jahren. Es erzählt davon, dass Selbstmord eine Möglichkeit ist, Schmerz und Kummer zu entkommen. Dennoch entscheidet sich die Person im Lied dafür, weiterzuleben.
Genauso geht es auch in der Serie „MASH“ darum, zu leben. Sie erzählt von amerikanischen Chirurgen in einem mobilen Feldlazarett. Diese retten immer wieder den verwundeten Soldaten das Leben, nur damit sie erneut verwundet oder sogar getötet werden. Dennoch arbeiten die Ärzte, Krankenpflegerinnen und -pfleger weiter. Die Serie spricht sich gegen den Krieg aus, erzählt aber auch vom Alltag im Lazarett, von lustigen und ernsthaftigen Dingen.
Bild: Fotograf unbekannt, U.S. National Archives and Records Administration, via wikimedia commons
„Schlaf, Kindlein, schlaf“ es en Sliipleedji, hur di ialst Tekst fan kuurt eeđer 1600 öntstönen wiis skel. Di Wiis, wat nü tö Tirs bikeenst es, waar noch 1781 skrewen. Dit Leedji wensket en Jungen en gur Sliip. Die Faađer es büten bi di Sjip, di Mooter skoret en Droom fan en Boom. Dit es dach alis gur – wan’t diar ek jit en üđer Tekst tö’t Leedji jaav.
Maikäfer, flieg,
der Vater ist im Krieg,
die Mutter ist in Pommerland,
Pommerland ist abgebrannt,
Maikäfer, flieg!
Desjirem Tekst skel’t sent 1800 iiv. Diar sen Liren, wat sagaar liiv, dat’r üt di Dörtigjaarig Krich ön’t 17. Jaarhönert kumt, üs Sköölen fan Soldaaten ön di Lönen ombitoog. Katoolsken keempet töögen Protestanten, wilt di Herskers jaar Macht gurter maaki of tömenst bihual wil, en dit bi en gurt Diil fan di europeeisk Gurtmachten.
Di Historiker Hans Medick liift dit ek. Ön di Tir fan di Dörtigjaarig Krich waar maning Leedjis üp Hunseereler prentet. En sawat jeft’t ek fan „Maikäfer, flieg“. Bütendit waar ön di Krich jer Merel- en Süđerdütsklön tönöntmaaket, man ek Pommern. Tö di Tir skel uk di Familjin di Keempers fölicht wiis, ön dit, wat em en „Tross“ neemt. Sa ken’t gaarek kum, dat di Faađer ön en Krich es, man di Mooter es üp gans en üđer Stair.
Man Medick sair, dat’t ön di soowenjaarig Krich sa wiar, dat di Man fan sin Familji skēr wiar. Dit wiar ön’t 18. Jaarhönert. Diar keempet ali europeeisk Gurtmachten ön Mereleuroopa, Portugal, Nuurđameerika, Indiien, di Kariibik en üp Sii om’t Likwecht fan di Macht, om Seewaien, Fuardiilen bi’t Haneln en Staiđer büten fan Euroopa. Ön desjirem Krich waar Pommern wööst maaket, di Tekst „Pommerland ist abgebrannt“ es alsoo rocht. Di Kārmings waar twangsrekrutiaret, sa es di Faađer ön di Krich en di Mooter bleft töbeek.
Man’t jaav dit Leedji jit me üđer Staiđer: „Engelland“, „Holderland“ of „Pulverland“, man „Pommerland“ es dit bikeenst. Jit en üđer Tekst es: „Bet, Kinder, bet, morgen kommt der Schwed’“. Di es noch ön di Dörtigjaarig Krich öntstönen, waar 1650 prentet en sjocht aliksa üt üs „Maikäfer, flieg“. Di Fuarem es wat senerlig, omdat üđer Leedji’s üt di Tir fuul leenger sen. En biiđing Wersjoonen se weđer sa üt üs „Schlaf, Kindlein, schlaf“ fan 1605. Es „Maikäfer, flieg“ nü dach ialer of bluat omdecht fan’t Sliipleedji? Dit wil makeri, omdat ön biiđing Leedjis fan di Aalern snaket uur. Man di ruuig Situatsjoon uur foranert tö Skrek.
Di Skriiwer Lotta Wieden heer me maning Weetenskepers aur dit Leedji snaket, aur dit Weđerspreeken twesken Sliipwiis en Tekst, aur dit Ialer en di histoorisk Achtergrün. Jü kumt üp leest diartö, dat „Maikäfer, flieg“ en bet di Ungst fan en Jungen diarfuar foraarbert, dat’t fan sin Aalern skēr es. Aur dit Leedji bigent me tau daagligs Uurter, wat üp en Spöl henweegi: en Maikeefer üp jens Finger seet en iinfach flö let. Da kür dach gaarek alis ring wiis.
