Wat en Leedji fortelt

Hoken keent ek Rudolph, dit Rendiirt

Di

Tau

1902

Jaa,

Man

En

Dit wiar Mays Swaager, Johnny Marks. Hi skreev dit Leedji eeđer dit Maalbok. Da saacht hi eeđer en Sjungster. Bing Crosby, wat bikeent wiar en es fan „White Christmas“, wil ek; en sa waar dit Gene Autry, di sjungenCowboy. Dit Leedji waar āpnomenön Jüüni1949, tö di Algimiinhair bikeent maaketön September, wiar da ön di Hitparaadi ön Detsember en üp Plats 1 ön Janewaari 1950. Hen tö deling sen hok Films aur en me Rudolph öntstönen, hi es üp Skelter en ön Spölen. Hi fing sagoor en hiili Familji. Em ken waaraftig sii: Rudolph es nü sa bikeent üs Santa Claus.

Rudolph,

Titelbild: User:Lomvi, User:Cornelia-etc., Creative Commonsby-sa 3.0 deed.en, via Wikimedia Commons

Trag mich zu den Sternen, Rose of Cimarron,
Weit in blaue Fernen, Rose of Cimarron

Sa soong Hoffman & Hoffmann 1976 ön jaar Leedji. Man dit es ek dit Originaal.

Roll along, roll on, Rose of Cimarron,
Dusty days are gone, Rose of Cimarron.

Rose of cimarron, di Ruus fan Cimarron – wat es didiarem Cimarron? Hat es dit spaans Uurt fuar Mustang. Ön’t Spaans fan Latiinameerika es dit dit Uurt fuar en wilj Diirt, of uk en tölöps Hüsdiirt. Hat waar bi di Slaawerii uk brükt fuar en Slaav, wat wechlöpen es. En Cimarron es en County ön di Staat Oklahoma ön di USA. Di waar grünlair ön en Regjoon, wat jens No Man’s Land neemt waar. Hat wiar en Regjoon, hur’t eegenlig niin Rocht jaav, Outlaws ging diarhen, om tö sküülin.

En hat jeft di Cimarron River en di Cimarron-Wööstlön. En ön di Regjoon es di Cimarron Cutoff, en Part fan di Santa Fe Trail. Di wiar ön di Wilj Weesten en wichtig Hanelswai twesken di Uunplaatsen bi di Missouri River en Mexiko.

Man wü gung jit jens töbeek tö di Outlaws. Diar wiar jens om en bi 1893 en

Dit Jen es traagisk. Rose

En desjirem Rose Dunn waar uk „Rose of Cimarron“ neemt. Jü skel Outlaws wat tö iiten dön haa, jaar Saaren pleeget haa en diareeđer let jü jam weđer gung. Rusty Young, en Lermaat fan di Band Poco, jert fan desjirem Forteling. Hi skul da 1976 en Cowboy-Leedji fuar en Western-Spölster skriiv, man önstair süng’t da sin ain Band.

Rose of Cimarron erschien 1976 von der Band Poco. Rusty

Titelbild: unbekannter Fotograf; Historian Insight, via Wikimedia Commons

Whiskey ön en Krük – dit es jaa wes en Leedji, wat di Alkohool hooglewi let, wat skel em diar jit tö si.

Tja, man eegenlig es’t jüst dit Töögendiil.

Aur di Held fan’t Leedji mai mal hol Whiskey, man wat’r didiarem Inj

Diar wiar didiarem Captain Farrell, wat jüst sin Jil teelt. Üüs Held toog Pistool en Deegen en sair: „Stand and deliver“. Me’t Jil ging’r da tö sin Lefst. Jü swuar höm eewig truu tö bliiven, man dit kür jaa ek slaagi. Aur üs’r höm tö Bēr lair, noom jü dit Jil en sin Waapen. En da kām uk jit didiarem Captain Farrell, en dit wiar’t da me di Friihair.

„Whiskey in the Jar“ kumt üt’t 17. Jaarhönert en es en traditsjonel iirsk Leedji. Dit kumt en bet üp di Tekstwersjoon ön, of di Roower di Captain duarsjit, of sin Lefst felt di Pistool me Weeter, üp ark Fal jenicht sin Roowerii ek sa, üs’r wil, man ön’t Tochthüs.

Hi es en sa neemt „highwayman“. Dit wiar Roowers en ja wiar bikeent fuar jaar Spröök „Stand and deliver“ –  Bliiv stuun en dö mi din Tjüch. Di Highwaymen biroowet Raisenden, diarbi wiar ja üp Hingst önerwai. Di Skandāremer wiar ek olter gur, hat jaav ön Englön fiir Lönbiriken me bluat litjet Liren – alsoo gur Bedings fuar Aurfalen, fuaral üp Kutsken. Uur di Highwaymen fangen nomen, jenicht jaar Leewent bi Galig. Di Tir fan di Highwaymen wiar fan’t 17. hentö di Bigen fan’t 19. Jaarhönert.

