Wat en Leedji fortelt

Stiarenklaar Nacht, fārewi din Fārewbuurtji me Blö en Gre,

Luki üp en Somerdai me Oogen, wat di Junkens ön min Siil keen.

Wat dailk Uurter. Dairtö jit en ruuig Wiis me Gitār. Dit jert höm mal bihaagelk ön, man uk truurig en dit gair jaa uk om Junkens ön en Siil. Üs wan diar muar achter stat. En wat heer dit me’t Fārewbuurtji tö bidüüdin?

Desjirem Leedji waar 1970 fan Don McLean skrewen en jit „Vincent“. Man dit es ek irgendjen Vincent, man di holöns Maaler Vincent van Gogh. En di Bigen fan’t Leedji weeget üp sin Skelt „Stiarennacht“ hen. Diar sjocht em Sipresen üp en en Tērp bi Nacht. Ön Hemel blinkeri Stiaren, diartwesken lii Wirler. Van Gogh skelert dit Skelt, üüs’r ön’t Sanatoorium St. Rémy wiar. Dit wiar en Sküür, eeđer dat’r höm bi’t Striren me di Maaler Paul Gauguin en Diil fan sin left Uar ofskēren haa skel. Hat uur sair, dat Vincent van Gogh psüchisk Probleemen her, man wat’t nau wiar, weet em ek. Üs er lewet, sen sin Skelter knap forkoopet uuren, eeđer sin Duar fing’s langsen muar Wērt, fuaral ön di 1970er- en 1980er-Jaaren.

Don McLean skreev dit Leedji, üs’r en Leewentsbiskriiwing aur Vincent van Gogh los. Hi biluket dit Skelt „Stiarennacht“ en taacht, dat’r döör dit Skelt en Leedji aur di Maaler skriiv kür. Hi noom sin Gitār, wil’t Skelt fuar höm lair. McLean taacht, dat dit Wichtigst fan’t Leewent fan en Könstler sin Könst es. Diarom skul dit Skelt dit Leedji skriiv. Di Tekst snaket fan forskelig Skelter fan Vincent van Gogh. Man hi snaket uk fan sin psüchisk Probleemen. McLean sair, dat di Liren ön Van Gogh sin Tir höm ek forstuun kür, man hi salev kür höm nü forstuun. McLean sair salev, dat’t fuar höm tö di Tir, üs’r dit Leedji skreev, en swaar Tir wiar, omdat sin Ee ek gur wiar.

Dit Leedji snaket uk diarfan, dat Van Gogh Hun ön höm salev lair heer. Diar taacht em lung fan, dat’t wes wiar. Di Maaler skel höm salev ön di Bük skööten haa en stuarev kort diareeđer. Man dit jeft en nii Miining, dat hoken üđers skööten her. Dit skel en Ker fan Junggasten iiwen haa, wat muarlop Van Gogh āricht haa. Jen fan di Ker her en Pistool. Mesken wiar’t en Ünfal, dat di Maaler fan en Skot önskööten waar, hi sair salev nönt diartö. Man di Biwiisen, dat’r Hun ön höm salev lair, sen uk ek gans seeker.

Man dit heer nönt muar me’t Leedji „Vincent“ tö dön. Dit wiar wel leren en fing en hoog Plaats ön di Charts. En Bleer me di Nooten liit töhop me hok fan Van Gogh sin Penseler ön en Tirkapsel fan’t Vincent van Gogh Museum ön Amsterdam. Ark Dai ken em dit Leedji diar hiir.

Das Lied „Vincent“ von Don McLean aus dem Jahr 1970 handelt von dem niederländischen Maler Vincent van Gogh. Es beschreibt mehrere seiner Bilder, spricht aber auch davon, dass seine Kunst lange Zeit nicht verstanden worden sei. Die ersten Worte des Liedes „Starry, starry night“ spielen auf das bekannte Gemälde „Sternennacht“ an, das Zypressen und ein Dorf bei Nacht zeigt, darüber einen Sternenhimmel. McLean wollte, das dieses Bild selbst das Lied schreibe.

Dit jeft en Leedji, hur dit fan kemen es, dat en Freerensorganisatjoon grünlair waar. Hurdeling kām’t diartö?

Tipperary es en Stat ön’t süđerk Iirlön. Jü waar ön’t Merelialer grünlair en heer tö Tir binai 5.000 Iinuuners. Höör Noom es fiir bikeent fan dit Leedji „It’s a long way to Tipperary“. Dit uur aaft fan Militeerkapelen spölet. Man tö Bigen her dit Leedji nönt me Militeer tö dön. 1912 es’t ön en ingelsk Komeedihüs dit jest Lop fuar Liren süngen uuren. Hat waar fan Jack Judge of Harry Williams skrewen. Dit Leedji fortelt fan en Iirlöner, wat ön London Jil fortiini wel. Man hi leengt om Tipperary en sin Lefst Molly. Jü skreft höm da, dat’r töbeekkum skel, omdat diar en taust Kārming es, wat om höör friit.

1914 jert en Birochter, dat en iirsk Bataillon dit Leedji soong, eeđer dat’t ön di Jest Wārelskrich ön Frankrik önkemen wiar. Hi birocht diarfan ön’t Bleer. Dit Leedji waar diareeđer langsen bikeenter, dit jaav uk en Āpnemen üp Spölplaat. Töleest wiar’t di inofitsjel Hümni fan di britsk Soldaaten. Hat es en Krichsleedji uuren, man diar es dach apārti bi, dat et ek fan di Mur fan Soldaaten hanelt en dat’t ek tö di Slacht āprept, man dat’t höm ön’t Töögendiil om’t Leengen tüs drait.

