Wat en Leedji fortelt

Wat en Leedji fortelt

By tjabelstünjMusicMusic History
Download on the App Store

Wat en Leedji fortelt episodes

  • Marius Müller-Westernhagen – Freiheit

    Det Leedji „Freiheit“ soong Marius Müller-Westernhagen 1987. Hat es fuar maning Lir en Hümni fuar di Weđerforiiniging fan Weest- en Uastdütsklön. Friihair fan di SED-Regiaring, Friihair tö raisin, Friihair tö koopin, wat em wel … Dit paset dach gur.

    Westernhagen sjungt fan en Fest fuar di Friihair: Di Fordrachen sen klaar, ali Lir sen bliir, hat jaav wat Swets achterön, en Kapel spölet, Paapst en Naiber wiar uk al diar. Teev jens, di Paapst? Wat heer hi diarme tö dön? Mesken staant hi fuar di huuchst moraalisk Instans of ön Stair fuar hoog Persöönelkhairen, wat jam bi sok fiirelk Foranstaltings se let. En da jit di Naiber diartö: Arkenjen es diar.

    En nü gair di Tekst fiiđer:

    Freiheit ist die einzige, die fehlt.

    Luki jens, dit Leedji es dach ek bluat en Hümni fuar di Weđerforiiniging. Dit es jer sa, dat’t kritisiaret, dat’t bluat sa liket, üs wan’t Friihair jeft, man da kumt’t dach ek töstant.

    Der Mensch ist leider nicht naiv, der Mensch ist leider primitiv.

    Di Druum fan Friihair uur ek bibihölen, man di ual Uunighairen fan Iinsnaarings kum weđer töbeek. En diarom sjungt Westernhagen uk:

    Freiheit wurde wieder abbestellt.

    Man di Hööp bleft:

    Alle, die von Freiheit träumen, sollen’s Feiern nicht versäumen, sollen tanzen auch auf Gräbern.

    Hat gair ek bluat om di Keemp fuar Friihair. Em skel fiiri en sin Leewent lewi, uk wan’t ek lecht es, aur „Freiheit ist das einzige, was zählt.“

    Marius Müller-Westernhagen taacht bi dit Leedji gaarek om di Weđerforiiniging. Di Wiis her hi al lung ön Haur. Da los’r, üs’r jens ön Paris wiar, fan di Frans Rewolutsjoon. Diar wiar jen bikeent Waalspröök „Friihair, Likhair, Bröđerlighair“, leeter waar er da en Teror-Regime fan, en diar skel di Lir üp di Greewer daanset haa. Dit braacht höm da di Idee fuar di Tekst.

    Mal bikeent en wel leren waar dit Leedji da, omdat’t jüst di Tir wiar, üs Michail Gorbatschow ön di Sowjetunioon „Glasnost“ en „Perestroika“, Transpārents en Iipenhair iinföört, en ön di DDR waar Protesten gurtemer, da kām di Mundaisdemonstratsjoonen, Ungarn let DDR-Borigers ütraisi, di SED-Generaalsekreteer en Staatsraatsfuarseter fan di DDR Erich Honecker trat töbeek, en da waar uk di Müür iipenmaaket. Dit Leedji „Freiheit“ kām sa ön en Tir, wat teekent wiar fan en gurt Wensk fuar Friihair.

    „Freiheit“ von Marius Müller-Westernhagen aus dem Jahr 1987 gilt als eine Hymne der Wiedervereinigung Deutschlands. Das war aber gar nicht der Gedanke dahinter. Westernhagen spukte die Melodie schon lange im Kopf herum, dann las er über die Französische Revolution und fand den Text. Der kritisiert, dass Freiheit vermeintlich gewährt wird, aber dann nicht erhalten bleibt. Die Umbrüche in der Sowjetunion und der DDR, die schließlich zur Wiedervereinigung Deutschlands führten und den Wunsch nach Freiheit offenbarten, machten das Lied dann zur Hymne.

    Titelbild: Patric Staudt, via wikimedia commons

    4 min
  • Bolland & Bolland – In the Army now

    You’re in the Army now, ooh, you’re in the Army now.

    Hat liket ön di jest Oogenblek, dat diar hoken mal stolt es, dat’r Soldaat ön di Armee es. Dit Leedji „In the Army now“ es fuaral ön di Wersjoon fan di britsk Band Status Quo fan 1986 bikeent. Man skrewen waar’t al 1982 fan dit holöns Duo Bolland & Bolland.

    Wan em dit Leedji jens nau önluket, es’t sa töhopseet:

    Jest es er hoken binai bi’t Wārewin: Hat es üs Uurlaub ön en freemer Lön, Uncle Sam söricht fuar alis. Bi di Soldaaten tört em nönt maaki, man ken di hiili Dai ön Beer bliiv. Üs Soldaat uur em uk en Held fuar di Naiberskep. Man diar kumt dit jest Twiiweln, aur:

    Nobody knows that you left for good. – Dü wel ek töbeekkum.

    Nemen kiirt höm om di Soldaaten, üs’s önkum. Hungranaaten flö, Rakeeten flö …

    En jir uur’t gans düüdelk: Em ken jüst ek ön Beer bliiv, man skel āpstuun, dat em aurlewet. Nü es di Horor fan di Krich tö sen: Diar uur skööten, di Sergeant befeelt di Soldaaten, dat’s keempi skel. Ja skel sjit en haa di Finger bi Huan, man hat kumt jam ek rocht fuar. Ja aurlii: Es’t Ilusjoon of Realiteet?

    Nü uur bluat jit desjirem Fērs weđerhaalet: „You’re in the Army now.“ Ja sen nü Soldaaten en ja sen ön di Krich, di Ilusjoon fan Helden es breeken.

