Cuntrasts

Art ed artisanadi han bullà la vita dal pèrin da Lavin Madlaina Lys e Flurin Bischoff. Ella sa numna artisana. Ses material era onns a la lunga l’arschiglia, sia vaschella cun ils onns pli e pli filigrana. Uss lavura ella dapi varga in decenni cun la porcellana. Sia spezialitad èn candelabers che consistan ord tschients u millis plattinas da porcellana, objects ligers e fraschels che creeschan atmosferas particularas.

Flurin Bischoff sa numna artist. Sia via artistica ha cumenzà cun la pictura, durant ils onns è ses radius creativ s’engrondì cuntinuadamain. Sper installaziuns, cazzolas e lampas ubain punts realisescha el adina puspè era funtaunas da caracter.

La stad èn els ortulan ed ortulana, tgiran e cultiveschan lur project communabel, in grond giardin da flurs a la riva da l’En. Er en lur giardin sa mussa lur dun da crear impressiunantas atmosferas e lieus da bellezza.

Ils 19 da favrer 2022 ha la Viafier retica transportà 4’225 vehichels tras il tunnel dal Vereina – in di da record. Per che tut funcziunia, han procurà quel di il schef dal transport d’autos al Vereina, Simon Rohner, cun 9 chargiaders da tren, 6 cassieras, 6 persunas da la Securitas e 7 cadettas e cadets da traffic, e quai als dus portals a Selfranga sper Claustra ed a Sagliains sper Lavin en l’Engiadina Bassa. E cunquai che tut è collià in cun l’auter, èn er anc ina dunsaina da maschinists e la centrala da gestiun a Landquart da la partida. Da l’emprim tren d’autos a las 05:05 fin a l’ultim la notg a las 00:40 han ils «Cuntrasts» documentà quest di da nar – tranter frains a maun stinads, management da colonnas, da quels cun e senza pazienza ed ina squadra ch’è campiunessa da «far il tischlen» --- «far il tischlen»? Guardai ils «Cuntrasts», «come on, come on!».

Cur che naiv e glatsch lieuan, vegni primavaira. Il luar è qua simbol per il bel e punct da partenza per la speranza. Luar è da princip in simpel midament d’in stadi d’agregaziun en in auter, vul dir cura ch’insatge dir vegn liquid. Precis al luar, a questa transfurmaziun efemera deditgescha il «Cuntrasts Focus» in per reflexiuns ed invistas. Luar tschigulatta per exempel. Far ina lieur da Pasca pretenda in bun termometer ed in bun maun. Ubain il metal, el ch’è la manifestaziun dal dir, per exempel en furma d’ina sigir, sto l’emprim daventar lom per suenter daventar propi dir. Ubain cura che nossas emoziuns lieuan e las larmas curran tar ina fin commoventa d’in film, èsi savens la musica che fa luar, fa cridar. E fiss ina nova pandemia pussaivla, perquai che la schelira permanenta lieua? La moderatura, Anna Serarda Campell, discurra cun il glaziolog Beat Frey davart bacterias e virus che han durmì durant millis dad onns sut ils glatschers grischuns e sa dasdan ussa pervia dal midament dal clima.

El haja ditg Gea en in mument flaivel, sa regorda Joseph Maria Bonnemain. Avant in onn ha Papa Francestg telefonà e nominà el sco uvestg da Cuira. Dapi lura sajan las tensiuns tranter conservativs e progressivs sa calmadas, conflicts dettia quai dentant anc adina en l’uvestgieu. Quai è la bilantscha dal uvestg suenter in onn. Il film mussa, co che l’atmosfera è sa midada, co ch’el ha integrà las dunnas e la giuventetgna e co ch’el confruntescha l’uvestg cun temas brisants. Ch’el na mussia betg adina colur vegn crititgà – tut per l’amur da la pasch?

Er en l’Engiadina Bassa patescha la populaziun locala d’ina mancanza dramatica d’abitaziuns pajablas. Quai fa surstar. Surstar fa er ch’i dat adina dapli segundas abitaziuns. L’iniziativa dal 2012 vuleva bain limitar abitaziuns da vacanzas sin 20%. Tge è capità? Respostas dat il film «La lescha da segundas abitaziuns – ina farsa?».

Il mars 2012 ha la maioritad dal pievel svizzer ditg «gea» a l’iniziativa da segundas abitaziuns. Cun quest votum han votantas e votants probablamain pensà ch’i saja finì cun la construcziun nunlimitada da segundas abitaziuns e quai en tut las vischnancas che han 20% u dapli segundas abitaziuns.

