बालमोदिनी

रवीन्द्रनाथवर्येण यदा नोबेल्पुरस्कारः प्राप्तः तदा असङ्ख्याः जनाः तम् अभिनन्दितवन्तः । किन्तु कश्चन प्रतिवेशी तस्य अभिनन्दं न कृतवान् इति तस्य दुःखम् आसीत् । कदाचित् वायुविहारार्थं रवीन्द्रनाथवर्यः समुद्रतीरम् अगच्छत् । समुद्रे पतिताः सूर्यकिरणाः रमणीयतया शोभते स्म । अत्रान्तरे तस्य दृष्टिः एकस्मिन् गर्ते पतिता । सः अचिन्तयत् 'सूर्यकिरणाः प्रसारविषये गर्तसमुद्रादिभेदभावं न प्रदर्शयन्ति.......’ इति । सः स्वस्य दोषम् अवगत्य प्रतिवेशिनः गृहं गत्वा तस्य आशीर्वादं प्रार्थितवान् । एतेन नितरां लज्जितः प्रतिवेशी रवीन्द्रनाथवर्यं नोबेल्पुरस्कारप्राप्त्यर्थम् अभिनन्दितवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

When Rabindranath Tagore received the Nobel Prize, countless people congratulated him, but one neighbor did not, which saddened him. Later, while strolling by the seashore, Tagore saw the sun’s rays shining equally on both the ocean and a pit. He reflected, “Sunlight makes no distinction between vast seas and small pits.” Realizing his own fault, he went to his neighbor’s house seeking blessings. Deeply ashamed, the neighbor then congratulated Tagore for his Nobel Prize.

पूर्वं कश्चन राजा कस्यचन संन्यासिनः समीपं गत्वा 'उत्कृष्टं तत्त्वं किञ्चन उपदिश्यताम्' इति प्रार्थितवान् । 'अपेक्षिता योग्यता नास्ति इदानीं भवतः' इति संन्यासिना उक्तम् । खिन्नः राजा स्वभवनं गत्वा कोपेन मन्त्रिणम् अवदत् 'एकः पण्डितः, सः संन्यासी च अनीयेताम्' इति । यदा तौ आगतवन्तौ तदा राजा अवदत् यत् अहं पण्डितस्य मुखात् उपदेशं प्राप्स्यामि इति । तदा संन्यासी क्षणमात्रेण एव भवतः योग्यतापरीक्षणं भवितुमर्हति इति उक्त्वा तस्य परीक्षणं करिष्यति । महाराजः स्वस्य दोषं ज्ञात्वा क्षमाम् अयाचत । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, a king approached a renunciate and requested, “Please teach me a supreme principle.” The renunciate replied, “You are not yet qualified.” Saddened, the king returned to his palace and angrily ordered his minister to bring both a scholar and the renunciate. When they arrived, the king declared that he would receive instruction from the scholar. The renunciate then said, “First, your eligibility must be tested.” In a moment, he examined the king, who realized his own fault and humbly sought forgiveness.

कदाचित् प्रजानुरागी राजा अरण्यमार्गे गच्छन् आसीत् । कश्चन अजापालकः वृक्षस्य अधः उपविश्य वेणुवादने मग्नः आसीत् । राजा अपृच्छत् 'साम्राज्यमेव प्राप्तवान् इव महति आनन्दे मग्नः भवान् वेणुवादनं करोति' इति । तदा अजापालकः अवदत् 'वस्तुतः वेणुवादनस्य साम्राज्यप्राप्तेः च न सादृश्यम् । अहं तु भगवच्चिन्तनं कुर्वन् सर्वचिन्ताभ्यः मुक्तः सन् मनोवाक्कायकर्मसु स्वतन्त्रः । धनस्य स्वातत्न्त्र्यस्य आनन्दस्य च न कोऽपि सम्बन्धः' इति । तस्य चिन्तनस्य श्रेष्ठताम् अवगच्छन् राजा तं नमस्कृतवान् । 
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A benevolent king was once traveling through a forest. Beneath a tree sat a goatherd, absorbed in playing his flute. The king asked, “You play with such joy, as though you had gained an empire.” The goatherd replied, “Flute playing is not like ruling a kingdom. I am engaged in divine contemplation, free from all worries, independent in thought, word, and deed. Joy has no link with wealth or power.” Realizing the greatness of his reflection, the king bowed to him.