    Es diar en bistemt Krich me ment? Ön di Wersjoon fan Bolland & Bolland jit’t:

    Smiling faces on the way to Nam.

    Nam es en kuurt Uurt fuar Vietnam, en diar wiar fan 1955 hentö 1975 di Vietnamkrich. Fan 1964 hentö 1973 wiar di USA diar en Diil fan. Di Krich es bikeent fuar Agent Orange, Krichsforbreeken, Guerilla-Keempers, Traumatisiarings fan di Soldaaten en maning duarmaaket Siwiilliren. Diar es alsoo noch Krichs-Horror. Bi Status Quo waar di Tekst foranert tö „Smiling faces as you wait to land.” Diar es alsoo niin bistemt Krich muar ment, man Grünen fuar Kritik jaav’t ek diar noch: di Kuul Krich twesken di USA en di Sowjetunioon, di Jest Golfkrich twesken di Irān en Irāk, di Falklandkrich twesken Argentiinjen en dit Foriinicht Köningrik, en di Libanonkrich twesken Israel, di Pālestinensk Friimaakinsorganisatsjoon en süürisk Soldaaten.

    2010 heer Status Quo dit Leedji jit jens āpnomen. Diar sen weđer hok Staiđer ön di Tekst foranert uuren. Tö Bispöl jeft’t nü niin Twiiwel muar bi’t Sjiten, man em bringt alis ön di Reeg. Desjirem Āpnemen waar töhop me di Corps of Army Choir maaket, di Innaamen gung tö gimiinnütsig Stiftings fan di britsk Armee en tö di Weldön-Organisatsjoon Help for Heroes. Ja kiir jam om dit Welgungen fan di Soldaaten me Önerhualingsprogramen en Foranstaltings fuar Gaawen, en sörigi fuar blesiaret Soldaaten. Diar paset en kritisk Leedji natüürelk ek muar sa gur. Di Fraag es, of dit rochtfardicht, di Krich harmluaser tö maakin.

    Das Lied „In the Army now“ wurde 1982 von der niederländischen Band Bolland & Bolland geschrieben, bekannt wurde es in der Aufnahme von Status Quo. Das Lied spricht zuerst von den Träumen der Soldaten, von einem leichten Leben und Heldentum. Dann finden sie sich aber unter Beschuss im Horror des Krieges wieder. Das Lied bezog sich in der ersten Version auf den Vietnamkrieg, bei Status Quo war kein bestimmter Krieg mehr gemeint. 2010 nahm Status Quo das Lied noch einmal mit einem abgeschwächten Text auf. Der Erlös dieser Aufnahme fließt in wohltätige Organisationen zugunsten der britischen Streitkräfte.

    Bild: US Army, via wikimedia commons

    5 min
  • Dion – Abraham, Martin and John

    „Has anybode here seen my old friend Abraham?
    Can you tell me where he’s gone?
    He freed a lot of people, but the good, they die young.
    I just looked around and he’s gone.“

    Hur truurig skel desjirem Mensk wiis, wat sin Frinj sjukt. Hi sjungt di Fērs jit tau Lop me disalev Uurter, man me di Noomer fan sin Frinjer John en Martin.

    Desjirem Leedji, „Abraham, Martin and John“, skreev Dick Holler 1968. Dit Jaar spölet en wichtig Rol bi sin Tökemen, en uk di Noomer sen ek töfelig. Wat es er alsoo?

    1968 stuarev tau bikeent Borigerrochtlers. Jen diarfan wiar Martin Luther King Jr. Hi wiar en Prääster fan di Baptisten en seet höm diarfuar iin, dat söner Giwalt töögen Önerdrüking en sotsjaal Üngirochtighair keempet waar. Hi snaket töögen di’t Diilin fan Rasen en fuar di Borigerrochtsbiweeging fan di US-Afroamerikaaners. Di 4. April 1968 waar hi ön Memphis skööten. [Anm. d. Redaktion: „Di 5. Mai“, üs em ön di  Toondatai hiir ken, es forkiirt.]

    Di taust Mensk, wat ön’t Leedji neemt uur, es John F. Kennedy. Di 35. President fan di USA es fuar maning Lir bikeent fuar di Satz „Ich bin ein Berliner.“ Uk hi seet höm fuar Borigerrochten iin en stjüürt tö Bispöl Skandāremer of, dat afroamerikaansk Studenten tö jaar Uniwersiteet gung kür. Di 22. Nowember 1963 köört’r döör Dallas, üs skööten waar en hi duarmaaket waar.

    En uk Abraham waar fan en Önslach raaket. Abraham Lincoln wiar di 16. President fan die USA. Hi wiar töögen di Slaawerii. Üs’r tö President weelet waar, spleet höm hok Staaten of, wat Slaawen her, en diar wiar en Borigerkrich twesken di Nuurđ- en Süđerstaaten. Di Nuurđstaaten wuan, en Abraham Lincoln kür döörseet, dat di Slaawerii ön di USA ofskafet waar. Üs’r 1865 tö Komeedi ging, waar üp höm skööten, hi stuarev di naist Miaren, di 15. April 1865.

    Da jeft’t diar jit en Noom ön di leest Fērs, Bobby. Man bi höm es di Tekst en bet üđers. Di Sjungster sair, dat’r Bobby töhop me di üđer trii Kārmings heer kaierin sen. Aur uk Robert F. Kennedy, di Bröđer fan John F. Kennedy, waar muurdicht en stuarev di 6. Jüüni 1968. Uk hi wiar töögen dit Rasendiskriminiarin en fuar di Borigerrochtsbiweeging.