Üp di hiili Wārel wiar di Noom „Tipperary“ nü üp ark Fal me Krich forbünen. Dit stön hok Liren ön di Stat ek ön. 1983 es diarom en Ker töhopgingen, wat dit aneri wil. Ja haa di Tipperary Peace Convention grünlair. Tö Bigen wil ja, dat Freer me Musik en Diskusjoonen forbreeret uur, bütendit wil’s et möögelk maaki, dat em töhop kumt en aur Freer snaki ken. Ark Jaar teekent di Peace Convention en Mensk üt, wat höm fuar Freer iinseet. Ja maaki uk en internatsjonaal Werstrir fuar Freerensleedjis. Ja wel üp des Wiis di Freer en en freerelk Töhoplewin förterhelp, en dit natsjonaal en internatsjonaal.

Das Lied „It’s a long Way to Tipperary“ entstand 1912 in England. Zu Beginn des Ersten Weltkriegs sang ein irisches Bataillon das Lied nach seiner Landung in Frankreich. Danach wurde es immer bekannter, und schließlich war es die inoffizielle Hymne der britischen Soldaten. Der Name der Stadt „Tipperary“ war nun mit Krieg verbunden. Weil einige Leute das aber nicht mochten, gründeten sie die Tipperary Peace Convention, die es sich zur Aufgabe gemacht hat, auf nationaler und internationaler Ebene den Frieden zu fördern.

Bild: Cyan22, Creative Commonsby-sa 3.0 deed.en, via wikimedia commons

Mer stonn zo dir FC Kölle – dit es di Fanhümni fan di 1. FC Köln. Dit Leedji es üp Kölsch süngen, di Dialekt fan di Stat Köln. Dit Leedji waar 1998 fan di „Höhner“ skrewen. Dit es di Band, wat uk dit Leedji fan di Hundbaal-WM 2007 skrewen heer: „Wenn nicht jetzt, wann dann?“

Man töbeek tö di Fanhümni fan Köln. En Futbaalhümni üp Kölsch. Wat skel em diar jit tö sii? Gaarnönt? Man uk desjirem Leedji heer en Histoori.

Di Wiis kumt fan di skots Folksleedji „Loch Lomond“. Di Tekst fortelt fan en Paar, wat höm oler weđer raaki wel, aur di Man stereft bal.

Dit jeft maning Fortelings, hur ual di Tekst es en hurom et diarön gair. Jen Wersjoon sair, dat 1745 tau Meföligers fan Bonnie Prince Charlie, wat Köning fan Engellön en Skotlön uur wil, fangen nömen waar. Di Taust Jakobitenāpröör wiar jüst dialslain uuren. Fan di biiđing Meföligers uur jen friileten, di üđer skel henrocht uur. Ön di Tekst jit dit sa:

Dü namst det huch struat an ik nem det liach struat,
an ik skal för di uun skotlun wees;
oober ik an min iansakst leefte skel üs nimer weder määt
bi det smok smok wederskaant faan Loch Lomond.
Di liig Straat es di Duar, en sa es’t di Wai fan di Foruurdiilet.

Man hoken es nü Bonnie Prince Charlie en wat skel di Taust Jacobitenāpröör wiis?

Charles Edward Louis Philip Casimir Stuart waar 1720 ön Rom bēren. Hi jert tö di Stuart-Familji en diarom lewet’r lung ön’t Eksiil ön Italjen. Eeđer di Glorious Revolution 1689 skul di Stuarts Engellön forlet, üs jaar leest Köning ofseet uuren wiar. Man Charles Edward wil, üs uk al sin Faađer, di skots en ingelsk Troon töbeekhaa. Diarom ging’r me hok Meföligers tö Skotlön. Ja fing Help fan hok Clans üt di Highlands en sa bigent 1745 di Taust Jakobitenāpröör. Di Jakobiten wiar di Meföligers fan di Stuarts ön Engellön, Skotlön en Iirlön. Al ön di Jaartiinten fuarof her di Stuarts muarlop forsaacht, di Troon töbeektöfon.

En nü wiar dit Charles Edward. Hi kür ön hok Slachten aur di ingelsk Soldaaten wen en noom sagaar Edinburgh iin. Man üs er tö London gung wil, fing’r niin Help fan di ingelsk Jakobiten en di Skoten wil ek tö Engellön. Charles Edward skul höm tö Skotlön töbeektii en waar da ön di Slacht fan Culloden slain. Diarüphen jaav’r āp en flöcht aur tö Frankrik. Sin Meföligers her’r töbeekleten. Hok stuarev ön di Slacht fan Culloden, hok üđer waar diareeđer straafet en iinbochtet of henrocht. Tö des Liren kür uk di Kārming ön’t Leedji hiir.

Eeđer di Slacht fan Culloden jenicht dit skots Clansüsteem, üs et hentö wiar. Clanchiefs waar henrocht of maast flöcht. Di traditsjonel Kluađer waar forböören, en gurt Part fan di ual Kultuur forswuan.

Di Slacht uur jit deling aaft fan Skoten üs en natsjonaal Katastroov sen, omdat di Jakobiten sa ring straafet uuren sen en di ual Selskep önstekenslain waar. Man diar skel em uk tö sii, dat et uk Skoten jaav, wat fuar di Engelslir töögen di Stuarts keempet haa. En uk dit Clansüsteem wil ek muar ali Liren haa.