Ön Iirlön es’r jit wat senerligs bi: Diar waar sok Highwaymen uk Tories neemt. Dit wiar ön di Meren fan’t 17. Jaarhönert eegenlig Liren, wat me en Guerilla-Taktik töögen di britsk en protestantisk Herskep önging. Ja aurfeel Garnisoonen, Liren, wat di Stjüüren iinnoom, en Keren, wat Fuarreeren lööwert. Tö’t Jen fan’t 17. Jaarhönert, wilt di Glorious Revolution, ging di Noom „Tories“ üp di engelsk Meföligers fan James II. aur, sa dat em bi jam om di iirsk Rebelen en Banditen teenk skul. Bi desjirem Rewolutsjoon ging’t diarom, hoken üp di engelsk Troon set skul. Iirsk Meföligers fan James ging ön Keren töhop, aurfeel dit Lön fan di Töögenparten en maaket Soldaaten en Liren duar. Man fuar jaar Giwalt maat uk di Katoliiken jam ek hol liir. Desjirem Roowers waar Rapparees neemt.

Mesken wiar di Roower ön’t Leedji „Whiskey in the Jar“ uk sok en Tory of Rapparee, aur hi aurfalt en Ofisiir. Of hi wiar dach jen fan di Highwaymen, wat fan hok Romantikers uk „Riters fan di Straat“ neemt waar of „Gentlemen fan di Straat“. – Teev jens, diar teenkt em dach gliks om Robin Hood. Man dit es en üđer Forteling.

Whiskey in the Jar ist ein traditionelles irisches Lied aus dem 17. Jahrhundert. Es erzählt von einem Highwayman, einem Räuber zu Pferde, der einen Offizier bestiehlt. Aber dann nimmt ihm seine Geliebte das Geld ab, er selbst fällt dem Offizier in die Hände und landet im Gefängnis. Die Highwaymen machten Englands Straßen vom 17. bis Anfang des 19. Jahrhunderts unsicher. In Irland wurden sie auch Tories oder Rapparees genannt. Das waren eigentlich katholische Iren, die im 17. Jahrhundert in einer Guerilla-Taktik gegen die protestantische und britische Herrschaft kämpften.

Titelbild: Peter Snayersvia, via wikimedia commons

Ferdinando „Nicola“ Sacco en Bartolomeo Vanzetti kām fan Italjen, wanert üt ön di USA en sen diar da tö di anarchistisk Aarberstersbiweeging gingen. 1927 waar’s fuar Roovmuurd üp di elektrisk Stööl henrocht.

Sa

Eeđer di Jest Wārelskrich 1918 wiar ön di USA di Wirtsjaft ring. Dit jaav muar Forbreeken, di politisk left Keren waar starker, bütendit jaav’t anarchistisk Keren. Di Regiaring wil dānen ring maaki en smeet jam fuar, dat’s en komunistisk Rewolutsjoon ön di USA plaani wil. Di Liren wiar bang fuar di sa neemt Bolschewiken en tö liker Tir wiar’s uk bang fuar Iinwanerers. Dit jaav Hüssjuken, om radikaal Liren tö finjen en üt’t Lön tö weegin. Dit raaket aaft Liren, wat söner Skilj wiar.

1919 jaav’t en Roovaurfal üp en Jiltransporter, hok Muun leeter jaav’t en taust. Hinget ja töhop? Dit heer oler gans klaar wesen. Di Skandāremer her en Anarchist ön Fordacht, en tö sin Ker jert uk Sacco en Vanzetti, wat da üs „mesteenksom Liren“ ön Haft nomen waar. Ja waar fornomen, man muar tö jaar poliitisk Teenken üs tö di Roovmuurden. Fan di Biwiisen, Indiitsjen – sa üs Fingerofdrüken – üt sen, kür ja niin Skilj haa. En uk di Tjüüen snaket jer fuar üs töögen di Önklaageten. Man wat di Tjüüen sair, stemet wilems ek aurjen. Bütendit waar Sacco en Vanzetti fuarsmeten, dat’s hok Jaaren fuarof fuar’t Tiinin ön di Krich flöcht sen, dit jit, ja wiar ek patriootisk. 1921 sair’t Giricht, dat’s skiljig sen. Binai soks Jaar leeter kām’t Urdiil fuar di Duarstraav. Diar kür ek jens dit Töiiwen fan hoken üđers of üđer mesteenksom Liren wat bi aneri. Di 23. August 1927 waar ja henrocht.

Didiarem Saak her em üp di hiili Wārel mefüngen. Di Liren twiifelt, dat di Girichtssaak en dit Urdiil rocht wiar. Ja liift, dat’t fuar’t politisk Teenken en di Ofstaming sa kemen es en ek fuar dit, wat di Önklaageten maaket haa. Eeđer di Henrochting jaav’t Protesten, uk me Giwalt, tö Bispöl ön Genf en Paris. Jaaren leeter waar jit diaraur snaket, of dit Uurdiil rocht wiar.

