Een audiowandeling door de Amsterdamse Rivierenbuurt (1933 - 1945)

Route naar locatie 19

Je loopt de Waalstraat uit; rechts, achter de garagedeur tussen de huisnummers 7 en 5 bevond zich tot 1937 een noodsynagoge, die overbodig werd bij de opening van de synagoge-Lekstraat. Je bereikt de Amstelkade en gaat rechtsaf. Vervolgens sla je de eerste zijstraat in, de Reggestraat. Links in de Reggestraat zat in de laatste maanden van de oorlog een deel van de leiding ondergedoken van de verzetskrant Trouw.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'De Waalkerk'

Dominee van de Waalkerkgemeente was in de bezettingstijd P.G. Kunst, die algemeen als ‘goed’ bekend stond. Een ouderling van de gemeente, Henk Dienske, leidde een van de groepen die later samengingen in de Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers/Landelijke Knokploegen, afgekort LO/LKP. Hij stond aan het hoofd van de LO/LKP van Noord-Holland en Amsterdam. Dienske woonde met zijn gezin aan de Dintelstraat, maar koos een schuiladres aan de Waalstraat, hij werd ‘de meneer uit de Waalstraat’. De meneer uit de Waalstraat had regelmatig contact met ‘Bolhoed’, Gerrit van der Veen.

Dienske was zeer actief, hij fietste met tassen vol distributiebonnen en ander bezwarend materiaal door Amsterdam. 20 april 1944 werd hij gearresteerd, door toedoen van een verraadster die voor de SD werkte. Dienske hoorde tot de gevangenen die Gerrit van der Veen in de nacht van 29 op 30 april 1944 uit het Huis van Bewaring had willen bevrijden – de bevrijdingspoging die voor Van der Veen fataal afliep. Dienske heeft later gevangen gezeten in Vught. In een afscheidsbriefje op sigarettenpapier schreef hij: ‘Nederland zàl herrijzen’. Het briefje werd door een bewaker het kamp uitgesmokkeld. Dienske kwam om tijdens dwangarbeid in het concentratiekamp Neuengamme, februari 1945.

Dominee Kunst bezorgde zijn gemeente enkele keren een verrassing. In 1944-1945 beleefde Amsterdam de afschuwelijke hongerwinter. Aan alles was gebrek: voedsel, kleding, brandstof, elektriciteit. Toch ontvingen alle gezinnen in de gemeente een kerstpakketje. Op oudejaarsavond 1944 predikte dominee Kunst over het boek Openbaringen (6:8): ‘En ik zag, en zie, een vaal paard, en die daarop zat, diens naam was de Dood, en het dodenrijk volgde hem; en hun werd macht gegeven over het vierde deel der aarde om te doden, met het zwaard, met de zwarte dood en door de wilde dieren der aarde’.

Het maakte diepe indruk dat gedurende de hele dienst in de – naar buiten zorgvuldig afgeschermde – kerk het elektrische licht brandde. De benodigde stroom was clandestien afgetapt.

Route naar locatie 18

Je steekt naar links over en gaat de Waalstraat in. Bij het pleintje stond tot eind jaren tachtig een gereformeerde kerk, de Waalkerk.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Wilhelmina Drucker'

Wilhelmina Drucker (1847-1925) is een van de grote persoonlijkheden uit de geschiedenis van het feminisme. Zij heeft zich onder andere ingezet voor het vrouwenkiesrecht. In Nederland kregen vrouwen in 1919 kiesrecht; het algemeen mannenkiesrecht was hier in 1917 ingevoerd. Ze publiceerde artikelen in socialistische tijdschriften en richtte een eigen blad op, Evolutie geheten. Het monument, onthuld in 1939, werd vervaardigd door Gerrit van der Veen, de latere verzetsman.

Route naar locatie 17

Je blijft op het middenplantsoen de Churchilllaan volgen. Je kruist de Maasstraat. Je loopt door tot het kruispunt Churchilllaan/Waalstraat. Bij dit kruispunt staat een beeld dat een Vrije Vrouw symboliseert, gewijd aan Wilhelmina Drucker.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Mahatma Gandhi'

De Indiër Gandhi (1869-1948), symbool van geweldloos verzet, organiseerde massale acties van burgerlijke ongehoorzaamheid tegen de Engelse koloniale overheid van India. Gandhi propageerde de inheemse huisindustrie en riep op tot een boycot van Engelse goederen. Om zijn eisen kracht bij te zetten ging hij een aantal malen in hongerstaking. India werd in 1947 onafhankelijk.