Fuar dit Önteenken om di Slacht en wat diareeđer kām, sen hok Dechtings en üđer Literatuur öntstönen, en diar skel uk di Tekst fan „Loch Lomond“ tö hiir, hur di Wiis fan nü tö Tir ön Futbaalstadions fan di Kölner Fans sjungen uur. Man diar uur lekelkerwiis freerelker Slachten ütfechtet.

Das Lied Loch Lomond ist ein schottisches Volkslied und handelt von einem Liebespaar, das sich nie wieder sehen wird, denn der Mann stirbt bald. Der Text soll sich auf den Zweiten Jakobitenaufstand 1745? beziehen, bei dem Charles Edward aus der Familie der Stuarts den englischen und schottischen Thron für sich erobern wollte. Seine Familie war in der Glorious Revolution vom Thron gestürzt worden und musste das Land verlassen. Das Vorhaben misslang, und nach der Schlacht von Culloden floh Charles Edward. Seine Gefolgsleute wurden gefangen genommen oder hingerichtet. Zu diesen Leuten könnte der Mann aus dem Lied gehören. Heute hört man die Melodie auch in Fußballstadions bei der Fanhymne des 1. FC Köln.

Bild: User: Collin, Creative Commonsby-sa 4.0, via wikimedia commons

„Waltzing Matilda” haa wü jaa al jens her ön üüs Sending. Dit es sawat üs di inofisjel Hümni fan Austrāliien. Dit Leedji waar uk ön üđer Leedjis brükt, tö Bispöl ön di bikeent „Tom Traubert’s Blues“.

En dit Lop gair’t om jit en üđer Biwerking. Dit Leedji jit „And the Band played Waltzing Matilda“ en waar 1971 fan Eric Bogle skrewen. Diar fortelt en austrālsk Soldaat fan di Slacht fan Gallipoli ön di Jest Wārelskrich. Üs di Soldaaten fan Austrāliien wechfaar, uur’s jest me gurt Juchhai-in Faarwel sair, en diartö jert em dit Leedji „Waltzing Matilda“. Da kum di Soldaaten tö Gallipoli. Diar uur’s biskööten, ja keempi. Di Soldaat uur blesiaret en forlast sin biir Biin. Üs di Soldaaten tö Austrāliien töbeek kum, uur weđer „Waltzing Matilda“ spölet, man nü juchhai-et diar nemen muar. Fuar di Weterānen fan di Krich jeft et ön di naist Jaaren Paraadin. Man üs di Soldaat ual es, weet di jung Liren gaarek muar, hurom dit es. En hi weet et uk ek.

Di Slacht fan Gallipoli, hur en wan wiar dit eegenlig, en hoken keempet diar?

Gallipoli es en Hualevailön ön di europeeisk Birik fan di Törkii. Di Slacht fan Gallipoli wiar 1915 fan April hentö Janiwaari 1916. Ön di Jest Wārelskrich keempet üp di Sir fan’t Dütsk Rik en Uasterrik-Ungarn uk dit Osmānsk Rik. Jaar Töögenpart wiar di Entente, dit wiar dit Foriinicht Köningrik, Frankrik en Rüslön. Üs jer Kolonii fan’t Foriinicht Köningrik bidiilicht jam uk Austrāliien en Niisiilön.

En wat es er da sken? Wan’t diar en Leedji aur jeft, skel dit jaa en gurt Slacht wesen haa. Likers haa ik er jit nönt fan jert.

Di Entente wil Gallipoli tö Bigen fan’t Jaar 1915 jest bluat me Skeepen iinnem. Dit slaachet ek, diarom skul ön April Soldaaten üp Lön dit Hualevailön iinnem. Di Soldaaten kām fan’t Foriinicht Köningrik en Frankrik, man diar wiar uk Keren fan Austrāliien en Niisiilön bi, ja waar ANZAC (Australian and New Zealand Army Corps) neemt. Ja lönicht bi en smeel Strön me hoog Klepen, waar fan di osmānsk Soldaaten āphölen en stön jam da ön en Graavkrich töögenaur. Ön di Slacht jaav dit maning Duaren en Blesiareten, man di osmānsk Soldaaten kür jaar Stair fortaidigi. Töleest waar di Entente-Soldaaten ön Desember 1915 hentö Janiwaari 1916 ewakuiaret.

En hurom es di Slacht fuar Austrāliien en Niisiilön sa fan Bidüüding?

Di Slacht fan Gallipoli wiar fuar Austrāliien en Niisiilön di gurtst Ütarküđerseeting, hur di biir Lönen tö diarhen bidiilicht wiar. Ja wiar fan di maning Duaren en Blesiareten sjokiaret. Ön’t Gihiil waar fan di Soldaaten üp biir Siren binai di Hualev blesiaret of duar maaket, dit sen sawat 350 000 Liren. Ön Austrāliien, Niisiilön en Tonga jeft nü en Dai, hur em om di duar Soldaaten teenkt: di ANZAC Day.

Di Soldaat ön’t Leedji fortelt diarfan, dat di Krich apskailig es, en hi twiiwelt uk, of’r en Sen heer. Dit jit, dit Leedji es töögen di Krich. Dü heest sair, dat’t aur di Jest Wārelskrich es, man dit Leedji es fan 1971. Jeft’t diar irgendjen aktuel Grün of Jaarsfiir, dat Eric Bogle dit skrewen heer?