Aur didiarem Saak es muarlop en Film maaket uuren, sa uk 1971. Ön di Film „Sacco en Vanzetti“ jeft’t en Balaadi, hur di leest Part fan dit Leedji „Here’s to you“ es. Joan Baez, en amerikaansk Sjungster en Politikaktivistin, skreev di Text, di Wiis kām fan Ennio Morricone.

Here’s to you, Nicola and Bart

Rest forever here in our hearts

The last and final moment is yours

That agony is your triumph

Sa üs di Film di Saak weegit, snaket’r töögen di Duarstraav en töögen en Justiits, wat poliitisk, natsjonaalistisk en töögen Freemern foriinnomen es. Dit Leedji waar ön di 1970er Jaaren tö en Hümni fan di Biweeging fuar Menskenrocht en fuar dānen, wat öner poliitisk Justiits liir skel.

„Here’s to you, Nicola and Bart“ – Dieses Lied ist ursprünglich aus dem Film „Sacco und Vanzetti“ von 1971, getextet von Joan Baez und komponiert von Ennio Morricone. Der Film erzählt von den italienischstämmigen Amerikaeinwanderern Nicola Sacco und Bartolomeo Vanzetti. Nach zwei Raubmorden wurden sie verhaftet, aber es gibt große Zweifel an der Rechtmäßigkeit ihres Prozesses und dem Todesurteil. Man vermutet, dass sie wegen ihrer anarchistischen Gesinnung hingerichtet wurden, während ihre Schuld an den Raubmorden nicht eindeutig bewiesen werden konnte. Das Lied „Here’s to you“ wurde in den 1970ern zu einer Hymne der Menschenrechtsbewegung und für Opfer von politischer Justiz.

Titelbild: Fotograf unbekannt, Boston Public Library, via wikimedia commons

Have I said too much?
There’s nothing more I can think of to say to you
But all you have to do is look at me to know that
Every word is true!

Dit sen Uurter fan en Wüfhaur me di Noom Evita, wat üp höör Leewent töbeekluket. Jü fortelt, dat’s höör Leewent en Leefdi Argentiinjen töiiwen her, en ber om di Bistant fan di Liren. Rikdoom en Rööm her’s oler bigiaret, uk wan em dit sair. Jü her Argentiinjen ek ön Steek leten, nü skel Argentiinjen höm uk ek fan höör ofween.

Hat es dit Leedji „Don’t cry for me, Argentina“ üt Andrew

María Eva Duarte waar di 7. Mai 1919 ön Los Toldos üs Faamen büten di Wai fan di Gurtgrünbiseter Juan Duarte bēren. Me 15 Jaar toog’s hen tö Buenos Aires, hur’s ön Nachtclubs aarbert en ön tau ringer Filmen en hok Komeedisteken āptrat. Hok Afiaren forbeetert höör Situatsjoon: Jü snaket ön Hiirspölen en fing sagaar en ain Radiosending. 1944 liirt’s da Juan Domingo Perón keenen.

Argentiinjen waar sent 1930 fan’t Militeer regiaret, wat höm ek om di ārem Lir komert. 1943 wiar Juan Perón Minister fuar Aarber en Welfaart. Hi seet höm fuar beeter Aarbersbidings en Luanen fan di Aarbersters iin en wiar fuar jaar Straiks. 1945 waar’r Vizepresident en Krichsminister fan di Militeerregiaring. Man ön Oktoober 1945 waar’r bi en Putsj fastnomen. Eva Duarte organisiaret diarom di Marsj fan di „Descamisados“, di Liren söner Sjürt. Diarüphen waar Perón friileten.

Kuurt diareeđer bifriit Juan Perón höm me Evita, en soks Muun leeter waar’r President. Me sin Politiik wil’r en trēr Wai twesken Kapitaalismus en Komunismus finj. Aarbersters fing muar Rochten, Merel- en Boowersjicht waar ek töbeekseet. Hi forstaatelkt Banken en Isbaanen, helpt di Industrialisiaring foort en braacht di Sotsjaalfuarsörig fuarön. Dit slaachet, omdat di Wirtsjaft gur wiar. Di Sotsjaalprogramen stön en Stifting fuar, hur Eva Perón üp achtet. Em becht Kraankenhüüsing, Skuulen, Jungen-, Waisen- en Ualenhüüsing. Bi di iinfach Liren wiar Evita fuar höör sotsjaal Engagement wel leren en waar, omdat’s salev jens ārem wiar, üs „jen fan jaarsgliken“ sen. Sa helpt jü weđerom Perón sin Politiik.

Man di Peróns heer uk Töögenparten, aur ja regiaret rigoroos: Ja let poliitisk en selskepelk Töögenparten jemelken ütharki en forföligi en her di Presfriihair āpheewen. Juan Perón forlos diarom di Stöt fan di Liren, sin Wüf waar skuanicht fan höör gurt sotsjaal Engagement.