Il problem è: in’iniziativa è be in text en la constituziun e betg ina lescha. La lescha fa il parlament a Berna, e quel ha approvà il mars 2015 ina lescha che fa oravant tut excepziuns: tut las chasa ch’existivan avant l’iniziativa – e quai èn circa 95% da las chasas existentas – dastgan tuttina vegnir duvradas e vendidas sco segundas abitaziuns. Ina farsa!? L’iniziativa vuleva bain limitar segundas abitaziuns!?

Tge consequenzas che la lescha da segundas abitaziuns ha gì enfin oz e tge connex ch’i dat cun la mancanza d’abitaziuns pajablas, mussa il film «La lescha da segundas abitaziuns – ina farsa?».

Morder sin ils dents, morder sin granit ed en il mail asch – il muscul da mastgar è il pli ferm muscul dal carstgaun. Ina morsa po perfin midar la vita. «Jau era stanchel, aveva fevra e nagina forza pli – nagut n’era pli sco avant», raquinta Mario Candreia ch’è vegnì mors d’ina zecca e na sa dapi lura strusch pli lavurar. Nus mussain, pertge ch’i dat adina dapli morsas da chauns en il Grischun e quant fitg ch’igl è da morder sin ils dents per ina carriera sportiva. Nus accumpagnain il biatlet Eligius Tambornino tras sia davosa stagiun e mussain, sch’i gartegia ad el da realisar ses siemi da sa qualifitgar per ils gieus olimpics.

In’entira dinastia d’artists vegn da la Bregaglia. La famiglia Giacometti. Alberto è emigrà a Paris. Cun sia sculpturas satiglias e lungas è Alberto Giacometti daventà in artist iconic. La mamma ha cusseglià al frar Diego d’al suandar. El è daventà assistent dad Alberto e pli tard enconuschent sco artist da mobiglia. Il pli giuven frar Bruno è daventà architect. Ed era la sora Ottilia, ch’è morta giuvna, era sin via da daventar ina artista textila talentada. Gia il bab Giovanni era enconuschent sco pictur artist impressiunist. El e sia consorta han preparà la via als uffants talentads. L’influenza dad Annetta, la mamma venerada, n’ è betg da sutstimar. La reschissura Susanna Fanzun suonda il vial da la famiglia per scuvrir il misteri dal success.

In film da Ruedi Leuthold e Beat Bieri

Passa 2’000 Portugais e Portugaisas vivan oz en las vischnancas da l’Engiadin’Ota. Cun lur lavur procuran els che l’hotellaria e la branscha da construcziun funcziuneschan. Blers dad els èn gia dapi decennis qua e tuttina na fan els betg propi part da la societad grischuna. Na lessan els betg s’integrar? U vegn l’integraziun engrevgiada? Cunzunt per ils uffants da famiglias portugaisas èsi grev da reussir en scola. Il film «Quasi in’istorgia d’amur – ils Portugais ed ils Engiadinais» raquinta l’istorgia dals emprims Portugais en l’Engiadin’Ota, da plaschairs, ma era da gronds quitads e fastidis e da lur giavischs e da la «saudade» portugaisa adina preschenta.

Tar ils Pfisters da Schlans è la meztga da chasa tradiziun. Ils sis fragliuns mainan enavant quai ch’els han vis ed emprendì da lur geniturs. Antruras mazzava lur bab ils agens portgs e quels dals vischins. Ussa fa Silvio, il frar giuven, quella lavur.

Avant insaquants onns fascheva anc bain inqual famiglia meztga da chasa. Ozendi èn ils Pfisters ils unics en la Surselva. Ils «Cuntrasts» han accumpagnà els durant l’entir di da meztga, davent da buglir l’aua per sbuglientar, tar il culp mortal, enfin tar la tschaina communabla cun il fratem dal portg gist mazzà.

En ina seria purtreteschan ils «Cuntrasts» quest onn duos artistics. L’entschatta fan Madalena e Nik Steven.

Dapi 40 onns fa il pèr e duo artistic tras communablamain ils auts e bass da la vita. Ina vita che sa nutrescha da l’art.

Lur gronds projects communabels: sanar chasas veglias. Tschintg han els gia fatg. La pli giuvna, ed en il medem mument pli gronda ovra communabla, è il Convento de San Lorenzo. Ina claustra en la Spagna or dals onns 1’400, ch’els han cumprà e sanà durant ils ultims set onns.

Sanar e vender chasas veglias – quai che tuna sco in plan – è stà per il pèr d’impurtanza d’insumma savair surviver. Petra Rothmund ha visità Madalena e Nik Steven en la Catalugna.