Dit es hiil interesant. Eric Bogle wil eegenlig en Leedji töögen di Vietnamkrich skriiv. Di Vietnamkrich wiar fan 1955 hentö 1975. Diar haa uk Austrāliiers keempet, man Eric Bogle kām dit sa fuar, dat ön Austrāliien binai nemen wost, hur dit eegenlig es. Diar wiar di Slacht fan Gallipoli fuul muar bikeent. Diarom skriiv Eric Bogle aur en Slacht fuar muar üs 50 Jaar, dat di Liren uk wat me sin Tiring forbinj kür.

Das Lied „And the Band played Waltzing Matilda” wurde 1971 von Eric Bogle geschrieben. Darin erzählt ein australischer Soldat von seinen Erlebnissen bei der Schlacht von Gallipoli im Ersten Weltkrieg. Er verliert beide Beine und kehrt nach Australien zurück. Dort finden nun immer Paraden für die Veteranen statt, aber er zweifelt am Sinn des Ganzen. In der Schlacht von Gallipoli 1915 versuchte neben britischen und französischen Soldaten auch eine Gruppe australischer und neuseeländischer Soldaten, die türkische Halbinsel zu erobern. Die osmanischen Truppen konnten Gallipoli aber verteidigen. Bei der Schlacht wurde fast die Hälfte der beteiligten Soldaten getötet oder verwundet. Es war für Australien und Neuseeland der bis dahin größte Konflikt, an dem sie beteiligt waren.

Bild: Archives New Zealand, Creative Commonsby 2.0, via flickr

Di „Tom Traubert‘s Blues“ es bikeent. Dit Leedji es fan Tom Waits üt et Jaar 1976 en hanelt fan Alkohoolmesbrük. Ön di Refrain sjungt Tom Waits: „You’ll go Waltzing Matilda with me“. Walser daansin me Matilda? Wat skel dit da? Waltzing heer nönt me daansin tö dön. Dit bidüüdet wanerin, om tö aarberin en tö liiren. „Matilda“ es di Pöös fan di Waneraarbersman. Di Uurter kum eegenlik üt en üđer Leedji, hur em di Melodii fan ön di „Tom Traubert’s Blues“ uk kuurt jens jert.

„Waltzing Matilda“ es en austrālsk Folksleedji. Di Tekst waar 1895 fan Andrew Barton Paterson skrewen. Dit drait höm om en Waneraarbersman, wat bi en Kolk set en en Sjip, wat fuarbi lapt, ön sin Pöös stat. Üs di Sjipzüchter en hok Skandāremer höm finj, dreenkt‘r höm lewer ön di Kolk, üs dat‘r fastnomen uur. Sin Spook skel em diar jit hiir ken. Dit Forteling skel üp di Waneraarbersman Samuel Hoffmeister töbeekgung. Hi skel bi en Aurgreep üp di Dagworth Station di 2. September 1894 wilt di Straik fan di Sjipklepsters diilnomen haa.

Di Straik fan di Sjipklepsters, of eegenlik di taust Straik fan di Sjipklepsters 1894, bigent, omdat di Sjipklepsters mener Jil fuar jaar Aarber fo skul. Ön Austrāliien wiar al sent hok Jaaren en Wirtsjaftskriisi. Di her al tö trii üđer Straiks fan di Aarbersterbiweeging föört, tö Bispöl di Jest Straik fan di Sjipklepsters 1891. Di kām tö, omdat di Fakforiining fan di Sjipklepsters ek gurkeen wil, dat di Luanen mener waar. Hok Düüsent maaket bi di Straik me. Dit jaav Sabotaasjin, man ek fuul Giwalt. Hok Fuarmaaner fan di Fakforiining waar fastnomen, sa uk di leeter Premierminister fan Queensland, Thomas Joseph Ryan. Man di, wat straiket, her tö litjet Jil en Forpleeging en bütendit ging di Tir fuar’t Sjipklepen bilitjen tö Jen, sa dat’s nönt muar fortiini kür. Sa jenicht di Straik eeđer fjuur Muunen. Diareeđer waar di Australian Labour Party grünlair, en Partai, wat fuar di Aarbersters werket. Üt desjirem Partai kumt uk Premierminister Kevin Rudd, wat höm 2008 bi di Aborigines önskiljicht her fuar Meshanelings en Dialmaakin.

Di taust Straik fan di Sjipklepsters wiar me muar Giwalt. Diar waar skööten en Bechnings bruan. Diar jert uk di Sjupen fuar’t Sjipklepen fan di Dagworth Station tö, hur maning Sjip bi stuarew. Samuel Hoffmeister skul diarfuar fastnomen uur, man hi stuarew fuarof. Em sair, dat’r Hun ön höm salev lair.

Di Straik skul me Straikbreekern önerbreeken uur, man dit Skep, hur’s me faar skul, waar ofbronen. Ön September jaav et jit en Sjiten twesken di wat straiket en Skandāremer, jen Sjipklepster stuarev diarbi. Di Regiaring liar fast, dat nemen muar Waapen drai maast. Di Straik jenicht da, aurdat di Sjipzüchter eeđerjaav.

Di Achtergrünj fan „Waltzing Matilda“ es also eengenlik di Aarbersterbiweeging. Man dit Leedji wiar diareeđer en es uk nü tö Tir jit mal bikeent. 1977 jaav dit en Ofsteming, wat di austrālsk Hümni uur skul, en uk „Waltzing Matilda“ wiar möögelk. Dit es nü sawat üs en inofitsjiel Hümni, en uur uk fuar di Austrālsk Rugby-Union Natsjonaalmanskap, di Wallabies, spölet.