Ön’t Ialer fan 33 Jaar stuarev Eva Peron di 26. Jüüli 1952 ön Buenos Aires fuar Kreeft. Höör Likwaar iinbalsamiaret en iipen tö ark āpbaaret. Söner höör Stöt waar Juan Perón muar en muar freemer tö’t Folk. Eeđer Represjoon en Wirtsjaftstöhopbreeken waar’r 1955 ön en Militeerputsj ofseet. Ark Töbeekteenken om Evita skul nü tönönt maaket uur: Skelter, Boker, persöönelk Saaken en Teenkstiiner. Höör Likwaar diarom hok Jaaren ön’t Ütlön braacht. Man sent 1976 liit jü ön’t Familjingreev ön Buenos Aires, achter Faldüüren en Staalplaaten.

Jit langsen uur Evita foriiret. Em skel weet: Die peronistisk Herskep wiar diktatoorisk, Evita lewet luksuriöös en heer Forbinjings tö di Fasjismus, man fuar maning Liren es fuul wichtiger, dat’s Rochtighair tö di ārem Lir braacht heer. Diarom staant höör Skelt ön maning Uuningen bisir di Natsjonaalhelig üp di Hüsaaltar.

„Evita“ heißt ein Musical von Andrew Lloyd Webber. Es erzählt vom Leben Eva Perons, der Frau von Juan Peron. Dieser war von 1946 bis 1955 und noch einmal 1973/74 Präsident von Argentinien. Er setzte sich u. a. für Sozialprogramme ein, die von seiner Frau verwaltet wurden. Deshalb ist Eva Peron bis heute sehr beliebt und wird verehrt. Die Herrschaft der Perons hatte aber auch Schattenseiten: Gegner wurden bespitzelt und verfolgt, die Pressefreiheit war aufgehoben.

Titelbild: Fotograf unbekannt, http:Archivo Grafico de la Naciónvia wikimedia commons

In dulci jubilo – ön en dailk gurt Früger, sa jit en bikeent Jöölleedji, wat sagaar jens ön di Charts fan Gurtbritanjen, Iirlön en Hollön wiar. Dit wiar dit Āpnemen fan Mike Oldfield üt’t Jaar 1975. Man di Bigen fan’t Leedji es al hok Jaarhönerten sent.

Dit jest Lop āpskrewen waar’t noch om en bi 1400. Di Tekst bigent me di Uurter:

„In dulci jubilo, nun singet und seid froh! Uns’res Herzens Wonne leit in praesepio.“

Dit jert höm jaa al wat apārti ön, aur di Tekst meengt dütsk en latiinsk Uurter. Sok Meengings fan Spraaken jeft’t al sent’t Merelialer. Latiin üs di Spraak fan di Weetenskepsmensken uur me en Folksspraak of Dialekt meengt. Diar uur aaft Koomik me maaket: Em ken aur di Weetenskepsmensken lachi, omdat’s ek rocht snaki ken; ja sii bluat, dat’s studiaret sen, omdat’s pochi wel. Diarbi uur di Spraakāpbechning fan’t Latiinsk üp di üđer Spraak aurdrain, tö Bispöl üp dit Dütsk. Ön di italjeensk Renaissance waar di sa neemt makaroonisk Dechting tö en literaarisk Könstfuarem. Apārti maning makaroonisk Dechtings jaav’t ön’t 16. en 17. Jaarhönert, tö en gurt Diil ön di Birik, hur dütsk snaket waar. Dütsk waar me Latiin, Frans en ön’t Baltikum me Estnisk meengt. Hentö’t 19. Jaarhönert meengt di Studentenspraak latiinsk, frans en dütsk Uurter.

Man töbeek tö „In dulci jubilo“. Dit jert irgendhurdeling uk tö di makaroonisk Dechtung, man ek hiilendal. Dit Meengen fan tau Spraaken es diarbi. Man di Uurter en di Snak uur bluat fan en taust Spraak aurnomen, söner dat ja tö di Gramatik fan di jest Spraak önpaset uur.

Man hurom gair’t eegenlig bi dit bikeent Jöölleedji? Hat es en Loobleedji: Di Sjungster juchhai-et. Hi sjocht Jeeses ön di Kreb liien, wat diar ljuchtet üs di Sen. Hi leengt om Jeeses en bēr om Troost döör sin Gurhair. Jeeses skel höm tö höm tii. Di Mensk es en Sener, man döör di Dreeng fan Got uur hi forliiset. Man hur es di Stair fan di Früger? Diar hur di Engeler sjung en di Zimbeln kling. Di Sjungster es ful fan di Hööp, wat me di Giburt fan Jeeses tö di Mensken kemen es. Desjirem Motiiv fan Früger aur di Forliising es dit sentraal Eeliment fan’t Leedji, hat es mal religjöös.