कदाचित् लक्ष्मीसरस्वत्योः मध्ये का श्रेष्ठा इति विवादः उत्पन्नः । संन्यासिनीरूपेण भूलोकं गत्वा स्वस्य श्रेष्ठता प्रतिष्ठापनीया इति निर्णयं कृत्वा आदौ लक्ष्मीः एकं ग्रामम् अगच्छत् । स्वीयेन सुवर्णपात्रेण यस्मिन् गृहे सा भोजनं करोति तत्रैव भोजनपात्रं परित्यज्यते लक्ष्म्या । जनाः तां स्वगृहं प्रति निमन्त्रयितुम् अहमहमिकया प्रवृताः अभवन् । ग्रामे सर्वत्र ईर्ष्या, असूया, कलहः इत्यादयः आरब्धाः । तदनन्तरं सरस्वत्या  मासात्मकः प्रवचनकार्यक्रमः कृतः । ग्रामे कश्चन सात्त्विकप्रभावः प्रवृद्धः । अन्ते लक्ष्मीः सरस्वतीम् उद्दिश्य अवदत् 'भवत्याः शक्तिः एव श्रेष्ठा' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A dispute arose between Laksmi and Saraswathi over who was greater. Disguised as ascetics, they came to earth to prove their superiority. First Laksmi visited a village. Wherever she ate, she left behind her golden plate. People competed to invite her, and jealousy, envy, and quarrels spread throughout the village. Later Saraswathi organized a month-long series of discourses. A pure and noble atmosphere grew in the village. In the end, Laksmi admitted to Saraswathi, “Your power is truly superior.”

कदाचित् कश्चन आङ्ग्लाधिकारी कृत्रिमं विनयं दर्शयन् दयानन्दसरस्वतीवर्यम् अपृच्छत् 'अधुना भारते आङ्ग्लानां भविष्यं कथं स्यात्?’ इति । तदा दयानन्दवर्यः अवदत् 'आङ्ग्लाः अलसाः जाताः सन्ति । अलसानां भविष्यं सदा निराशदायकम् एव भवति' इति उक्त्वा आङ्ग्लानां दिनचरीं विस्तृतरूपेण अवदत् । दयानन्दवर्यस्य वचनं वास्तवद्योतकम् अप्रियसत्यज्ञापकं च आसीत् इति कारणतः आङ्ग्लाधिकारी प्रतिवचनं किमपि अनुक्त्वा मुखम् अवनमय्य मौनेन ततः निर्गतवान् ।  
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, an English officer, feigning politeness, asked Swami Dayananda Saraswati, “What will be the future of the English in India?” Dayananda replied, “The English have become lazy. The future of the lazy is always hopeless.” He then described their daily routine in detail. Because his words revealed an unpleasant truth, the officer, unable to respond, bowed his head and left silently.

कदाचित् जम्मूकश्मीरस्य चक्रवर्ती प्रतापसिंहः प्रजानां सुखदुःखानि स्वयं ज्ञातुम् इच्छन् वेषान्तरं धृत्वा देशपर्यटनम् आरब्धवान् । एकदा सः ज्वरेण पीडितस्य युवकस्य सेवां कृत्वा, युवकस्य गम्यस्थानं प्रति अपि प्रापयति । तस्य श्वश्रूः लक्ष्मीमेहता या प्रतापसिंहस्य प्रासादे कर्मकरी आसीत्, महाराजेन साकम् अश्वम् आरुह्य आगतं‌ जामातरं दृष्ट्वा भीता सती 'जामात्रा कृतः अपराधः क्षन्तव्यः । भवान् अस्य देशस्य राजा इति सः न अभिज्ञातवान्' इति अवदत् । तदा राजा अवदत् 'सर्वादौ अहम् अस्मि मानवः । तदनन्तरमेव महाराजत्वं मम । माहाराजेन यथा प्रजाः पाल्येरन् तथैव प्रजाः सेव्येरन् अपि' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Maharaja Pratap Singh of Jammu and Kashmir wished to know the joys and sorrows of his people directly, so he traveled in disguise. Once, he served a young man suffering from fever and even escorted him to his destination. The young man’s mother-in-law, Lakshmi Mehta, who worked in the royal palace, was frightened when she saw her son-in-law arriving on horseback with the king. She pleaded, “Please forgive him; he did not know you are the ruler of this land.” The king replied, “First of all, I am a human being. Only afterwards am I a Maharaja. Just as a king must protect his subjects, he must also serve them.”