Das Lied „Waltzing Matilda“ gilt als inoffizielle Hymne Australiens und ist ein australisches Volkslied. Es erzählt von einem Wanderarbeiter, der ein freilaufendes Schaf in seinen Beutel steckt. Als der Schafzüchter und die Polizei kommen, ertränkt er sich lieber, als festgenommen zu werden. Das Lied soll nach einem Vorfall während des Zweiten Schafschererstreiks 1894 entstanden sein. Während des Streiks protestierten die Schafscherer gegen Lohnsenkungen. Dabei wurde auch geschossen und Gebäude wurden abgebrannt. Bei einem solchen Fall soll der Verdächtige vor der Festnahme Selbstmord begangen haben. Der Streik gehörte zu einer Reihe von Unruhen infolge einer Wirtschaftskrise.

Bild: Fotograf unbekannt, New South Wales Government Printer, via wikimedia commons

Keen i jit dit ual Önprisin fan Krombacher? En green Ailön ön blö Weeter. En faini Idylle önermaalet fan en Floitwiis. Man binai nemen weet, dat dit et Leedji „Belfast Child“ fan di skots Band Simple Minds üt et Jaar 1989 es.

Di Wiis es noch üt et Merelialer fan dit iirsk Folksleedji „She moved through the fair“. Diarön wel tau Liren jam bifrii. Man di Brir stereft fuar die Brölep en bisjukt di Brirman ön sin Droom.

Di nii Tekst fan „Belfast Child“ heer diar nönt mä tö dön. Hi fortelt fan di trist en truurig Atmosfeer fan en Stat ön en Borigerkrich. Tö Bigen wel di Sjungster sin Lefst bi en Galigboom raaki. Jü heer truurig Tirings aur di Stat, wat maning Aawers bring skul. Dit jeft fuul Āpröör en maning Liren sen wechgingen. Man hurdeling es dit diartö kemen?

Di Stat ön dijirem Leedji es Belfast, di Hauptstat fan Nuurđiirlön. Ön Nuurđiirlön jaav dit ön di Jaaren fan 1968 hentö 1998 dat, wat em di troubles neemt. En harmluas maaken Biteekening fuar jen fan dö blörigst Borigerkrichen ön’t twuntigst Jaarhönert. Di protestantisk Loyalisten wil bi’t Foriinicht Köningrik bliiv. Di katoolsk Republikaner wil en Diil fan di Republiik Iirlön uur.

1968 waar di Katoolsken ön Nuurđiirlön diskriminiaret. Tö Bispöl jaav dit forskelig Skuulen fuar Protestanten en Katoolsken.

Üs Bigen fan di troubles sjocht em en Demonstratsjoon ön Derry di 5. Oktoober 1968 ön. Katoolsk Demonstranten fuar Borigerrochten waar fan Skandāremer stopet en fordrewen. Eeđer en Demonstratsjoon ön August 1969 jaav et ön Nuurđiirlön tau Daagen lung Āpröör me Giwalt. Di britsk Armee wiar diarom diarhen stjüürt, dit nuurđiirsk Parlament waar āpheewen en Nuurđiirlön fan London regiaret. Ön Belfast en Derry skērt Peace Walls nü di Uunbloken fan Protestanten en Katoolsken. Republikansk no-go-areas skot jam töögen di nuurđiirsk Sicherheitskräfte of. Paramiliteerisk Keren üp biiring Siren ööwet Bombenönslachen üt en muurdiget Meföliger fan di üđer Keren, man uk maning Siwiilliren.

Dit Hoogst fan di Konflikt wiar di Bloody Friday 1972. Dit wiar eeđer Auröner di 21. Juli, üüs ön di Benenstat fan Belfast sawat 20 Bomben eksplodiaret. Benen om en bi jen Stün stuarev niigen Mensken en sawat 130 Mensken waar mal blesiaret.

Di Konflikt ön Nuurđiirlön jenicht 1998 me en Aurjenkumst twesken di Keren. Salung wiar diar jit Önslachen.

Fuar Giwalt en Trüwin forlos Belfast benen 40 Jaaren di trērst Diil fan sin Liren. En aur dijirem lerig Stat drait et höm ön Belfast Child .

Man dit Leedji es uk hööpfol. Di Sjungster sair, dat di Liren ön jaar Stat töbeekkum skel, wan dit Jungen üt Belfast weđer sjungt. Dit jit: Wan uk sa fuul apskailigs sken es, likert es diar en normaal Leewent möögelk; di Liren skel töbeekkum, wan Freer es. Aur dit Leewent gair förter.

Das Lied „Belfast Child“ von den Simple Minds kennen die meisten als Hintergrundmusik in der alten Krombacher-Werbung. Das Lied an sich handelt aber vom Nordirlandkonflikt. Von 1968 bis 1998 kämpften die protestantischen Loyalisten und die katholischen Republikaner darum, ob Nordirland zu Großbritannien oder der Republik Irland gehören sollte. Paramilitärische Gruppen übten Anschläge aus und viele Menschen starben. Die Stadt Belfast verlor wegen der Gewalt und Bedrohung während des Bürgerkriegs ein Drittel ihrer Bevölkerung.

Bild: Duke Human Rights Center, Creative Commonsby 2.0 deed.en, via wikimedia commons

„Wig Wam Bam“ es en Leedji üt‘t Jaar 1972 fan di Band „The Sweet“. Dit skel fuar di Band dit jest Leedji wesen haa, wat tö di „Glam Rock“ jert. Glam Rock falt āp fuar sin stark Rütmen en di glintern, skriilen Kluađer fan di Bands.