Gans ünreligjöös es di Aurseeting Uurt fuar Uurt fan „makaroonisk Dechting“. Üp Eeđerniihoogdütsk uur dit uk „Nuudelfērsen“ neemt. Dit latiinsk Uurt „macaronicus“ biteekent en Klump of en Slach Nuudeler, dit Iiten fan di Buuren ön’t leet 15. Jaarhönert. Sent di Tir jeft’t nemelk al dit Uurt. En Töhophang me di Makarooni fan nü tö Tirs es alsoo möögelk.

„In dulci jubilo“ ist ein Loblied auf die Geburt Jesu und die Erlösung, die dadurch den Menschen zuteilwerden soll. Der Text soll um 1400 entstanden sein. In ihm wechselt die Sprache mehrmals zwischen Deutsch und Latein. Der Text zeigt damit Elemente der makkaronischen Dichtung. Diese literarische Kunstform hatte ihre Hochzeit im 16. und 17. Jahrhundert. Eine Sprache bildet die Basis, einige Wörter werden dann von einer anderen Sprache übernommen. Dabei wird aber der Sprachaufbau der ersten Sprache beibehalten. Es werden Hochsprachen mit Volkssprachen oder Dialekten kombiniert. Das Wort „makkaronisch“ kommt vom lateinischen „macaronicus“, von Kloßen oder einer Nudelart, welche die Bauern im späten 15. Jahrhundert aßen.

Bild: Andreas Praefcke, Creative Commonsby 3.0 deed.en, via wikimedia commons

Hat wiar Mundai, di 29. Janewaari 1979, üs di 16-jaarig Brenda Spencer ön Kalifoornjen üt dit Hüs fan höör Aalern me en Bös üp di Skuul skuat, wat lik aurfuar lair. Di Skuullaiter en di Hüsmaister waar duar skööten, aacht Skuuljungen fan soks hentö twelev Jaar en en Skandārem waar mal blesiaret. Da forskanset höör Brenda stünenlung ön’t Hüs. En Skriiwer skel’s sair haa, dat’s iinfach niin Mondais mai. Jü wil Spaas haa. Di Bös her’s tö Jööl fan höör Faađer fingen.

Bob Geldof seet jüst bi en Bifraaging, üs’r fan di Amokloop jert. Dit reeget höm tö’t Leedji „I don’t like Mondays“ ön. Hat waar jit ditsalev Jaar 1979 en en Numer-1-Hit fuar sin Band „The Boomtown Rats“ ön Gurtbritanjen.

Dit Leedji fortelt fan en Daat, wat temelk lik es tö Brenda Spencer höör. En Faamen wel diarfuar sörigi, dat di Dai nemen tö Skuul gair. Höör Faađer ken’t ek forstuun, jü es dach sok en lef Faamen. Jü sair salev bluat, dat’s niin Mondais mai en diarom di hiili Wārel ofsjit wel.

Bi en üđer Stair staant en Naarichtenaparaat, wat di Lir fan dit Sjiten fortelt. En Mooter en en Faađer sen sjokiaret, biiđing teenk om jaar ain Faamen. Üp di Skuulplaats es nemen muar. Di Skuul es techt, man di Leks fan di Dai es, tö sterewin.

Brenda Spencer skul 25 Jaar tö Tochthüs. Dat’s jens sair heer „I don’t like Mondays“ ken’s ek muar om teenk. Jü sair, dat höör Faađer höör seksuel mesbrükt her en dat’s Droogen nomen her. Jü taacht, dat nemen höör haa wil, en wiar ofgönstig üp di üđer jung Lir. Muarlop forsaacht’s, jer üt Arest tö kumen. Man slaachet heer’s ek.

Brenda Spencer höör Amoklaap gelt ön di USA üs di jest Amoklaap bi en Skuul ön niier Tir, sent di Tir jaav’t hok üđern. Di Lir haneli diareeđer aaft lik. Skuulen me noch Jil röst āp: Metaldeetektooren, Kameras tö aurwaakin, Wachlir. Üđer Skuulen biwaapeni jaar Skuulmaisters en liir ja tö sjiten. Hat jeft Seekerhairsööwings, dat Skuuljungen en Skuulmaistern weet, wat’s bi en Amoklaap dö skel.

Üđer Lir wel streenger Waapengisetsen, dat Waapen ek muar sa leecht tö fon sen. Di jer President fan di USA Barack Obama forlangt eeđer en Amoklaap ön’t Jaar 2012, dat di Koopers fan Waapen streenger eeđerluket uur en wes Waapen forbēren uur. Man di Waapenlobi fan di USA wel Skandārmer me Waapen bi di Skuulen önstair.

Fuar maning Amerikaaners jert’t tö jaar Leewent, dat’s en Bös of en Pistool haa. Sa üs bi Brenda Spencer fo uk deling jit Jungen en Waapen tö Gibuurtsdai, wilems liir’s al, dit tö brüken, wan’s bluat trii Jaar ual sen.