„Maikäfer, flieg“ wird auf die Melodie von „Schlaf, Kindlein, schlaf“ gesungen, erzählt aber von einer Kriegssituation. Es ist nicht ganz sicher, ob das Lied im Dreißigjährigen Krieg im 17. Jahrhundert oder im Siebenjährigen Krieg im 18. Jahrhundert entstanden ist. Die Autorin Lotta Wieden hat sich mit dem Lied beschäftigt und kommt schließlich zu dem Schluss, dass es auf jeden Fall die Angst eines Kindes bewältigt, dass allein und von den Eltern getrennt ist.
Den Text von Lotta Wieden könnt ihr hier lesen: http://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/altes-kinderlied-maikaefer-flieg-13522509.html?printPagedArticle=true#pageIndex_0
Hurom teenkt em bi Büfeln? Om Fiirsicht söner Jen, riisig Keren, Friihair en natüürelk Indiaaners. Hurdeling es’t waaraftig? Di gurt Büfelkeren jeft’t ek muar, ja waar olter fuul jaaget. Dit foranert dit Leewent fan di Indiaaners ön di Prērii, hur di Kultuur fan stark fan di Büfeljacht fuarmet wiar.
Di Büfel dör dit Leedji „Now that the buffalo’s gone“ sin Noom. Hat waar 1964 fan di kanādisk-amerikaansk Sjungster Buffy Sainte-Marie dit jest Lop süngen. Jü es üt’t Folk fan di Cree en skreev Leedjis, dat di Liren fan di Situatsjoon fan di Indiaaners wat tö weeten fo.
„Now that the buffalo’s gone“ snaket diarfan, dat di Lir jens stolt wiar, wan jaar Fuarfaaren diilwiis Indiaaners wiar. Man di Indiaaners waar salev aaft ring bihanelt en bidrain.
Buffy Sainte-Marie forgliket di Situatsjoon fan di Indiaaners me di Dütsken eeđer di Taust Wārelskrich.
„When a war between nations is lost
The loser we know pays the cost
But even when Germany fell to your hands
[…] You left them their pride and you left them their land.“
Di Dütsken maast, eeđer dat’s di Krich forleesen her, jaar Stolthair en jaar Lön bihual, sair Buffy Sainte-Marie. Man di Indiaaners, wat langsen weđer töögen di Witen forleesen her, waar üt jaar Haimaat fordrewen.
Di Grün fuar’t Leedji wiar di Kinzua-Staudam ön Pennsylvania. Di skul dit Aurflörin fan’t Lön runtombi, sa üs di Stat Pittsburgh, forheneri. Man dat em di Stroom staui kür, maast 130 Familjin fan di Seneca-Indiaaners en Diil fan jaar Reserwāt forlet. Dit wiar dit leest Stek fan jaar ual ain Birik ön Pennsylvania. Di Staat Pennsylvania her di Seneca ön di 1790er Jaaren dit Lön „üp eewig“ forspreeken. Di Seneca haa forsaacht, dat di Staudam bi en üđer Stair becht waar, man ja kür’t ek forheneri. 1958 waar jenstemig bislööten, dat em di Plaan omseet.
Di Regiaring wil di Seneca üp forskelig Aart en Wiis gurmaaki: 15 000 573 Dollar fuar’t Lön, wat’s forleesen her, en en Gurmaakin fuar di Kosten fuar’t Omtiien, Forlusten fan Holt en Tönöntmaakin fan di Plaanten en Dirter. Di Sērkhof waar omseet, en di Wirtsjaft, Skuulen en Uunplaatsen weđer nii āpbecht.
1966 waar da di Staudam becht en forhenert nü dit Aurflörin. Hi halt Weeter fuar drüch Tiren töbeek en lööwert Weeterkraft. Omiiwen fan di „Allegheny National Forest“, fent em diar Möögelkhairen tö Forhaalin, tö Bispöl Weetersport, Teltin en Wuntersport.
Bi’t Jen fan’t Leedji „Now that the buffalo’s gone“ wensket Buffy Sainte-Marie höör, dat di Lir nü, hur di Büfeln wech sen, entlik di Indiaaners help skel. Diar es uk di Hööp bi, dat eeđer maning Jaaren fan breeken Kontrakten entlik jens en Forspreeken hölen uur, sa dat di Indiaaners jaar Lön bihual ken. Bluat wat di Kinzua-Staudam öngair, wiar’t jit ek sa fiir.