Di Tekst fan „Wig Wam Bam“ heer me en Dechting tö dön, wat rocht wat ialer es. 1855 skreev di Amerikaaner Henry Wadsworth Longfellow en lüng Dechting aur di Indiaaner Hiawatha. Diar foraarbert‘r muar Fortelings fan di Indiaaners. Hiawatha lewet ön’t 16. Jaarhönert en skel jen fan di Grünliiers fan di Irokeesenforbunt wesen haa. Di Irokeesenforbunt wiar en Forbunt twesken di Irokesen-Stamen. Ja wil ek muar Krich me arküđer haa. Ja lewet sa fuar muar üs hönert Jaar ön Freer en Welstant, en wiar en stark Weđerpart fuar jaar Fiinden.

Longfellows Dechting „The Song of Hiawatha“ fortelt fan Hiawatha sin Jungenstir hentö sin Duar; ön’t Leedji gair et bluat diarom, dat Minnehaha höm lef heer.

Nau nomen bigent di Tekst sa, dat Hiawatha höm gaarek fuar Minnehaha interesiart. Man jü wel höm haa, wesket höm wat tö en bisnāret höm, dat’r höör Man uur. Aliksa es dit me Running Bear, wat fan Little White Dove tö höör Man weelet uur. Fuul muar fan di Forteling fan Hiawatha jeft et ön’t Leedji gaarek.

Man hoken wiar Minnehaha?

Minnehaha es en fiktiif Gistalt. Dit jeft en Legend, dat jü Hiawatha sin Faamen wiar, wat sa üs höör Mooter ütsaag. Üs di Irokesen-Stamen fan Fiinden trüwet waar, forsaamelt’s jam en fraaget Hiawatha, dat’r jam holp. Da kām en gurt Fügel, wat me sin Jüken Tönerskrabel maaket. Minnehaha seet höör dial twesken sin Jüken en forswuan. Hiawatha truuret fuar trii Daagen. Diareeđer fördicht‘r di Irokesenstamen āp, dat’s jam foriini. Mesgin wiar Minnehaha en Aawer fuar di Goten.

Dit jeft uk di Legend, dat Minnehaha di Lefst fan Hiawatha wiar. Desjirem Wersjoon es ön Longfellows Dechting. Hiawatha her Minnehaha lef en jü höm uk. Hi föört höör tö sin Itüüs en ja bifriit jam. Da wiar en Wunter, hur et binai nönt tö iiten jaav, en Minnehaha waar kraank en stuarev.

Man desjirem Traagisk fan Minnehaha spölet ön „Wig Wam Bam“ niin Rol. Diar gair’t bluat om tau Liren, wat arküđer lef haa; en dit waar foraarbert ön en mal bliir Leedji.

Wig Wam Bam ist aus dem Jahr 1972 von der Band „The Sweet“. Es bezieht sich auf ein Gedicht von Henry Wadsworth Longfellow aus dem 19. Jahrhundert. Sein „Lied von Hiawatha“ handelt von dem Leben des Indianers Hiawatha, der einer der Gründer des Irokesenbundes gewesen sein soll, einem Zusammenschluss von mehreren Irokesenstämmen. In dem Gedicht ist Hiawatha mit Minnehaha verheiratet. Um ihre Liebe geht es in „Wig Wam Bam“. Liest man die Legenden von Hiawatha, dann könnte Minnehaha auch Hiawathas Tochter gewesen sein, die sich für das Wohlergehen aller opferte.

Bild: Daderot, Creative Commonszero 1.0 deed.en, via wikimedia commons

Ark Jaar hiir wü et weđer ön’t Raadio:

It’s Christmas time, and there’s no need to be afraid
At Christmas time, we let in light and we banish shade
And in our world of plenty, we can spread a smile of joy
Throw your arms around the world at Christmas time.

Desjirem Leedji hinget me en Dokumentatsjoon fan Michael Buerk ön di BBC-Naarichten 1984 aur di Hungersnuar ön Weestaafrika töhop. Diar wiar Skelter fan maning Liren ön Äthiopien tö sen, wat tö Duar hungert.

Eeđer dat Bob Geldof, di Sjungster fan di Boomtown Rats, dit sen her, wil’r wat diartöögen dö. Sa kām’t tö dit Projekt „Band Aid“. Geldof skreev töhop me Midge Ure fan Ultravox dit Leedji „Do they know it’s Christmas“, om diarme Jil tö saamlin en di Liren fan di Hungersnuar tö fortelen. Binai 50 Könstlers noom töhop en söner Luan dit Leedji āp, tö Bispöl Sting, Phil Collins en David Bowie. Dit Leedji braacht 5 Miljoonen Pfund töhop. Geldof plaanet da en Debelkonsert fan soowen Stünen, om jit muar Gaawen tö saamlin: „Live Aid“ wiar 1985 tö liker Tir ön London en Philadelphia. Diarbi kām muar üs 150 Miljoonen Pfund töhop, wat fuar Iiten en Projekten ön Weestaafrika brükt waar.

Man hurdeling kām dit tö di Situatsjoon?

1981 maaket en Drügens di Bāricht ön Äthiopien tönönt. 1984 heer et di Uurs ek rintj en jit muar Bārichten bleev üt. Di Somer haa soks Miljoonen Liren hungert of wiar kraank, hok Tiindüüsend stuarev. Man üđer Lönen teeft jam tö helpen. Äthiopien her bit September 1974 en marxistisk Staat wesen en heer nü en Militärregiaring. Di weesterk Lönen wiar bang, dat di Gaaven ek fuar di Mensken brükt waar, man fuar Waapen en en Marxistisk-Leninistisk Regime. Bütendit wiar ön Nuurđen fan Äthiopien sent hok Jaaren en Borigerkrich. Di äthiopisk Regiaring skel di Hungersnuar uk ek fuul biachtet haa.

