Een audiowandeling door de Amsterdamse Rivierenbuurt (1933 - 1945)

Route naar locatie 29

Je loopt terug naar de Vrijheidslaan en vervolgt je weg richting de Berlagebrug. Je wandelt hier langs de architectuur van Michel de Klerk, met de verspringende balkons. Je passeert het adres Vrijheidslaan 22, in de oorlogsjaren het adres van Frans Goedhart.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Het Meerhuizenplein'

Voor je zie je de Meerhuizenschool, de lagere school van David Koker (van aflevering 12). Links om de hoek van het plein, naast de ronde uitbouw, vind je huisnummer 34. Op de zolderverdieping van dit adres woonde de communist Karel Neyssel die in de Spaanse burgeroorlog had meegevochten en die nu aan het verzet deelnam. Op initiatief van een ondernemende Duitse emigrant begon Neyssel een atelier waar, uit mica en kunstleer, foto-etuitjes en portefeuilles werden gemaakt. Het atelier was gevestigd in de ‘toren’ boven de zolder. Er werkten drie of vier kameraden, onderduikers en verzetsmensen. De functie van het atelier was tweeledig. Ten eerste diende het als dekmantel voor verzetsactiviteiten. Ten tweede konden de onderduikers door hun werk hier in hun onderhoud voorzien.

De atelierhouder werd in de herfst van 1942 gearresteerd en gevangen gezet. Na een verblijf als gijzelaar in het kamp Vught kwam hij in juli 1943 plotseling vrij. Hij vatte het verzetswerk weer op.

De huizen van het Meerhuizenplein en wijde omgeving – tot het Amstelkanaal en de Amsteldijk, en tot voorbij de Rijnstraat en de Vrijheidslaan – zijn in de jaren 1921-1923 gebouwd als afzonderlijk project in Plan Zuid, in opdracht van Amstels Bouwvereniging, een samenwerkingsverband van een aantal bouwondernemers. De architecten mochten hier alleen de gevelwanden ontwerpen, niet het binnenwerk. Dit wordt wel schortjesarchitectuur genoemd.

Route naar locatie 28

Je loopt verder door de Kromme Mijdrechtstraat en bereikt het Meerhuizenplein.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'De kapperswinkel van Nico Zwart'

Kapper Zwart vestigde zich hier in mei 1939. De zaak werd een vertrouwd adres voor een aantal communistische verzetsmensen in de buurt. De Communistische Partij van Nederland (CPN) was op 20 juni 1940 verboden: de partij werkte illegaal verder. Bij de nieuwe, illegale opzet van de CPN hoorde ook een ondergrondse krant. Het eerste nummer van die krant, De Waarheid, verscheen op 23 november 1940. Het bleef niet bij de uitgaven van dit blad; van de persen en stencilmachines van de CPN kwamen verder plaatselijke Waarheidsbulletins en allerlei pamfletten. De kapperszaak van Zwart diende als verspreidingspunt van De Waarheid, als basis voor plak-acties en als plaats van overleg. Dit duurde tot 1943, toen Nico Zwart gevangen werd gezet in het kamp Vught. Hij overleefde het kamp; zijn zaak kon hij op het oude adres heropenen.

Route naar locatie 27

Je keert terug naar de hoek Rijnstraat/Vrijheidslaan. Je steekt dan rechtdoor de Rijnstraat over, en volgt het linker trottoir van de brede Vrijheidslaan. Je loopt door de tweede zijstraat links, de Kromme Mijdrechtstraat. Die straat ga je in. Rechts op nummer 3, zat vroeger de kapperswinkel van Nico Zwart.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'H.P. Berlage'

Dit in 1960 geplaatste beeld van Hendrik Petrus Berlage is gemaakt door Hildo Krop. Op de sokkel staat kortweg:

BERLAGE

BOUWMEESTER

1856-1934

Berlage kijkt hier in de richting van de door hem ontworpen en naar hem genoemde brug, de Berlagebrug. Rondom hem strekt zich het resultaat uit van zijn Plan Zuid.

Berlage ontwierp de fameuze Koopmansbeurs aan het Damrak, de Beurs van Berlage, een gebouw dat geldt als vroeg voorbeeld van het moderne, van oude stijlen bevrijde bouwen. Hij ontwierp ook ‘De Burght’ van de Algemene Nederlandse Diamantwerkers Bond (ANDB), vlakbij Artis. Met dit gebouw kon Berlage zijn ideaal gestalte geven: bouwkunst voor de gemeenschap, voortkomend uit de gezamenlijke arbeid van kunstenaars en ambachtslieden onder leiding van de bouwmeester. Kenmerkend voor Berlage was ook het nooit uitgevoerde, utopische project van het Pantheon der Mensheid, een soort tempel die de harmonie tussen de volkeren zou symboliseren en bevorderen.

Route naar locatie 26

Voor de Wolkenkrabber zie je het standbeeld van Hendrikus Petrus Berlage.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'De Wolkenkrabber'

De Wolkenkrabber van architect J.F. Staal werd in 1932 voltooid. Het flatgebouw was indertijd uniek in Nederland. Het is achtenveertig meter hoog en telt elf verdiepingen. De architectuur vertoont kenmerken van zowel de Amsterdamse School als van het functionalisme.

Enkele toenmalige bewoners van de Wolkenkrabber hebben verzetsactiviteiten ontplooid. Lou Lichtveld bijvoorbeeld. Deze trad na de dood van redactielid Gerrit van der Veen toe tot de redactie van De Vrije Kunstenaar, het blad van het kunstenaarsverzet. De Surinamer Lichtveld heeft nooit veel over zijn verzet meegedeeld – ‘’t Is maar beter stille dingen stil te laten”, citeert hij de dichter Adriaan Roland Holst. Lou Lichtveld publiceerde onder zijn schrijversnaam Albert Helman verzetspoëzie en in 1946 een biografie over Gerrit van der Veen.