Das Lied „Now that the buffalo’s gone“ wurde 1964 von der kanadisch-amerikanischen Sängerin Buffy Sainte-Marie veröffentlicht. Anlass des Liedes war der Bau des Kinzua-Staudamms in Pennsylvania. Um den Fluss aufzustauen, mussten die Seneca-Indianer einen Teil ihres Reservates aufgeben. Dieses Land war ihnen in den 1790er-Jahren „auf ewig“ zugesprochen worden. Ihr Protest half nicht. Buffy Sainte-Marie wünscht sich, dass die Weißen nun endlich den Indianern helfen sollen. Die Zeit der gebrochenen Verträge soll enden.
Bild: Eadweard Muybridge, via wikimedia commons
There’s a shadow of a man at Hiroshima
where he’d pass the noon
in a wonderland at Hiroshima
’neath the August moon
And the world remembers his face
– remembers the place was here…
Wat es diar sken, bi di Stair, ön Hiroshima, ön August? Hiroshima jert tö di elev gurtst Staten ön Japaan en es en wichtig Industriistair. Man üp di hiili Wārel es di Stat bikeent fuar en Katastroov. Di 6. August 1945 eksplodiaret jir di jest fan tau Atoombomben, wat jens ön en Krig brükt uuren sen.
Di Band „Wishful Thinking“ noom dit Leedji „Hiroshima“ ön’t Jaar 1969 āp. Di Wiis es milj, sa dat em jer om en warem Somerdai teenkt. Man di Grün fuar’t Leedj wiar gans wat üđers. Bi’t Jen fan di Taust Wārelskrich floog di 6. August 1945 di amerikaansk Bomberfliiger „Enola Gay“ kuurt eeđer Klok 7 aur Hiroshima. Üs di Fliiger eeđer en Tir weđer forswuan, waar di Fliigeralārm töbeeknomen. Omtrent en Stün leeter kām di „Enola Gay“ töbeek en smeet di Atoombomb „Little Boy“ of. Ön en Omkrais fan üđerhualev Kiilomeeters forglemt Mensken, Bechnings en wat diar üđers wiar. Ön en Birik fan muar Kiilomeeters waar ali Bechnings tönöntmaaket. Muar üs 150.000 Liren stuarev. Fan‘t ofsmiten fan di Bomb fortelt di taust Fērs fan’t Leedji.
Fly metal bird to Hiroshima
and away your load
Speak the magic word to Hiroshima
let the sky explode
Hok Daagen leeter, di 9. August, waar uk üp Nagasaki en Atoombomb smeten. Weđer stuarev 100.000 Mensken. Tö di Tir wiar bluat Japaan fan di Achsenmächte fan di Taust Wārelskrich jit aur; Italjen en dit Dütsk Rik her al kapituliaret. Nü maaket dit uk Japaan, en di 2. September 1945 wiar di Krich entlig gans töjen.
Man hurom waar di Atoombomben aur Haur ofsmeten? Ofisjel jit’t, dat di Amerikaaners Miljoonen fan Menskenleewent reti wil, ma dat’s Japaan diartö twoong, üt di Krich tö gungen.
En üđer Teorii es, dat di Ofsmeet en Eksperiment wiar, wat di Bomb önrocht kür.
Sent 1970 forbert di Atoomwaapensperfordrach, dat em Atoomwaapen forbreeret en maaket. Ja skel ofröst uur, Atoomkraft mut em bluat freerelk brük. Di Fordrach waar hentö 2010 fan 189 Staaten önerskrewen. Man niigen Staaten haa jit Atoomwaapen en diarme kür’s di Wārel muarlop tönöntmaaki.
Das Lied „Hiroshima“ von der Band „Wishful Thinking“ handelt vom Abwurf der Atombombe im Zweiten Weltkrieg auf die Stadt Hiroshima durch Amerika. Es war der 6. August 1945, mehr als 150.000 Menschen starben. Am 9. August wurde dann eine zweite Bombe auf Nagasaki abgeworfen. Amerika wollte damit Japan zum Kriegsaustritt zwingen. Und tatsächlich ergab sich das Land, und am 2. September 1945 war der Zweite Weltkrieg endgültig zu Ende. Seit 1970 verbietet der Atomwaffensperrvertrag die Verbreitung und Herstellung von Atomwaffen. Atomkraft darf nur noch zu friedlichen Zwecken gebraucht werden. Aber mit den verbliebenen Atomwaffen könnte die Welt mehrmals zerstört werden.
