خسرو با شنیدن خبر درگذشت پدر، در زمانی خجسته، راهی مداین شد و بر تخت پدر نشست. چنان به داد کوشید که مردم جهان، دادگستری روزگارِ انوشیروان را از یاد بردند.
پس از مدتی که از کارهای کشورداری آسوده شد و ملکت سامان یافت، دوباره دلش هوای شیرین کرد؛ اما خبر یافت که مدتی است شاپور او را به جای دیگری برده است. خسرو شگفت زده از گردش روزگار، با شبدیز غم دل را آرام می کند...

نظامی در سراسر این ابیات به پند و اندرز نشسته و خوانندگان داستان را به قناعت و خرسندی و ترک وابستگی از دنیای مادی فرا می خواند.

وقتی خسرو داستان بدعهدی روزگار را با پدرش، هرمز، می شنود، سفر و انتقام را به بزم و عشرت ترجیح می دهد.
نظامی در این ابیات می کوشد به ما بیاموزد که:
۱. درشتی و سختی در این زندگی به هم در و آمیخته است.
۲. تا رنجی نباشد، آسایشی در پی نخواهد آمد.

خسرو در سرزمین ارمن، منتظر آن است که بخت و بخشش آسمانی به او روی کند و به آرزوهایش دست یابد که ناگاه پیکی با عجله از راه می رسد و خبر تلخ حمله دشمن به پایتخت ایران و نابینایی و کشته شدن هرمز را به او می دهد و از او می خواهد تا با شتاب به مداین بازگردد....

شیرین به شاپور می گويد که از فتنه گری های کنیزان افسونگر و بدکار مشکوی خسرو، به این قصر سیاه و دلتنگ، پناه جسته است. شاپور که به فرمان خسرو و با خواست مهین بانو به مداین رفته است، دختر زیبا را بر گلگون می نشاند و شیرین به شتاب، راهی سرزمین ارمن می شود؛ جایی که به شادابی در آن زیسته بود.

شاپور در مدت یک ماه، خود را از ارمن به شیرین رساند. از دیدن او درون کاخی سنگی در منطقه ای نا مناسب شرمگین شد و از او دلجویی کرد. شیرین که بهانه های هنرمندانه شاپور را در بی خبری از احوال او شنید، گفت که شرح سختی هایی که در این مدت دیده ام، از بسیاری، در وصف نمی گنجد؛ پس نباید از آن سخن گفت. .

خسرو به مهین بانو می گوید که برای یافتن محل اقامت شیرین، پیکی را به مداین خواهد فرستاد. مهین بانو که از شنیدن اين خبر، سپاسگزار خسرو است، از خسرو می خواهد تا پیک را به او بشناساند؛ زیرا که وی قصد دارد گلگون را که همزاد شبدیز است به او ببخشد...

خسرو بزمی ترتیب داده و مهین بانو نیز میهمان اوست. وقتی که خسرو از شراب تلخ سرمست می شود، سخن شیرین را به میان می آورد و با مهین بانو در غم رفتن او غمخواری می کند؛ اگر چه که در دل از فرار شیرین غمگین و دلخور است...

شاپور از رویارویی شیرین با عکس خسرو می گوید و از این که دختری که فتنه عالمی است سرانجام فریفته فتنه فرد دیگری می شود، سخن می گوید. البته، او می گوید من برای به برانگیختن شیرین، خرد بسیار به کار بسته ام، ولی بخت هم با شاه یار بوده است، که دل دختری سنگین دل، رام سخنان او شده است....

شاپور و خسرو آنچه را که در طول سفرشان رخ داده است، یک به یک برای هم بازگو می کنند. آنچه خسرو در کنار چشمه، به چشم خویش دیده بود، سخنان شاپور را تایید می کند. پس به‌ این نتیجه می رسند که شیرین به مداین رسیده باشد. حالا، شاپور دوباره مامور می شود تا شیرین را به مداین به نزد خسرو بازگرداند.