Het monument, op 2 oktober 1990 door premier Lubbers onthuld, werd gemaakt door de beeldhouwer Karel Gomes. Het kwam tot stand door een gezamenlijk initiatief uit de Indiase en Surinaams-hindoestaanse gemeenschappen in Amsterdam.

Route naar locatie 16

Je gaat rechtsaf, de Scheldestraat in en blijft die volgen tot je de Churchilllaan, voorheen de Noorder Amstellaan, bereikt. Je steekt over naar het middenplantsoen en gaat rechtsaf; Je passeert het standbeeld van Mahatma Gandhi.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'De revue-artieste Henriëtte (‘Heintje’) Davids'

Op bevel van de Duitsers werd ook in het culturele leven een scheiding tussen Joden en niet-Joden aangebracht. Er kwamen o.a. Joodse orkesten en amusementsgezelschappen. De destijds beroemde revue-artiest Heintje Davids trad op in de Joodse Schouwburg, voorheen de Hollandse Schouwburg, aan de Plantage Middenlaan 24. Deze was uitsluitend toegankelijk voor Joods publiek. Met ingang van 30 juni 1942 werd het Joden verboden om de tram te nemen; bovendien moesten ze ’s avonds om acht uur binnen zijn. Toch waren er nog middagvoorstellingen in de Joodse Schouwburg: matinees. Heintje was dus ‘genoodzaakt iedere dag te voet van en naar het theater te gaan. ‘Maar alles went’, vertelde Heintje later, ‘Nog beseften wij niet, dat het de Duitsers om onze totale vernietiging te doen was’.

Op een dag in juli 1942 kwam de hoge Duitse functionaris F.H. aus der Fünten persoonlijk een einde maken aan de voorstellingen in de Joodse Schouwburg. De Schouwburg werd het doorgangshuis voor de uit Amsterdam te deporteren Joodse bevolking. Tegenwoordig is de ‘Hollandsche Schouwburg’ een gedenkplaats met een expositie over het verleden van deze plek.

Heintje Davids werd medewerkster van de Joodse Raad, maar ze had weinig vertrouwen in de beschermende kracht die van het stempel van de Raad uitging. Heintje wist uit Amsterdam weg te komen. Ze verbleef op een aantal tijdelijke onderduikadressen (boerderijen); tenslotte kreeg ze een vaste schuilplaats aangeboden. In het Pathologisch Instituut van de Universiteit van Utrecht.

Een afdeling van dit instituut deed dienst als lijkenhuis. ‘Als er gevaar dreigde’, vertelde Heintje in haar boek Mijn Levenslied (1948), ‘zouden mijn man en ik “voor lijk” doorgaan en met een label aan onze teen tussen de “andere” stoffelijke resten gaan liggen’.

Als enige van haar familie overleefde Heintje Davids de bezettingstijd. Ze woonde opnieuw in de Rivierenbuurt, nu in de Deltastraat, vlak achter de Wolkenkrabber. Het leven in de buurt vond Heintje ‘heerlijk, vooral ’s zomers. Het is net een dorp, maar niet zo bekrompen. Iedereen kent iedereen. En iedereen kent Heintje’.

Route naar locatie 15

Het Mediacollege staat op de hoek Dintelstraat/Geulstraat. Je slaat hier linksaf; de Geulstraat uit. De parkeergarage aan de linkerkant werd in de oorlog gebruikt door de Duitse Wehrmacht; na de bevrijding door de Binnenlandse Strijdkrachten.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Amsterdamse Grafische School'

In mei 1945 werd dit schoolgebouw voor enige tijd in gebruik genomen door de Raad van Verzet. Deze organisatie was eind april 1943 opgericht met als doel de verschillende verzetsgroepen te bundelen. De RVV hield zich bezig met sabotage en ander gewapend verzet. Bij de bevrijding nam de organisatie, als onderdeel van de uit de gewapende verzetsgroepen voortgekomen Binnenlandse Strijdkrachten, de taak op zich om Duitse militairen te ontwapenen en NSB-ers en andere ‘foute’ Nederlanders te arresteren. De gevangenen werden ondergebracht in het schoolgebouw aan de overkant, Dintelstraat 60.