    Dit Leedji waar töjest fan di Sjungster Dion süngen. Hi fortelt jens, wat’r me dit Leedji forbent. Di fjuur Kārmings her – sa liift Dion – di salev Druum: Ja liift, dat diar en Staat fan di Leefdi bistuun kür. Diarom kür dit Leedji di Liren tö teenken dö, dat em uk ön mal Tiren eeđer gurt Saaken streewi ken.

    Dit jert höm ön jest Oogenblek mal aparti ön, aur ali fjuur Mensken ön’t Leedji waar muurdicht. Man ja haa ön jaar Leewent wat biwerket, wat ali Mensken tögur kām en jit kumt.

    Di Sjungster liift üp ark Fal ön di Druum, en hi sjungt: Jen Dai, bal, wel wi frii wiis.

    Das Lied „Abraham, Martin and John“ wurde 1968 von Dick Holler geschrieben. Die Namen beziehen sich auf Abraham Lincoln, Martin Luther King Jr. und John F. Kennedy. Außerdem wird noch Robert F. Kennedy genannt. Alle vier setzten sich in den USA gegen Sklaverei, Rassendiskriminierung und für die Bürgerrechtsbewegung ein. Aber alle vier wurden auch ermordet, Martin Luther King und Robert Kennedy gerade in dem Jahr, als dann auch das Lied entstand. Der Sänger Dion, der das Lied zuerst sang, glaubt, dass es die Menschen ermutigen kann, auch in schlimmen Zeiten nach großen Dingen zu streben.

    Bild: Official White House Photo by Chuck Kennedy, via wikimedia commons

    4 min
  • Was wollen wir trinken

    Di Bretagne keen maning Liren üs di Stair, hur Asterix en Obelix uuni. En diar kumt en mal bikeent Leedji jaart: „Zeven dagen lang“, of uk „Was wollen wir trinken“.

    Man eegenlig es dit Leedji  Bretoonsk en jit diar „Son ar Chistr“. Hat waar 1929 skrewen fan Jean Bernard en Jean-Marie Prima. Ja haa muarlop Leedjis skrewen, wat spaasig wiar en dit gaagligs Leewent biskreew. Dānen skul tö Bispöl help, dat dit Lönaarber ek hiilendal lüngwiilig wiar. Di jest Taacht fuar desjirem Leedji skel Bernard en Prima bi en Brölep her haa, hur’s süngen haa. Di Tekst fortelt fan hoken, wat Aapelwiin drinkt en Foomener lef heer. Hi bifriit höm me jen, man strert da m ehöör en uur büten fuar Düür seet. Man jit slimer es’t fuar höm, dat’r en Droonkster en Wüfhaursfrinj neemt uur. Likert drinkt’r Aapelwiin, aur di es gur.

    Di bretoonsk Spraak jert tö di keltisk Spraaken. Jü waar ön Diilen fan di Bretagne ön Frankrik snaket. Di Bretoonen kām sent om en bi dit Jaar 450 fan Britanjen. Ja wiar fuaral kristelk Waliisers, en ja flöcht fuar di haidensk Saksen, Angeln en Jüten, wat langsen muar Liren üp dit britsk Ailön waar. Fuar tau Jaarhönerten kām alsoo Liren fan’t Ailön aur tö di Bretagne en sa kām uk jaar Spraak diarhen.

    Uk wan’t dit Bretoonsk al lung ön di Bretagne jeft, uur’t ek ofitsjel fan Frankrik önkeent. Breewer, hur hoken di Önskreft üp Bretoonsk skrewen heer, uur ek lööwert. Man hat jeft tö Bispöl bretoonsk Stichskelter, wat di Gimiindin maaket haa. Hentö’t 20. Jaarhönert wiar dit Bretoonsk diilet ön fuarskelig Dialekten. Da haa fuaral Weetenskepers jen Spraak üs Standard maaket. Man desjirem Neobretoonsk uur fan hok Mooterspreekers ofweeget, omdat’t fuaral fan Weetenskepers kumt en diilwiis mal forskelig es fan di Uurter ön di Dialekten. Di Uurter fan di nii Standardspraak skul nemelk sa keltisk üs möögelk wiis, üđer Diilen sen nü franser uuren.

    Dit Leedji „Son ar Chistr“ waar 1970 döör di Harfispölster Alan Stivell ön hiil Euroopa bikeent. 1976 heer’t da di Band „Bots“ üp Holöns aurseet. Diar gair’t nü diarom, töhop tö drinken, tö aarbern en tö fechten. Hat snaket diarfan, dat em stark es, wan em mearküđer aarbert en dat em töhop jens Maalen raaki ken. Di Tekst bleev’t da uk, üs di Höhner dit Leedji üp Dütsk süngen haa.

    „Was wollen wir trinken“ ist ein Lied, dass 1929 von Jean Bernard und Jean-Marie Prima ursprünglich auf Bretonisch geschrieben wurde. Es erzählt von einem Mann, der gerne Apfelwein trinkt und Frauen liebt. Er heiratet, zerstreitet sich mit seiner Frau und wird vor die Tür gesetzt. Viel schlimmer ist für ihn aber sein Ruf als Trinker und Frauenheld. Dennoch glaubt er, dass Apfelwein gut ist. 1970 wurde das Lied in einer niederländischen Bearbeitung bekannt. Deren Text folgt die deutsche Fassung. Hier geht es um die Stärke der Gemeinschaft. Bretonisch ist eine keltische Sprache, die von etwa 450 n. Chr. an vor allem Waliser von der britischen Hauptinsel in die Bretagne mitbrachten.