„I don’t like Mondays“ von den Boomtown Rats aus dem Jahr 1979 erzählt von einer Schießerei auf eine Schule. Vorbild ist der Amoklauf von Brenda Spencer im selben Jahr in Kalifornien. An einem Montag schoss sie aus dem Haus ihrer Eltern auf das gegenüberliegende Schulgebäude, es gab Tote und Verletzte. Einem Journalisten soll sie als Grund gesagt haben: „Ich mag keine Montage“. Als Reaktion auf Amokläufe werden oft die Sicherheitsbestimmungen an Schulen verstärkt, einige fordern Waffenverbote, andere eine stärkere Bewaffnung. Für viele Amerikaner gehören Waffen zum Leben dazu.

Titelbild: Vwanweb, Creative Commonsby-sa 4.0 deed.en, via wikimedia commons

Die Gedanken sind frei, wer kann sie erraten,
sie fliegen vorbei, wie nächtliche Schatten,
kein Mensch kann sie wissen, kein Jäger sie schießen,
es bleibet dabei, die Gedanken sind frei.

Di Taachtenfriihair es sent 1948 ön’t Menskenrocht fastskrewen. Man di Mensken wenski jam dit al fuul leenger, üs em bi’t Leedji „Die Gedanken sind frei“ se ken. Di Tekst kumt noch üt di Tir fan omtrent 1780 en waar üp Hunseereler forbreeret. Hi sair, dat – likfuul wat diar jüst es – di Mensk langsen sin ain Taachten heer, wat frii sen en wat höm nehmen forber ken. Fan Miiningsfriihair uur jir ek snaket, aur di Taachten skel bluat ön Haur bliiv en ek gurtem snaket uur.

Ön di wesen Tiren waar „Die Gedanken sind frei“ langsen weđer ön forskelig poliitisk Situatsjoonen süngen. 1817 jaav’t üp di Wartburg en Fest tö’t 500-jaarig Jubileeum fan di Reformatsjoon en tö’t Önteenken fan di Folkslacht bi Leipzig 1813. Studenten forlangt di natsjonaal Iinfair fan Dütsklön en en natsjonaal Studentenorganisatsjoon me en demokraatisk Rocht. Üs en Fölig diarfan waar bislööten, di Hoogskuulen tö aurwaakin; Burschenschaften und Studentenforbinjings waar forböören, rewoluutsjoneer Forswiarings skul āpdaket uur, di Presfriihair waar iinsnaaret. Sa wil em natsjonaal en liberaal Taachten en en Rewolutsjoon forheneri. Di Studentenforbinjings soong dit Leedji „Die Gedanken sind frei“ üs en Protest töögen di Skraalings.

1942 seet di Faađer fan Sophie Scholl ön’t Tochthüs ön Ulm. Hi her Adolf Hitler en „Geißel Gottes“ neemt en wiar diarom iinstat. Sophie stelt höör en Injems öner sin Wining en spölet üp höör Floit „Die Gedanken sind frei“. Sa protestiaret jü musikaalisk töögen en Süsteem, hur höör Faađer ön fuar sin Taachten fastnomen uuren wiar. Sophie Scholl waar leeter en Lermaat fan di „Weiße Rose“, en Töögenwiarker, wat Hunseereler töögen Hitler en dit natsjonaalsotsjalistisk Regime fordiilet.

Hok Jaaren leeter hol di leeter jest Büürfööger fan Berlin Ernst Reuter di 9. September 1948 wilt di Berliner Blokaadi en Reedi fuar di Reichstag ön Berlin. Hi forlangt, dat Weest-Berlin ek faallet waar. Sowjetisk Soldaaten her en Diil fan di Stat fan di Forsöriging ofskēren, üs en Drükmerel, dat niin Weeststaat grünlair waar. Eeđer Ernst Reuter sin Reedi soong di Lir dit Leedji „Die Gedanken sind frei“, üs en Protest töögen dit Ofskoten en üs en Teeken, dat di Berliners jam ek önerfo let wil. Om tö helpen, jaav’t da en Lochtbröch me di „Rosinenbomber“.

Uk wilt di Mondaisdemonstratsjoonen 1989 daachet dit Leedji weđer āp, üs di Mensken ön di DDR söner Giwalt frii Waalen, Raisi- en Miiningsfriihair forlangt.

Di Internetplatfuarem „gmx“ brükt dit Leedji bi’t Wārewin: Höör Wārevfilm weeget Objekten en Mensken, wat flö, diartö sjungt en Faamen „Die Gedanken sind frei“. Diar wel „gmx“ di Ünofhengighair, Fleksibiliteet en Friihair me weegi, wat di modern elektroonisk Komunikatsjoon bert.

Man uk büten fan’t Wārewin es „Die Gedanken sind frei“ jit langsen aktuel en düket langsen weđer da āp, wan Mensken fööl, dat jaar Taachten- en Miiningsfriihair iinskrenket uur, en dit weegi en iinkraawi wel.