Ön Europa jaav et noch fan di Bāricht. Man di Regiarings liift, dat’s ön dit Jaar al noch holpen her. Üp leest kür di Helporganisatsjoonen di Regiarings aurtjüü, dat’s muar Jil töreer stelt. Bit Desember waar muar üs 100 Miljoonen Pfund saamelt. Bluat di äthiopisk Regiaring brükt dit Jil förterhen fuar jaar Soldaaten en Krichen, bütendit waar di üđer Bārichten fan Storemer tönöntbraacht. Maning Liren flöcht hen tö Sudan. Muar üs 1 Miljoonen Liren forhungert.

Döör dit Leedji en di Konserten waar di Situatsjoon tö muar Liren bikeent en langsen muar Jil waar saamelt. Muar üs 30 Jaar eeđer dat et āpnomen waar, sen dit ark Jaar jit 2 Miljoonen Pfund üs Gaav fan dit Leedji.

Das Lied „Do they know it’s Christmas“ entstand 1984. Zu der Zeit herrschte in Äthiopien eine große Hungersnot. Um Spendengelder zu sammeln, gründete Bob Geldof das Projekt „Band Aid“. Er schrieb das Lied zusammen mit Midge Ure und stellte die Einnahmen als Spenden bereit. Noch immer kommen jedes Jahr 2 Millionen Pfund zusammen.

Die Hungersnot in Äthiopien folgte auf mehrere Dürren und Ernteausfälle. Die äthiopische Regierung soll sich nicht viel darum gekümmert haben, und auch die westlichen Länder hielten sich anfangs zurück. Sie wollten keine Militärregierung unterstützen. Schließlich begann die Hilfe doch noch. Mehr als 100 Millionen Pfund wurden gesammelt, aber 1,2 Millionen Menschen starben.

Bild: NASA, via Wikimedia Commons

Des Lop gair et om dit Leedji „Stop the cavalry“ fan Jona Lewie. Dit waar 1980 skrewen en es üs Jöölleedji bikeent. Diar uur süngen „Wish I was at home for Christmas“, em jert litj Kloken en lüstig Sjungen. En hoken wel tö Jööl ek itüüs wiis? Man dit jert höm uk üs Marsjmusiik ön, en dit waar ön Krichen brükt, om di Soldaaten oftöleenken. Ja skul jaa ek bang wiis, wilt’s üp jaar Fiinden tölöp.

Bi dit Leedji ken em mal gur se, dat di Tekst wichtig es. Bi di Musik teenkt em om en fiin Jöölfiir, bluat di Tekst es ek sa. Di fortelt fan en Soldaat, wat höm wensket dat er itüüs wiar. En sa es dit fuaral en Leedji töögen di Krich.

Dit bigent al bi di Tiitel „Stop the cavalry“. Jona Lewie taacht diarbi om di „Öngrip fan di lecht Brigade“ ön di Slacht fan Balaklawa ön di Krimkrich di 24. Oktober 1854. 620 engelsk Rüters reer üp rusisk Soldaaten tö en wuan. Diar waar en Müütos fan, dat di miisten of sagaar ali Rüters diarbi duar maaket waar. Dit wiar nog ek sa ring, dat sa maning Liren stuarev. Man di „Öngrip fan di lecht Brigade“ es nü en engelsk Spreekuurt fuar en murig, bluat ring Plaan, wat ek slaagi ken en maning Forlusten haa wel.

Di Tekst fortelt uk jit fan üđer Krichen:

Hey, Mr. Churchill comes over here
To say we’re doing splendidly.

Winston Churchill wiar ön di jest Wārelskrich di Önföörer fan en Bataillon en ön di taust Wārelskrich Premierminister fan Engellön. Hi wül, dat di Engelslir fiirer keempi en jaar Lön töögen Nazi-Dütsklön forber skul.

En bet leeter gair et om di Kuul Krich:

Mary Bradley waits at home,
In the nuclear fallout zone.

„Nuclear fallout“ jit „radioaktiv Riin“, wat eeđer en Kernwaffeneksplosjoon of en swaar Kernreaktorünfal kumt. Diar uur radioaktiiv Stof ön di Locht smeten, wat da üs Riin weđer dial üp di Öört falt.

Di Soldaat teenkt bi’t Jen fan’t Leedji diarom, salev President tö uuren en di Rüterii tö stopin. Dit es’t uk, wat dit Leedji sii wel: Dit skel fuar ali Tiren niin Krichen muar iiv, diarme nemen muar tö Duar stjüürt uur.

Jona Lewie heer dit Leedji wel skrewen, omdat di Kuul Krich weđer slimer uuren wiar: 1979 wiar sowjetisk Soldaaten tö Afghanistan kemen. Tö di Tir wiar dit „Likwecht fan di Skrek“ twesken di USA en Rüslön en diarom wiar di Liren bang, dat er jen jest me sin Atomwaapen skuat. En laider es dit Leedji uk nü jit aktuel. Dit jeft Bombtrüwen en Önslachen. En Krichen jeft et uk jit, diar skel em bluat die Naarichten lees. En wan Krichen en militeerisk Konflikten Dütsklön uk tö Tir ek direkt raaki, sen’s likert üp Wārel. Sa es dit, wat dit Leedji „Stop the cavalry“ üüs sii wel, uk nü tö Tirs jit wichtig en rocht.