    4 min
  • Star-Wars-Leedjis

    Nü es al weđer „May the 4th“, di fjaart Mai en Star-Wars-Dai. En ik haa jens en bet saacht, of’t Leedjis jeft, wat fan Star Wars of di Jedi fortel. Natüürelk jeft’t di Soundtrack. Di jert tö dānen Soundtracks, wat best leren sen en mal bikeent sen. En hat jeft dit Leedji, wat ön di Cantina fan Mos Eisley üp Tatooine ön Episood 4 spölet uur. Di Band es ön di Film bluat en gans litj Diil en söricht fuar di rocht Atmosfeer, üs Luke Skywalker en Obi-Wan Kenobi ön dit Wiartshüs gung. Di Musikers sen Aliens en di Noom fan jaar Ker es „Figrin D’an and the Modal Nodes”. Di Musiker Meco maaket diar 1977, töhop me di bikeent Wiis fan di Star Wars-Films, en Disco-Leedji fan, wat jit beeter forkaaft waar üs dit Original.

    Man ik haa uk üđer Leedjis fünen. „Weird Al“ Yankovic heer tau Lop Leedjis nemen, wat’t al jaav en diar en nii Tekst tö skrewen. Tö Bispöl dit Leedji „Lola“ fan The Kinks: Dit fortelt eegenlig fan en Kārming, wat en Wüfhaur raaket en en fain Inj me höör heer. Man bi’t Jen fent hi üt, dat’t eegenlig uk en Kārming wiar. Yankovic heer di Tekst nü sa foranert, dat Luke Skywalker diar fan Yoda fortelt, wat höm di Saaken fan di Jedi liir wel. Sa waar üt „Lola“ ön di 1980er-Jaaren „Yoda“.

    Dit taust Leedjis fan Yankovic es „The Saga begins” fan 1999. Hat nemt „American Pie“ fan Don McLean üs Fuarlaag. Obi-Wan Kenobi fortelt fan dit, wat ön Episood I sken es. Man önstair fan „Bye bye Miss American Pie” jit’t nü:

    Oh my my, this here Anakin guy,
    may be Vader someday later, now he’s just a small fry.

    Ön’t Wiideo sjocht em Yankovic ön di Kluađer fan Obi-Wan, wat döör’t Wööstlön gair. Bi en Klawiir set en Kārming me en suurt Mantel, wat ütsjocht üs bi di Sith Lord Darth Sidious. Dan skeft di Seenerii, en di Musikers sen ön en Cantina, hur uk tö Bispöl Prinsesin Amidala en di Jedi Mace Windu sen.

    Desjirem Leedjis wiar uk wel leren. Yankovic fortelt jens, dat Don McLean sair heer, dat sin Jungen dit aurdimaaten hol jert. Hi taacht nü, dat hi salev mesgin üp di Büüni bluat jit om Star Wars en Jedis teenk kür en dit me sin Tekst fan „American Pie“ döörarküđer bring kür.

    Yankovic skel dit miist fan di Tekst bluat fan Spoilers üt’t Internet skrewen haa. Man dit wiar noch sa gur, dat hi ek muar fuul aneri skul, eeđer dat’r di Film sen her.

    Am 4. Mai ist Star-Wars-Tag. Mit Star Wars haben auch verschiedene Lieder zu tun. Die Soundtracks gehören zu den bekanntesten und beliebtesten Filmmelodien. Das Lied der Cantina wurde in einer Disco-Version sehr erfolgreich. Der Musiker „Weird Al“ Yankovic nahm zweimal schon existierende Lieder als Vorlage und gab ihnen einen Star-Wars-Text. Aus „Lola“ von The Kinks wurde „Yoda“. In „The Saga begins“ erzählt Obi-Wan Kenobi von den Geschehnissen aus Episode 1 zu der Melodie von „American Pie“ von Don McLean.

    Bild: yari hotaka from Japan, Creative Commonsby 2.0 deed.en, via wikimedia commons

    4 min
  • Leedjis ön't Museeum

    Ön üüs Sending hiir i jaa aaft wat aur Sjungsters en jaar Leedjis. Man diarme es tjabelstünj ek aliining. Hat jeft sagaar ain Museen, wat bluat me jen Leedji tö dön haa.

    Tö’t Leedji „Stille Nacht, heilige Nacht“ jeft’t sagaar muar üs jen Museeum. Ön’t Stille-Nacht-Museum Oberndorf uur diar, hur’t Leedji dit jest Lop āpföört waar, fan didiarem Āpfööring, dit Tökemen en di Forbreering fan’t Leedji fortelt. Bütendit gair’t om’t Leewent tö di Tir ön Oberndorf, üs di Seefaart üp di Salzach wichtig wiar. En üđer Diil fan’t Museeum heer me di Forbreering fan’t Leedji ön forskelig poliitisk Situatsjoonen en me sin Bedüüding fuar Freer tö dön.

    En üđer Stille-Nacht-Museeum es ön Salzburg ön’t Gibuurtshüs fan di Tekster Joseph Mohr, ön Wagrain, hur Joseph Mohr leeter Wikār wiar, ön Arnsdorf ön’t Skuulhüs, hur di Kompoonist Franz-Xaver Gruber lewet en aarbert her, en ön Hallein, hur Franz Xaver Gruber leeter uk aarbert her.

    Uk dit naist Leedji keen i al üt üüs Rubrik. Winton’s Waltzing Matilda Centre fortelt fan di Histoori fan’t austrālsk Leedji „Waltzing Matilda“. Di Bisjukers fair jir uk wat aur di Stat Winton tö sen en wat diar ön di Jest Wārelskrich wiar, en aur di Histoori fan di Winton Shire me di Gurt Straik fan di Sjipklepsters fan 1891.