जगतः‌ सृष्टिं कर्तुम् उद्यतः ब्रह्मा कौमुदीसदृशं हासं, चम्पकस्य सुगन्धम्, अमृतस्य माधुर्यं च संयोज्य एकां मृत्तिकामूर्तिं निर्मितवान् । सा मूर्तिः तु अपूर्वा आसीत् । कान्त्या शोभते स्म । 'मृन्मयी मूर्तिरेषा कथम् अपूर्वा भवितुम् अर्हति?’ इति यदा कश्चन देवदूतः ब्रह्मदेवम् अपृच्छत् तदा ब्रह्मदेवः मन्दहासपूर्वकं तस्य मृन्मय्याः मूर्तेः वैशिष्टयं, तस्य आकारस्य (शरीरस्य) प्राधान्यं च विवृणोति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

When Brahmā set out to create the world, he combined the radiance of moonlight-like laughter, the fragrance of champaka flowers, and the sweetness of nectar to form a clay image. That figure was extraordinary, shining with beauty. When a celestial messenger asked, “How can this clay form be so unique?” Brahmā smiled and explained the special qualities of the figure and the importance of its form (the human body).

कदाचित् कश्चन आधुनिकः तरुणः रेलयाने महाभारतपुस्तकं पठितवन्तं कञ्चन सहयात्रिकम् अपश्यत् । वैज्ञानिकयुगे अपि एतादृशं पठ्यते किम् इति तरुणः सहायात्रिकम् अपृच्छत् । तदा सहायात्रिकः 'महाभारतादिषु प्रतिपादितानि तत्त्वानि अद्यापि सङ्गतानि भवन्ति' इत्यवदत् । तथापि सः तरुणः विज्ञानस्य महत्त्वं, विज्ञानकारणतः जातानाम् आविष्काराणां विषये कथनम् अनुवर्तितवान् । यदा उभौ अपि यानात् अवतीर्णवन्तौ तदा परस्परं सङ्केतपत्रस्य विनिमयं कृतवन्तौ । सहयात्रिकस्य पत्रे लिखितम् आसीत् - ‘सर् सि वि रामन्, डैरेक्टर्, इण्डियन् अकाडमी आफ् सैन्स्’ इति । तत् पठित्वा सः तरुणः तत्रैव रामन्वर्यं साष्टाङ्गं नमस्कृत्य स्वस्य अनुचितव्यवाहारार्थं क्षमां याचितवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A young man on a train mocked a fellow passenger for reading the Mahābhārata in the scientific age. The passenger replied that “The principles taught in the Mahābhārata remain relevant even today”. Yet the youth continued speaking about the importance of science and its inventions. Later, when they alighted from the train and exchanged cards, the youth discovered the passenger was Sir C. V. Raman, a renowned scientist. Ashamed, he bowed and apologized.

महान् शूरः अस्मि अहम् इति मन्यमानं सिकन्दरमहाराजं कश्चन महात्मा शूरः कः भवति इति बोधयति । लोके सप्त प्रकाराः शूराः भवन्ति इति विवृणोति । अन्ते सः पृच्छति 'एतेषु सप्तसु प्रकारेषु भवान् कीदृशप्रकारकः‌ शूरः?’ इति । महात्मनः निष्ठुराणि वचनानि श्रुतवतः महाराजस्य ज्ञानोदयः अभवत् । सः महात्मानं प्रणम्य मौनेन ततः प्रत्यगच्छत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Alexander the Great, considering himself the greatest warrior, was once taught by a sage what true heroism means. The sage explained that there are seven kinds of heroes in the world and finally asked, “Among these seven, what kind of hero are you?” Hearing the sage’s stern words, the king experienced an awakening. He bowed to the sage and returned silently.

होलिकापर्वणः पृष्ठभूमिकायाम् अस्ति काचित् कथा । होलिका हिरण्यकशिपोः भगिनी । अग्निः यथा न दहेत् तथा वरः प्राप्तः आसीत् होलिकया । अतः हिरण्यकशिपुः होलिकायाः साहाय्येन पुत्रः प्रह्लादः दग्धव्यः इति अचिन्तयत् । प्रह्लादेन सह सा अग्निं प्रविष्टवती । वरस्य नियमः आसीत् यत् एकाकितया प्रविष्टा ताम् अग्निः न दहति इति । अतः सा दग्धा जाता । विष्णोः अनुग्रहस्य कारणतः प्रह्लादः कामपि पीडाम् अप्राप्य हसन् अग्नितः बहिः आगतवान् । अयमेव प्रसङ्गः अद्य होलैकापर्वरूपेण आचर्यते ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In the background of the Holika festival lies a story. Holika was the sister of Hiranyakashipu. She had received a boon that fire would not burn her. Hiranyakashipu, therefore, planned to burn his son Prahlāda with Holika’s help. She entered the fire carrying Prahlāda. But the boon had a condition: if she entered alone, the fire would not harm her. Since she carried Prahlāda, she was burned. By the grace of Lord Viṣṇu, Prahlāda came out smiling, unharmed. This very event is commemorated today as the festival of Holika.