„Stop the Cavalry“ von Jona Lewie aus dem Jahr 1980 macht mit Glöckchen, Blaskapelle und der Textzeile „Wish I was at home for christmas“ einen freundlichen Eindruck. Aber der Text ist aus der Sicht eines Soldaten, der nicht mehr kämpfen will. Mehrere Kriege werden erwähnt und alles läuft auf eine Aussage hinaus: Es soll keinen Krieg mehr geben. Vielleicht schrieb Jona Lewie das Lied, weil sich zu der Zeit der Kalte Krieg wieder verschärft hatte, aber die Botschaft ist immer noch aktuell.

Bild: Official photographer Brooks, Ernest (Lieutenant [Public domain], via Wikimedia Commons

Ön di Ofslütseremonii fan di olümpisk Somerspölen 2000 ön Sydney spölet di Band „Midnight Oil“ dit Leedji „Beds are burning“. Ja droch suurt Kluađer me dit Uurt „Sorry“ diarüp. Wat wiar sken? Hurfuar wil’s jam öntskiljigi?

Di Tekst sair, dat et Tir es, en Part tö bitaalin. Diar es wat, wat hoken üđers jert, en desjirem Liren skel’t töbeekfo. Bütendit uur hok Staiđer neemt: Kintore East, Yuendumu en Western Desert.

Desjirem Staiđer lii ön‘t Northern Territory fan Austrāliien. Kintore es en Stair me hok hönert Iinuuners, wat miist Aborigines sen. Di Stair waar fan di Pintupi ön di 1980er Jaaren becht en es en könstelk Sentrum ön di Birik. Ön Yuendumu lewi uk fuaral Aborigenes, dit sen di Warlpiri en Anmatyerre, en hat es fan Bedüüding fuar di Könst.

Di Pintupi, Warlpiri en Anmatyerre hiir tö dit, wat em „Kulturareal Western Desert“ neemt. Ön desjirem Birik lii uk muar Wööstlönen, man eegentlig biteekent et en Ker fan Dialekten, wat „Wati“ jit. Ön desjirem Birik jeft et jit muar Uunplaatsen fan Aborigines, wat diar eeđer jaar traditsjonel Kultuur en Leewentswiis lewi.

Wat wel nü dit Leedji „Beds are burning“ sii?

Di Aborigines kām fuar 40 000 bit 50 000 Jaaren tö Austrāliien. Ja lewet üs Jeegers en Saamlers. 1788 lönicht en Floot me britsk Fangenern ön Austrāliien en diarefter toog muar Liren ön’t Lön. Tö Bigen wiar di Kontakt twesken Siidlers en Aborigines freerelk, man ön’t 19. en tö Bigen fan’t 20. Jaarhönert jaav dit Ütarküđerseetings, wat uk duarelk wiar. Maning stuarev uk fuar Kraankers. Di Aborigines waar ön sa neemt Protektoraten önerbraacht en forlos jaar Lön tö di Witen. Dit jaav uk Forhualings twesken Aborigines en Witen, en di Jungen fan jam waar „Mischlinge“ neemt. Desjirem Jungen wil di austrālisk Regiaring ön di wit Selskep assimiliari. Ja waar ön Heimen en Misjoonen braacht of fan wit Familjin fuar ain önnomen. Ja sen dit, wat em di „steelen Generatsjoon“ neemt.

Di Band „Midnight Oil“ forlangt me höör Leedji, dat di Pintupi jaar Lön töbeekhaa skul. Ja maast nemelk uk jaar Lön forlet, fuar Tests fan Nuklearwaapen ön di 1950er en 1960er Jaaren. Töleest waar ja me Giwalt omsiidelt. Maning fan jaar Jungen hiir tö di „steelen Generatsjoon“.

Di Premierministers fan Austrāliien wil jam oler diarfuar öntskiljigi, hurdeling di Aborigines bihanelt uuren wiar. 1999 her Premierminister John Howard bluat sair, dat et höm fortröt.

Man 2008 önskiljicht höm di nii Premierminister Kevin Rudd fuar dit Dialmaakin en di Meshanelings fan di Aborigines döör di wit Austrāliiers, fuaral bi di „steelen Generatsjoon“.

Das Lied „ Beds are burning“ von Midnight Oil wurde 1987 geschrieben. Die Band sang es im Jahr 2000 in der Abschlusszeremonie der Olympischen Spiele in Sydney. Dabei trug sie schwarze Kleidung mit dem Wort „Sorry“ darauf. Midnight Oil fordert mit dem Lied, dass den Pintupi-Aborigines ihr Land zurückgegeben werden soll. Die Aborigines waren vor 40 000 bis 50 000 Jahren nach Australien gekommen. Nach der Ankunft der Europäer im 18. Jahrhundert wurden sie immer mehr von ihrem Land verdrängt und in Protektorate umgesiedelt. Die Kinder aus Familien mit Aborigines- und weißem Elternteil wurden in Heime, Missionen oder Adoptivfamilien gebracht, um sie in die weiße Gesellschaft einzugliedern. Sie sind die sogenannte „Stolen Generation“. Die australischen Premierminister haben sich lange nicht für die Misshandlungen und Demütigungen der Aborigines durch die Weißen entschuldigt. Das geschah erst 2008 durch Premierminister Kevin Rudd.

Bild: Fir0002/Flagstaffotos, Creative Commonsby-nc 3.0, via wikimedia commons