    Di Stiftung Haus der Geschichte fan di Bundesrepublik Dütsklön heer Ütstelings tö Liinen tö forskelig Teemen maaket, sa uk tö dit Leedji „Lili Marleen“. Desjirem Ütsteling wiar tö Bispöl al jens üp Heliglön tö sen. Ön di Ütsteling gair’t om dit Tökemen en di Forbreering fan’t Leedji, om di Sjungster Lale Andersen en uk diarom, hurdeling’t fan forsklig Siren foraarbert en brükt waar, tö Bispöl ön di Propaganda, üp Kaarten, ön üđer Spraaken en ön Films.

    Nicht nur bei tjabelstünj geht es oft um Lieder und ihre Hintergründe, es gibt sogar eigene Museen zu einem einzelnen Lied. „Stille Nacht, heilige Nacht“ hat gleich mehrere Museen an Wirkungsstätten des Texters und des Komponisten in Oberndorf, Salzburg, Wagrain, Arnsdorf und Hallein. In Australien gibt es in Winton das Waltzing Matilda Centre, das sich auch mit der Geschichte der Umgegend beschäftigt. Die Stiftung Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland hat eine Leihausstellung zu „Lili Marleen“, die auch schon auf Helgoland zu sehen war.

    Bild: Lobster1, Creative Commonsby-sa 3.0 deed.en, via wikimedia commons

    3 min
  • The Melodians – Rivers of Babylon

    Leedjis, wat me Religjoon tö dön haa, jert em dach bluat ön Sērk, ja sen senig en lüngwiilig. Man es dit sa? Nau nomen ken’s sagaar di Charts iinnem. Sa es’t sken bi „Rivers of Babylon“. Dit Leedji waar töjest 1970 fan „The Melodians“ süngen, rocht bikeent waar’t uk 1978 ön di Wersjoon fan Boney M.

    Di Tekst fan’t Leedji kumt gurtendiils üt di Biibel. Hi es üt Diilen fan tau Salemer töhopseet. Jen diarfan, di Salem 137, snaket fan’t babüloonsk Eksiil fan di Juuden. Dit wiar tö di Tir fan di babüloonsk Köning Nebukadnezar II. ön’t 6. Jaarhönert fuar Kristi. Jeruusalem waar tau Lop fan di Babüloonjers iinnomen en da 587/86 fuar Kristi uk tönöntmaaket, dit Köningrik Juda jaav’t ek muar en dit Köningshüs fan David jenicht. Triilop waar Liren üt Juda tö Bābülon braacht. Dit kür em fan Bābülon, dat di boowerst Lir fan en aurwünen Töögenpart, sa üs Köning en Aadel, ön’t Eksiil braacht waar.

    Ön di Tekst fan’t Leedji jit’t:

    By the Rivers of Babylon, there we sat down
    ye-eah we wept, when we remembered Zion.

    Di Juuden waar ön Bābülon ön Keren en Uunstair töweeget, di Familjin bleev töhop. Man fuar di Religjoon wiar’t en swaar Tir. Jeruusalem wiar en mal wichtig Stair fuar jaar Giloov, en di wiar nü tönöntmaaket. Di Juuden wiar skēr fan dit Lön, wat Got jam dön heer. Jaar Hööp, dat’s töbeekkum kür, waar langsen litjer. Ja saag dit Eksiil üs en Straaf fan Got.

    Dat di Juuden jam ek tö fuul tö di babüloonsk Leewentswiis önpaset, forsaacht ja, dat’s jam fan di Babüloonjers önerskērt. Di juudsk Leewentswiis waar wichtiger, em acht üp di Reegeln bi’t Iiten, en dit Biskiaren forbreeret höm. Di gaistelk Liren söricht diarfuar, dat’t Hööp jaav, tö Juuda en Jeruusalem töbeektökumen.

    Man hurom wiar Jeruusalem sa wichtig? Ön’t Leedji uur diarfan snaket, dat di Liren om „Zion“ töbeekteenk. Dit es di Noom fan en Bārig ön Jeruusalem, man hat ken uk di hiili Stat miin. Üp di Bārig skel Got ön sin Heligdoom uunet haa. Ma dat’r diar wiar, ging’t dit Stat en di Staat gur, ja wiar ek iintönemen, dit Lön wiar früchtbaar, hat jaav Dailkhair en sotsjaal Rochtighair. Di daviidsk Köning wiar sin Stairhualer. Nü wiar di Köning ön Eksiil en Jeruusalem en di Tempel tönöntmaaket. Dit wiar en machtig Iinskiar, diarom uur ön di Salem klaaget.

    In’t Leedji „Rivers of Babylon“ jeft’t jit en taust Eebeni. Dit Uurt „Babylon“ waar bi di Rastafaris ön Jamaica tö en Metafer fuar’t „abendländisk“ selskepelk Süsteem, wat fuar jam korupt wiar, en fuar di Politsai. Brent Dowe fan di „Melodians“ sair jens, dat’r di Salem 137 ön Reggae-Musik fortoonet her, om di Liren üp di Rastafari-Biweeging hentöweegin en üp jaar Āpröp tö’t Friimaakin fan di Suurten en sotsjaal Rochtighair.

    Man dit weet di miist Liren wes ek muar. Önstair es en religjöös Klaagleedji tö en Partyhit uuren.