Bild: Charles Levy, via wikimedia commons
„En dit es wes, dat ön di üđer Diil fan Dütsklön nönt weđer sa uur ken, üs’t wiar. Di Winj fan Foranering, wat al en Tir aur Euroopa tair, kür ek bi Dütsklön fuarbigung.“
Desjirem Uurter sair di SPD-Iarenfuarseter Willy Brandt di 10. Nowember 1989. Dit wiar jen Dai eeđer di Müürfal. Hok Tiindüüsent Mensken ging luas en wil aur di Grens hen tö Weestdütsklön. Di Liren haa fiiret en wiar bliir. Willy Brandt sair, dat di Forhualings twesken di Borigers ön Uast- en Weestdütsklön nii bigen skul.
Di Scorpions noom di Uurter fan Willy Brandt en maaket diar 1991 dit Leedji „Wind of Change“ üt. Ja wiar ön August 1989 ön Moskau āptreeren en her diar salev mefingen, dat höm wat aneri wil.
Di Tekst fortelt fan en Mensk, wat ön Moskau kaiert en di „Winj fan Foranering“ jert. Dit es en Nacht ön August, Soldaaten gung bi höm fuarbi. Di Sjungster föölt, dat di Wārel naier töhopkumt en fraaget, of irgendwan hoken her teenk kür, dat di Mensken jam sa nai üs Bröđern wiis kür. Em ken fööl, dat en nii Tökumst kumt. Di Sjungster teenkt oler muar om forgingen Tiren en harket tö di Foranering. Di es üs en Storem, wat ek fan di Tir stopet uur ken en wat fuar Freer söricht. Di Sjungster sair uk, dat di Mensken ön Uasten en Weesten jam ditsalev wenski: „Let your balalaika sing what my guitar wants to say“. Di Balalaika es en Instrument üt di rusisk Musik en staant fuar di Uasten, di Gitār fuar di Weesten. Sadening jeft’t nönt forskeligs twesken di Liren fuarbüten jaar Spraak.
Ön di Jaaren 1989 en 1990 jaav‘t gurt Foranerings. Ön di Sowjetunioon wiar Michail Gorbatschow di Baas fan Staat en Partai. Hi wil Glasnost en Perestroika tö sin Lön bring, dit jit Transparenz en Foranern. Diarom let’r di Staaten benen fan di Sowjetunioon üs ain Staaten önerkeen. Dit jaav demokraatisk Reformen ön di Staaten, tö Bispöl ön Poolen en Ungarn. Bütendit heer Gorbatschow höm al 1986 töhop me US-Präsident Ronald Reagan ön’t Fiirsen diarfuar iinseet, dat ofröstet uur skul. Di Kuul Krich wil sa sin Grün forlees.
Üs Gorbatschow ön Jüüni 1989 ön Bonn wiar, siar‘r, dat di Müür weđer forswinj kür, wan’t dit ek muar jaav, hur’s fuar becht uuren wiar.
Ön’t salev Jaar feel di Müür; di Grens benen fan Dütsklön wiar iipen. Di biiđing dütsk Staaten kām jam weđer naier. Di 1. Jüüli 1990 aurnoom di DDR dit weestdütsk Wirtsjaftssysteem. Di 3. Oktoober 1990 skul di DDR da uk dit Grüngisets aurnem. Di biiđing Staaten waar tö en iinicht Dütsklön.
Ön’t salev Jaar iinicht jam me di „Charta fan Paris“ 32 europeeisk Lönen, uk di Sowjetunion, en USA en Kanada, dat ja di Demokratii üs iining Staatsfuarem haa wil, dat Seekerhair en Iinhair ön Euroopa wiis skul en dat di Liren jaar Menskenrochten fo skul. Da wiar di Kuul Krich eegenlig tö Jen.
En sa ging waaraftig en Winj fan Foranering döör di Histoori.
Das Lied „Wind of Change“ wurde 1991 von den Scorpions geschrieben. Es spricht von einer bestimmten, besonderen Stimmung, die es in der Sowjetunion kurz vor dem Mauerfall gab. In den Jahren 1989 und 1990 setzte Michail Gorbatschow Reformen in der Sowjetunion durch, die das Land öffneten. Er meinte auch, dass eine Öffnung der innerdeutschen Grenze möglich sei. Mit der Charta von Paris 1990, mit der die 32 unterzeichnenden Länder unter anderem die Demokratie als einzige Staatsform anerkannten und sich auf Einheit und Sicherheit in Europa einigten, war der Kalte Krieg eigentlich vorbei.
Bild: Vladimir Menkov, Creative Commonsby-sa 3.0 deed.en, via wikimedia commons
From the publisher's feed