„Die Gedanken sind frei“ steht seit seiner Entstehung im 18. Jahrhundert für Gedankenfreiheit. Gesungen wurde es z. B. von Studenten nach dem Wartburgfest, als sie immer mehr eingeschränkt wurden. Sophie Scholl spielte es unter dem Zellenfenster ihres Vaters, der seine Meinung über Adolf Hitler gesagt hatte und deshalb verhaftet worden war. Bei der Berliner Blockade 1948 zeigten die Berliner mit ihm ihren Durchhaltewillen, bei den Montagsdemonstrationen 1989 forderten die Singenden unter anderem Meinungsfreiheit und freie Wahlen. Die Internetplattform setzt das Lied in ihrer Werbung ein, um auf die freien Möglichkeiten der modernen elektronischen Kommunikation hinzuweisen.

Titelbild: Hariadhi, Creative Commonsby-sa 3.0 deed.de, via wikimedia commons

Wü kum des Lop tö en Leedji, wat al hok Jaaren ual es. „Sour Times“ waar fuar 10 Jaaren fan Riz Ahmed skrewen. Hi es en Skauspölster en Sjungster ön di Hip-Hop-Ker Swet Shop Boys. Maning fan juu keen höm wes üt di nii Star Wars-Film „Rogue One“.

Ön’t Leedji gair’t om’t Forduiwelin fan di Islām. Diar uur hok Daaten en Staiđer neemt, wat me di islamistisk Terorismus of uk bluat me di Islām tö dön haa: 7/7, Forrest Gate, Abu Ghraib, Guantanamo.

7/7 staant fuar di 7. Juli 2005. Di Dai jaav’t ön London muarlop islamistisk Önslachen ön di U-Baan en en Bus. 56 Mensken stuarev, muar üs 700 waar blesiaret. Dit wiar di slimst Terorönslach ön Gurt-Britanien.

Forrest Gate es en Statdiil fan London. Binai en Fjaartdiil fan di Liren, wat diar uuni, sen Musliimen, en sa es’t jen fan di Staiđer ön Gurt-Britanien me di miist Musliimen.

Me Abu Ghraib es en Skandaal ment. Ön’t Abu-Ghuraib-Tochthüs ön Irāk wiar Fangenern fan amerikaansk Soldaaten piinicht uuren, ja stuarev sagaar. Tö di Tir wiar di Irāk fuaral fan amerikaansk en britsk Soldaaten biseet. Di Biseeting wiar en Fölig fan di Irāk-Krich. Di jaav’t ek bluat, man uk fuar di Önslachen üp dit World Trade Center di 11. September 2001. Di Teroristen jert tö di islamistisk Terororganisatsjoon al-Quaida.

Da uur uk jit Guantanamo neemt. Diar üp Kuba jeft’t en Laager fuar Fangenern. Dit es eeđer di Terorönslachen di 11. September 2001 önstönen en skul di USA fuar Teroristen skuenigi. Di Fangenern uur ek üs Krichsfangenen sen en ja haa ek langsen jaar Menskenrochten füngen.

Bi al dit uur Terorismus en Islām forbünen. Man dit Leedji gair fiiđer. Di Sjungster sjocht’t nemelk üđers: Di Religjoon jeft’t al lung, man di Terorismus es en nii Öntwikling en paset ek tö di Korān. Önstair diarfuar snaket di Sjungster fan üđer Grünen. Dit sen Liren, wat ārem sen en ārig. Ja haa Diktatuuren bilewet, Üngirochtighair, Krichen en wirtsjaftlig en selskepelk Probleemen. Di Politiik helpt jam ek, diarom radikaalisiari’s jam.

Jaarlung ön August droch Riz Ahmed dit Leedji ön di amerikaansk Talkshow „The Tonight Show“ me Jimmy Fallon fuar. Di Grün wiar, dat’t ön Charlottesville Ütskriren iiwen her. Rochtsekstreem Keren her demonstriaret. Üs ja Töögendemonstranten raaket, jaav’t Blesiareten. Jen fan di Rochtsekstreemen köört me sin Auto ön en Ker en maaket en Wüfhaur duar. Riz Ahmed sair diartö: „Bi al dit, wat tö Tir sket, kumt’t mi sa fuar, dat wü ön en mal, mal spleten Tir lewi, en dit diar würklich siir.“ Ark Jaar hööpet’r, dat dit Teema fan sin Leedji ek muar wichtig es. Man önstair kumt jüst dit Töögendiil: Hat uur langsen wichtiger. Man Riz Ahmed wel ek bluat dit se, wat ön di Naarichten staant, man ütfinj, hur di Ekstremismus fan kumt.

En sa reept di Tekst fan’t Leedji diartö āp, dat di Islām ek ditsalev es üs Extremismus.

Das Lied „Sour Times“ hat Riz Ahmed vor zehn Jahren geschrieben. Es handelt von der Verteufelung des Islams wegen des islamistischen Terrors. Im Lied werden verschiedene Daten und Orte genannt, die mit Terrorismus oder auch nur dem Islam zu tun haben. Das Lied spricht nun davon, dass die Gründe für den Terrorismus aber nicht in der Religion liegen, sondern in wirtschaftlichen, gesellschaftlichen und politischen Problemen. Riz Ahmed hofft immer wieder, dass sein Lied an Bedeutung verliert. Stattdessen stellt er aber fest, dass es mit jedem Jahr wieder aktuell ist.