    „Rivers of Babylon“ war 1970 zuerst ein Reggae-Stück. 1978 wurde es dann in der Interpretation von Boney M. sehr bekannt. Der Text setzt sich aus zwei Psalmen zusammen. Psalm 137 ist ein Klagelied anlässlich des babylonischen Exils der Juden. Im 6. Jahrhundert eroberten die Babylonier zweimal Jerusalem und zerstörten schließlich den Tempel. Dreimal wurden Juden nach Babylon deportiert. Um sich von der babylonischen Gesellschaft abzugrenzen, wurden für sie jüdische Werte, Essensregeln und die Beschneidung sehr wichtig. Jerusalem war für sie wichtig, weil dort das Heiligtum Gottes sei. Brent Dowe von den „Melodians“ schrieb das Lied mit diesem Text, um auf die Rastafaris aufmerksam zu machen. Bei ihnen ist Babylon eine Metapher für das „abendländische“ Gesellschaftssystem, das sie für korrupt ansahen.

    Bild: Eduard Bendemann (1811–1889), via wikimedia commons

    5 min
  • Harry Warren – Chattanooga Choo Choo

    Pardon me boy, is that the Chattanooga Choo Choo?

    Track 29! Boy, you can give me a shine.

    En Damplokomotiiv köört fan New York City hen tö Chattanooga ön Tennessee. Jü es mal gau, dit Iiten es gur en Bleeren jeft et uk. Bütendit es di Faart temelk gönstig. Kuurtom: Dit gau Raisen heer sin Gaagen. Dit es dit Leedji „Chattanooga Choo Choo“ fan Mack Gordon en Harry Warren, wat 1941 mal bikeent wiar. Man uk ön di Jaaren, wat fölicht, heer em „Chattanooga Choo Choo“ langsen weđer hiir kür.

    Wü gung hok Jaaren förter tö Dütsklön eeđer di taust Wārelskrich. Dütsklön wiar ön maning Parten fan di Aliierten jaar Bomben tönöntmaaket. Baanhoofen en Waien wiar önsteken en maast jest jens weđer āpbecht uur. Dit Raisen wiar alsoo ek lecht, en gau Toch üs ön „Chattanooga Choo Choo“ jaav et ek. Tö di Tir skreev Bully Buhlan, en Sjungster üt Berlin, en Tekst diaraur, hü swaar dit es, fan Berlin hen tö Dresden tö raisen. Di Wiis kām fan „Chattanooga Choo Choo“ en sa wiar di „Kötzschenbroda-Express“ tökemen. Di Pasasjiirs fo nü niin dailk Ofdiilen muar, man bimöt hiil üđer Henerings.

    Verzeihn Sie, mein Herr, fährt dieser Zug nach Kötzschenbroda?

    Ja ja, er schafft’s vielleicht, wenn’s mit der Kohle noch reicht.
    Ist hier noch Platz, in diesem Zug nach Kötzschenbroda?
    Das ist nicht schwer, wer nicht mehr stehn kann, liegt quer.

    Dit es ek seeker, of di Toch önkumt, büten dit es‘r fuul tö fol, di Liren stuun sagaar üp di Stopers en Trapbuurter. Wan en Pasasjiir muar Plaats haa wel, ken’r uk üp’t Taak fan di Toch set. Em ken Pijuntjis fo, en wan em aparti fan Pek forfölicht es, forlast em uk sin Bagaasji. En diarom wel di Sjungster dach lewer itüüs bliiv.

    Hurom sjungt diar hoken aur Kötzschenbroda? Dit kür jaa eegenlig uk en üđer Baanhoof wiis. Man Kötzschenbroda wiar kuurt eeđer di Krich di iining Baanhoof om Dresden, wat jit funktsjoniaret. Wan alsoo hoken fan Berlin hen tö Dresden köör wil, da maast’r desjirem Toch nem. Man dit jeft Twiiwel, dat Kötzschenbroda würklich di iining Baanhoof om Dresden wiar, hur Tochen köör kür.

    Wü gung weđer en betj förter en sen nü ön’t Jaar 1983: Dütsklön wiar diilet ön Weesten en Uasten, diartwesken wiar di biwaaket Grens. Ön desjirem Tir wil di Rockmusiker Udo Lindenberg tö di DDR raisi, dat’r uk diar fuar sin Fans sjung kür. Di Kultuurminister fan di DDR Kurt Hager weeget dit töbeek, en Lindenberg swaaret höm me di „Sonderzug nach Pankow“.

    Entschuldigen Sie, ist das der Sonderzug nach Pankow?

    Ich muss mal eben dahin, mal eben nach Ost-Berlin.
    Ich muss da was klären mit eurem Oberindianer,
    ich bin ein Jodeltalent und will da spielen mit ’ner Band.

    Lindenberg sair ön’t Leedji, dat’r me Erich Honecker snaki wel, di Staatsraatsfuarseter fan di DDR en Generaalsekreteer fan di SED. Lindenberg wel höm aurtjüü, dat’r ön di DDR fuar sin Fans sjung mut. Hi forstaant nemelk ek, hurom üđer Sjungsters fuar en Konsert iinraisi mut en hi ek.

    Man hurom es dit Pankow?

    Ön Pankow uunet di politisk Fööringsker fan di DDR ön en ain Birik. Wan Lindenberg alsoo hen tö Pankow köört, da köört’r jüst ön’t politisk Sentrum.

    Twelev Daagen eeđer dat et Leedji ütkām, stjüürt Lindenberg en Breev tö Honecker. Diarön buar’r jit jens, dat’r ön di DDR en Tuurnee maaki maast. En likert, dat sin Leedji höm dach en betj respektluas önjert, fing Lindenberg Forlof, di 25. Oktoober 1983 bi’t FDJ Freerenskonsert fjuur Leedjis tö sjungen.

    En sa waar en Leedji, wat jest en Loob üp di niimoorisk Tir wiar, tö en Tjüünis fan’t diilet Dütsklön.