In november 1947 vond in de hal van de Amsterdamse Grafische School de plechtige onthulling plaats van een bronzen monument, gewijd aan het grafische verzet. Het monument, gemaakt door de beeldhouwer Hans Reicher droeg als motto: Zij hielden het vuur brandende. Te zien is het niet meer. Op een avond hebben dieven het van zijn sokkel geschroefd en meegenomen. Later kwam uit dat het was omgesmolten.

Route naar locatie 14

Je loopt terug naar de Dintelstraat en gaat linksaf. Je volgt de Dintelstraat vanaf huisnummer 61. Je kruist de Geleenstraat. Vervolgens zie je rechts in de Dintelstraat, op nummer 15, Mediacollege, voorheen de Amsterdamse Grafische School.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'De Anne Frank School'

Anne Frank bezocht deze Montessorischool van 1934 tot 1941. In 1954, bij het twintigjarig bestaan, kreeg de school de naam van Anne Frank. De gevelschildering, kleurige vlakken waarop in het handschrift van Anne regels uit haar dagboek zijn aangebracht, werd in 1983 vervaardigd door de kunstenaar Harry Visser, een vroegere buurtbewoner.

Route naar locatie 13

Even voorbij de Roerstraat, in het smalle deel van de Maasstraat steek je over. Je gaat de zijstraat rechts in, de Niersstraat. Je volgt de Niersstraat tot je voor nummer 41 staat, een gebouw met een gekleurde voorgevel. Dit is de 6e Montessori Basisschool.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Jacques Presser'

Jacques Presser werd na de oorlog hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Voordien was hij leraar geschiedenis; aan het Vossius Gymnasium hoorde David Koker tot zijn leerlingen.

Na de capitulatie van het Nederlandse leger vond in Amsterdam onder de Joden een groot aantal zelfmoorden plaats. Ook Presser en zijn vrouw Dé deden een poging zich van het leven te beroven. Die poging mislukte. Najaar 1940 werden de Joodse leraren ontslagen. Presser ging weer lesgeven in het schooljaar 1941-1942, nu aan het Joods Lyceum. Op 18 maart 1943 ondernam zijn vrouw een treinreisje om haar ouders te bezoeken, zonder ster en met een slecht vervalst persoonsbewijs. Ze werd gearresteerd, overgebracht naar Westerbork en van daar naar Sobibor, waar ze is vermoord, maar dat vernam Presser pas na de oorlog.

Presser dook in mei 1943 onder; de bevrijding beleefde hij in Barneveld. Na zijn terugkeer in Amsterdam ging hij wonen in de Maasstraat, op nummer 150. Zijn oude huis was ‘sinds 1943 taboe (…) ik ga zelfs nooit meer door die straat’, verklaarde hij in een interview, kort voor zijn overlijden in 1970. Presser werd onder meer bekend door ‘Ondergang’, een boek dat de geschiedenis behelst van de moord op de Nederlandse Joden.

Een sonnet van Presser, gedateerd 22 maart 1943, begint met de regels: ‘Een lentemorgen trad je uit ons huis, / in een dun bloesje, zonnig en tevreden’. Het sonnet verhaalt dan hoe de dichter, toen zijn geliefde niet terugkeerde, toch nog een dag en een nacht meende haar tred te herkennen:

‘(…) Toen kwam het formulier

Mijn hart natuurlijk niet. Mijn ogen zagen

Route naar locatie 12

Je vervolgt je weg door de Maasstraat. De volgende zijstraat links is de Roerstraat. Ook deze straat ga je NIET in. In de Roerstraat, op nummer 68, woonde van 1936 tot 1943 Jacques Presser.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'David Koker'

David Koker, geboren in 1921, groeide op in een orthodox-joods gezin. Zijn vader, Jesaja Koker, werd in 1937 kerkvoogd van de Lekstraat-synagoge. Met de Vereniging Joodse belangen in Plan Zuid ‘Benei Teimon’ [Kinderen van Zuid] had Jesaja Koker de bouw van de synagoge voorbereid.