Lord of the Dance – dit sen maning Stepdaansers üp en Büüni, di Keemp fan’t Gur töögen dit Ārig. Lord of the Dance uur Michael Flatley neemt, wat di Show maaket heer, man uk di hinduuistisk Got Shiva, wat bi’t Daansin di Ünweetenheer en dit Al tönöntmaaket en da weđer nii skaapet.

En Lord of the Dance es en Leedji, wat em ön di Daansshow jert. En uk wan huum teenk kür, dat’t en traditsjonel iirsk Leedji es: Di Tekst waar jest 1963 fan Sydney Carter skrewen. Di Tekst fortelt fan’t Leewent fan di „Lord of the Dance“. Hi daanset, üs di Wārel jung wiar, en üp di Stiaren. Fan Hemel kām’r dial üp di Wārel en waar ön Bethlehem bēren. Hi daanset fuar di Skreftliirten en Fariseers, wat höm ek liift, en fuar di Feskers James en John, wat höm fölicht.

Di helig Lir let höm bi Krüts slaa en sterev en hi waar tö Öört braacht. Man di Daans gair fiiđer: Hi fuar āp tö Hemel, aur hi es dit Leecht, wat oler sterev wel. Hi wel ön arkenjen lewi, wan di uk ön höm lewet, aur hi es di „Lord of the Dance“.

En nü weet’t wes arkenjen: Di „Lord of the Dance“ es uk Jeeses, di Daans es sin Dön en sin Böör fuar di Mensken.

Man traditsjonel iirsk es dit Leedji ek. Sydney Carter noom di Wiis fan dit Shaker-Leedji „Simple Gifts“ fan 1848. Di Shaker sen en kristelk Friisērk ön di USA, wat ön’t 18. Jaarhönert ön Engellön tökemen es. Eegenlig jit ja „United Society of Believers in Christ’s Second Appearing“. Ja sen üt di Quäkers ütfangingen. Sa üs dānen liiv ja, dat’s Got ön jam salev finj ken. Man wilt di Quäkers Got ön di Stelhair sjuk, jert bi di Shakers tömenst hentö sawat 1900 Daansin tö di Öndachten. Di Skoridaans dör jam jaar Noom. Di miist Shakers jaav’t sawat 1840 me 6.000 Meföligers. Deling sen’t bluat jit tau.

Di Shakers sen Pātsiifisten en ja liiv ön desjirem Grünsats: „Hands to work and hearts to God“. Ja haa en Gurgimiinskep, Wüfhaur en Kārming gel ön Saaken fan di Giloov en uk bi jaar Aarber üs likbirochticht, hur ja uk jaart kum. Ja bifrii jam ek, man nem nii Meföligers fan büten āp. Dānen skel reedig wiis, fuar Gott – ek fuar di Mensken – ali Senen tö bikeen en jaar Leewent hiilendal Got en dit Āprochtin fan sin Köningrik üp di Wārel tötöiiwen. Man di Shakers sen ek ofweent fan di hiili Wārel, man ja haa tö Bispöl di Kniiper, en Taumaskiin en di Kraisseeg erfünen, ja hanelt bi di Wērtpopiirmarker en rat Presidenten.

Üs Sydney Carter dit Leedji „Lord of the Dance“ skreev, ment’r ek bluat Jeeses, man aurhaur dit Gotlik, man Jeeses wiar di bikeenst fuar höm. Alhüwel fuar maning Kristen dit Daansin üngotlik wiar, ment Carter, dat Jeeses wes en seeker daanset haa kür. Di Shakers wiar diar ek töögen, ja saag dit Daansin üs en spirituel Dön. Di Wiis fan jaar Leedji „Simple Gifts“ kām Carter beest fuar sin Uurter fan „Lord of the Dance“ fuar, en sa wil hi uk di Shakers iari. Bitö sair, üp sin Skriivstaal stön en Figuur fan di Got Shiva, wat daanset en wat höm diilwiis tö di Tekst önreeget heer.

Das Lied „Lord of the Dance“ ist kein traditionelles irisches Lied, wie man meinen könnte. Der Text wurde 1963 von Sydney Carter geschrieben, die Melodie kommt von 1848 von dem Shaker-Lied „Simple Gifts“. Die Shaker sind eine christliche Freikirche in den USA. Im 18. Jahrhundert sind sie aus England dorthin ausgewandert. Das Tanzen sahen sie als spirituelle Tätigkeit und es war Teil ihres Gottesdienstes. Sie glauben an den Grundsatz „Hands to work and hearts to God“, leben als Pazifisten und im Zölibat. Während es zu ihrer Hochzeit um 1840 etwa 6.000 Shaker gab, gehören ihnen heute noch zwei Mitglieder an.

Titelbild: unbekannt, via wikimedia commons