    Das Lied „Chattanooga Choo Choo“ erzählt von den Vorteilen des Reisens mit einer schnellen Dampflokomotive in Amerika. In Deutschland entstand nach dem Zweiten Weltkrieg ein Lied zur selben Melodie. Der „Kötzschenbroda-Express“ nimmt die Schwierigkeiten des Bahnfahrens bei einer zerstörten Infrastruktur nach dem Krieg aufs Korn. In den 1980er Jahren wurde das Lied dann von Udo Lindenberg bearbeitet. Er drückt im „Sonderzug nach Pankow“ seinen Wunsch aus, in die DDR einreisen zu dürfen. So wurde dasselbe Lied auf drei ganz verschiedene Situationen übertragen.

    5 min
  • Bruce Springsteen – Born in the U.S.A.

    Born in the U.S.A.
    I was born in the U.S.A.
    I was born in the U.S.A.
    Born in the U.S.A., now.

    „Bēren ön di USA”, dit reept gurtem di Sjungster. Hat es Bruce Springsteen me sin Leedji „Born in the USA“ üt’t Jaar 1984. Diar es hoken mal stolt üp sin Ofstaming, kür em teenk. Of es’t dach ek sa?

    Hat gair om en Weterān fan di Vietnamkrich. Hi kumt üt en dialkemen Stat en uur da üs Soldaat tö Vietnam stjüürt tö Duarmaakin. Eeđer di Krich es’t swaar fuar höm en fo Aarber. Dit Weterānenamt ken höm uk ek förterhelp. Di Kārming her en Maker, wat ön di Krich töögen di Viet Cong störwen es. Hi teenkt jit langsen om höm. Tiin Jaar es’t nü sent, man hi weet jit langsen ek, hur’r hen skel. Hat liket uk, üs wan’r kriminel wiis kür, aur hi snaket diarfan, dat’r „ön di Skaar fan’t Tochthüs“ es.

    Down in the shadow of the penitentiary
    Out by the gas fires of the refinery
    Ten years burning down the road
    Nowhere to run, ain’t got nowhere to go

    Di Vietnamkrich sjocht em üs en Stairfortreerer-Krich ön di Kuul Krich. Di USA wiar diar fan 1964 hentö 1973 en Diil fan. Eeđer di Indochina-Krich wiar Vietnam 1954 diilt uuren. Ön di nuurđerk Diil wiar di Komunisten, ön Süđern di katoolsk President Ngo Dinh Diem me Stöt fan di USA. Ön biiđing Diilen fan’t Lön wiar di Liren üntöfreer. Ön Süđern waar diarom di Natsjonaal Friimaakinsfront, di Vietcong, grünlair. Di heer Help fan di Nuurđen en di vietnameesk Liren. Üs di Ütarküđerseetings ön Vietnam langsen gurter waar, bigent di USA 1964, Nuurđvietnam tö bombardiarin. Ja wiar bang, dat di Komunisten wen kür en diar üp üđer Lönen me iinwirki wil. En Ünmasi fan Bomben waar üp Vietnam smeten. Fliigers forspraket en geftig Merel, hurfan di Bleeren fan di Buumer offeel en wat di Sünhair fan di Vietnameesen en di Soldaaten skaaricht. Di vietnameesisk ging likert töögen jam āpön. Internatsjonaal en ön di USA waar di Protest töögen di Krich langsen gurter. Eeđer di Waapenstelstantsaurjenkumst fan Paris 1973 toog di USA jaar Soldaaten töbeek. Süđervietnam kapituliaret 1975 en waar töhop me di Nuurđen tö di Sotsjalistisk Republiik Vietnam. Dit Lön her döör di Krich maning Duaren, Blesiareten en aalernluas Jungen, di Holtings wiar forgeftet, Staten en Industrii tönöntmaaket.

    Hen tö’t Jen fan di Krich jaav’t muar üs tau Miljoonen US-amerikaansk Weterānen. Hönertdüüsenden fan jam wiar eeđer jaar Iinsats söner Aarber, maaket jam straafbaar of wiar ön’t Tochthüs. Maning lor bi Traumatisiarings en jaar Föligen.

    Fuar jam en di Weterānen fan üđer Krichen staant dit Krichsweterānenministeerium fan di Foriinicht Staaten. Dit es di Eeđerföliger fan’t Weterānenamt. Hat aarbert ön di Biriken Sünhair, di Pleeg fan di Natsjonaalhofen en Sotsjaallaistings. Diartö jert di Ütbiljing en Förtermaakin me en Bruarwening, Forseekerings, Gurmaakin en Pensjoonen fuar Weterānen.

    Men let üs jit jens di Omfērs fan’t Leedji önluki: Di jert höm jest mal patriootisk ön, wilt di Tekst fan hoken fortelt, wat fan di Krich forfölicht uur. Hi uur ek üs en Held fiiret, man heer’t swaar. Di Omfērs uur jer en fortwiifelt Röpen: Ik sen dach jir bēren, diarom help mi dach. Di Omfērs kür uk önklaagi: Diar heer hoken fuar sin Lön keempet, man hi heer diar nönt fan. Hi fair niin Help fan’t Weterānenamt. Bruce Springsteen kritisiaret alsoo, hurdeling di USA me jaar Weterānen fan Vietnam omging. Sa ken em bi en Omfērs mes haa.