David bezocht het Vossius Gymnasium en begon in 1940 aan de studie geschiedenis. Die studie moest hij afbreken; de universiteit werd voor Joden verboden terrein. Hij kreeg een baantje in het culturele werk van de Joodse Raad. Op 11 februari 1943, ’s avonds om elf uur, werden zijn ouders, zijn broer en hijzelf ‘gehaald’. Zij gingen naar het kamp Vught, een kamp met een merendeels niet-joodse bevolking. Hier werkten ze voor de firma Philips. ‘Philipsjoden’ genoten enige bescherming. De familie Koker bleef de dood in de gaskamer bespaard, maar niet een transport naar Auschwitz, in juni 1944, en andere kampen. Davids vader stierf van uitputting. David zelf kwam om tijdens een ziekentransport vanuit het concentratiekamp Gross Rosen naar het concentratiekamp Dachau. Het laatste bericht van David aan zijn vrienden in Amsterdam was een briefje dat hij dicht bij de grens uit de trein heeft geworpen en dat inderdaad op het juiste adres, ‘K. Van het Reve, Tooropkade 116, Amsterdam Zuid’, is bezorgd.

In kamp Vught heeft David een dagboek bijgehouden. ‘Dit dagboek’, noteerde hij op 6 maart 1943, ‘reikt over de oorlog heen’. Een enkele keer komt de Rivierenbuurt ter sprake, bijvoorbeeld waar David denkt aan zijn vriendin Nettie: ‘Als je in de Berkelstraat loopt langs het sportveld, dan kun je haar net door de Rijnstraat zien passeren. Vaak stel ik me daar op en bijna altijd ontmoet ik haar’ (12 januari 1944). Het dagboek werd in 1977 gepubliceerd met een inleiding van Karel van het Reve; een herdruk, uitgebreid met een nawoord van Davids broer Max, verscheen in 1993.

‘De mensen dragen hier hoge petten met oorkleppen die de Joodse Raad hier al of niet tegen vergoeding ter beschikking stelt. Zondagse boertjes. Ik heb veel tegenzin tegen het model. Daarom is het mij nog steeds niet gelukt er een te bemachtigen. Ofschoon ik er wel voor gelopen heb’. (Dagboekfragment uit kamp Vught, 15 februari 1943)

Route naar locatie 11

Je loopt de Jekerstraat verder uit tot aan de Maasstraat. Je gaat daar linksaf tot de eerste zijstraat links, de Biesboschstraat. Schuin aan de overkant van de Maasstraat, iets naar links, Geleenstraat 1, was IJssalon Oase waar Anne Frank vaak ijs kocht. Haar lagere school, de 6e Montessorischool, stond hier vlakbij. In de Biesboschstraat, op nummer 13 woonde David Koker. Je gaat deze straat NIET in.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Joodse lagere school'

Met ingang van het schooljaar 1941-1942 moesten alle Joodse leerlingen naar speciale Joodse scholen. Het pand huisvestte ook een bureau – Afdeling onderwijs: administratie, financiën en toezicht – van de Joodse Raad, ingang Jekerstraat 84.

Route naar locatie 10

Je vervolgt je weg door de Jekerstraat. Aan het eind komt de straat uit op een voor de buurt karakteristiek pleintje, met rechts een schoolgebouw. In de bezettingstijd diende dit gebouw als de Joodse lagere school.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Ans van Dijk'

Joden die in 1943 wanhopig op zoek waren naar een onderduikadres, liepen gevaar in handen te vallen van Ans van Dijk. Deze vrouw, zelf Joods, beschikte in de Jekerstraat over een woning. Zij bood de woning aan als schuilplaats – maar ze deed dit met medeweten van de Duitse politie. Haar verraad bracht een groot aantal mensen naar de ondergang.

Ans van Dijk had lotgenoten aan valse persoonsbewijzen geholpen, maar was in handen van de SD, de Sicherheitsdienst gevallen. Een Nederlandse rechercheur van de SD bracht haar er toe mee te werken aan de opsporing van Joden die zich aan de deportatie hadden onttrokken. De woning aan de Jekerstraat was eigenlijk van haar eveneens Joodse vriendin Yvonne.

‘Ans had haar weten om te kopen’ vertelt Sera Anstadt in haar boek ‘Een eigen plek. Verhalen van een opgejaagde jeugd’ over haar ervaringen met Ans van Dijk. Ze had haar weten om te kopen om in ruil voor voorlopige vrijstelling van de deportatie, haar huis ter beschikking te stellen voor het opsporen van ondergedoken Joden voor zeven gulden vijftig per stuk. Sera Anstadt, kon het na de oorlog navertellen. Ans van Dijk hoorde tot de veertig mensen die in Nederland wegens in 1940-1945 gepleegde misdaden zijn doodgeschoten. Van die veertig was zij de enige vrouw.