    Das Lied „Born in the U.S.A.“ von Bruce Springsteen aus dem Jahr 1984 handelt von einem Veteranen des Vietnamkrieges. Arbeitslosigkeit und fehlende Unterstützung machen ihm zu schaffen. Die USA waren von 1964 bis 1973 am Vietnamkrieg beteiligt. Für Vietnam brachte der Krieg Tote, Verletzte und Waisen, Wälder wurden vergiftet, Städte und Industrie zerstört. Viele der über zwei Millionen US-amerikanischen Veteranen litten unter Traumatisierungen und ihren Folgen, sie waren arbeitslos, straffällig oder inhaftiert. Für die Belange der Veteranen ist das Kriegsveteranenministerium der Vereinigten Staaten zuständig. Es unterstützt sie in den Bereichen Gesundheit und Sozialleistungen, außerdem kümmert es sich um die Nationalfriedhöfe.

    Bild: U.S. Government, via wikimedia commons

    5 min
  • Aaron Zeitlin, Sholom Secunda – Dos kelbl (Dona, Dona)

    En Kualev liit bünen üp en Wain. Ön di Hemel flocht en Fügel frii ombi. Dit Kualev skriilt, man di Buur heer litjet Meliiren: „Hurom best uk en Kualev? Dü herst uk en Fügel wiis kür!“

    Shrayt dos kelbl, zogt der poyer

    Ver zhe heyst dikh zayn a kalb?
    Volst gekert tsu zayn a foygl
    Volst gekert tsu zayn a shvalb?

    Dit Leedji „Dos kelbl“, of uk „Dona, Dona“ waar 1941 fan Aaron Zeitlin en Sholom Secunda fuar’t Musical „Esterke“ publisiaret. Maning Liren forstuun di Tekst sa, dat’r di Situatsjoon fan di Juuden ön di Nātsitir fuarstelt. Ön di leest Fērs jit’t: Kualewer uur bünen en slachtet. Dānen, wat Jüken haa, flö en sen frii fan Sklaawerii.

    Wan em dit üp di Natsjonaalsotsjalismus aurdrait, uur di Juuden tö Slachtbaank föört, alsoo duar maaket, omdat’t jaar Skeksaal wiis skel. Ja uur fan di Buur ütfliaret, wat teenkt, dat’r aurleegen es. Hi staant fuar di Natsjonaalsotsjalisten.

    Dit Leedji waar üp Jidisk skrewen, di Spraak fan di askenāsk Juuden. Man bikeent es’t fuaral ön di engelsk Aurseeting fan Joan Baez. Ön di Wersjoon waar’t uk en Leedji fan di Borigerrochtsbiweeging ön di 1960er-Jaaren.

    Calves are easily bound an slaughtered

    Never knowing the reason why
    But whoever treasures freedom
    Like the swallow has learned to fly.

    Man töbeek tö’t Musical „Esterke“. Ik haa ek fünen, hur’t diar nau om gair. Man hat skel om en Forteling üt’t Merelialer gung. Esterke es en Gistalt ön di poolsk en juudsk Folkslegend. Jü skel ön’t 14. Jaarhönert lewet haa en en Wüf fan di poolsk Köning Kasimir III. wesen haa, wat uk Kasimir di Gurt neemt uur. Esterke wiar en juudsk Wüfhaur en braacht Kasimir diartö, dat’r di Juuden ön Poolen weldö wil. Jü skel höm uk aurtjüüt haa, forskelig Giloowen tötöleten. 1334 bikrafticht Kasimir Forrochten, hur al jen fan sin Fuargangers Forlof fuar dön her. Hi let tö, dat maning Juuden tö Poolen kām, en skuanicht jam üs „Liren fan di Köning“. Hat waar me di Duar straafet, juudsk Jungen tö forslipin, om’s me Twang kristelk tö dööpin. Wan hoken en juudsk Hof meshelicht, waar’r swaar straafet. Üs di Juuden kām, foranert höm uk ökonoomisk en kulturel wat ön’t Lön. Poolen skel en „Paradiis fuar di Juuden“ wesen haa.

    Dit Komeedistek „Esterke“ waar 1940/41 skrewen. Di Realiteet saag tö di Tir gans üđers üt, üs ön di Forteling fan Esterke: Di Juuden heer ön di Nātsitir maning Rochten forleesen, ja waar forfölicht, fangen nomen, deportiaret en duar maaket. Dit Komeedistek kür alsoo di Wensk wiis, dat’t weđer sa wiis skul üs tö di Tir fan Esterke, me Tolerans en Rochten fuar di Juuden; mesgin es’t sagaar di Wensk, dat en nii Esterke kumt en di Juuden retet.

    Of’t dit nü es of ek, üp ark Fal es dit Komeedistek ek muar bikeent. Man dit Leedji fan’t Kualew, wat ek fuar sin Skeksaal flöcht ken, ken em jit langsen ön’t Radio hiir.

    Das Lied „Dos Kelbl“ oder „Dona, Dona“ wurde von Aaron Zeitlin und Sholom Secunda für das Musical „Esterke“ geschrieben und 1941 veröffentlicht. Es erzählt von einem Kälbchen, dessen Schicksal es ist, geschlachtet zu werden. Viele verstehen das Lied so, dass es die Situation der Juden in der Nazi-Zeit darstelle. Das Musical handelt wahrscheinlich von der Jüdin Esterke, der Lebensgefährtin des polnischen Königs Kasimir III. im 14. Jahrhundert. Sie brachte ihn dazu, Juden in großer Zahl in Polen ansiedeln zu lassen. Außerdem gewährte Kasimir ihnen Privilegien. Polen soll deshalb als „Paradies für die Juden“ gegolten haben.

    4 min

About Wat en Leedji fortelt

From the publisher's feed

In dieser Rubrik erklärt Franziska regelmäßig, welche Ereignisse und Geschichten hinter bekannten und besonderen Liedern stecken. Stilistisch und zeitlich sind dabei keine Grenzen gesetzt.