Op de bovenste verdieping van de Wolkenkrabber woonde Gerben Sonderman, testpiloot en oorlogsvlieger. Hij beschikte over een in 1940 gedemonteerd en veilig opgeborgen sportvliegtuig dat hij bij de bevrijding weer in elkaar zette. Hij maakte er een ererondje mee rond de Wolkenkrabber; beneden feestte de menigte. Na een noodlanding in de Haarlemmermeer bleek het toestel niet onherstelbaar beschadigd. Piloot en vliegtuig hebben nog diensten bewezen aan het Militair Gezag, dat in de overgangstijd naar het herstel van de democratie het bewind over Nederland voerde.

Route naar locatie 25

Je vervolgt je weg door de Rijnstraat, tot de hoek Rijnstraat/Vrijheidslaan. Hier ga je rechtsaf tot even voorbij de galerij. Schuin aan de overkant van het Victorieplein zie je de hoogbouwflat die bekend staat als de Wolkenkrabber.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Café Zuid'

Voor Café Zuid vond in de oorlog een gedenkwaardige ontmoeting plaats. Het was een schitterende zomerdag in 1943. De cabaretier en radio-presentator Frans Nienhuijs had in de Rijnstraat geprobeerd met zijn distributiebonnen - en geld - voedsel te kopen, zonder veel resultaat. Hij stak de straat over – en stond plotseling oog in oog met Johnny & Jones.

Ze droegen de gele ster. Nienhuijs wist niet beter of ze zaten in kamp Westerbork; ze konden onmogelijk nu door de Rivierenbuurt lopen.

Johnny & Jones verklaarden dat zij met een paar dagen verlof uit Westerbork in Amsterdam waren geweest en zich nog diezelfde avond moesten melden om weer naar Westerbork te worden teruggebracht. Nienhuijs bezwoer het duo om onder de duiken, maar daar wilden ze niets van weten, ze hadden het naar hun zeggen goed in Westerbork.

Johnny & Jones verzwegen dat als ze niet naar Westerbork terugkeerden, de kampleiding represaillemaatregelen zou nemen tegen de achterblijvers. Het duo zal ook uitdrukkelijk hebben moeten beloven alleen gunstige dingen over het kampleven te vertellen.

Nienhuijs kende Johnny & Jones goed. Voor de oorlog waren ze met overweldigend succes opgetreden in zijn eigen cabaret-ensemble. Johnny & Jones hebben meer dan eens van Westerbork uit bezoeken aan Amsterdam gebracht, mogelijk voor hun werk in de vliegtuigsloperij. In augustus 1944 maakten ze van de gelegenheid gebruik om tijdens een nachtelijke sessie in een Amsterdamse studio hun Westerbork-liedjes op de plaat te zetten.

Route naar locatie 24

Je loopt de Van Woustraat verder uit en gaat de brug over het Amstelkanaal over. Je bent terug in de Rivierenbuurt en vervolgt je weg door het verlengde van de Van Woustraat, de Rijnstraat. Je passeert op 36, na de hoek Rijnstraat/IJselstraat, Café Zuid.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'De fotozaak van Wim Prins'

Fotograaf Wim Prins vervaardigde in de jaren 1943-1944 microfilms van illegale documenten voor verschillende verzetsgroepen. Hij maakte deel uit van de OD, de Ordedienst, een verzetsgroep die voortkwam uit hoge militaire kringen.

Tijdens de bezetting hield de OD zich bezig met geheime verbindingen, spionage en sabotage. De microfilms van Prins bereikten langs ‘de Zwitserse Weg’ de Nederlandse regering in Londen. De Zwitserse Weg was een smokkel- en ontsnappingsroute die via het bezette België en Frankrijk naar het neutrale Zwitserland of Spanje voerde.

De OD stond onder leiding van Jonkheer P.J. Six, wiens ideaal een Oranje-gezind conservatief-liberaal Nederland was. Bij het einde van de Duitse bezetting moest volgens hem de OD de macht in handen nemen, om ‘revolutionaire woelingen’ te voorkomen.

Route naar locatie 23

Je loopt nu weer terug door de Van Woustraat, steekt opnieuw over, en vervolgt je weg langs de even huisnummers. Op nummer 190 was vroeger de fotozaak van Wim Prins gevestigd.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'IJssalon Koco'

Aan deze pui is in februari 1992 een hoge, smalle gedenkplaat bevestigd, die niet direct opvalt. De tekst luidt:

WOENSDAG 19 FEBRUARI 1941. HIER WAS GEVESTIGD IJSSALON

KOCO. EIGENAREN WAREN DE DUITS-JOODSE VLUCHTELINGEN

E. CAHN EN A. KOHN. ZIJ VORMDEN SAMEN MET VASTE

BEZOEKERS DE KNOKPLOEG DIE ZICH OP 19 FEBRUARI

DAADWERKELIJK HEEFT VERZET TEGEN DE DUITSE BEZETTER.

CAHN WERD DAAROP GEARRESTEERD EN ALS EERSTE IN

NEDERLAND TERECHT GESTELD. DEZE GEBEURTENIS WERD

MEDE GEVOLGD DOOR GROTE RAZZIA’S OP 22 EN 23 FEBRUARI

ONDER JOODSE AMSTERDAMMERS. DEZE WAREN AANLEIDING

VOOR DE FEBRUARISTAKING DIE OP 25 FEBRUARI 1941

UITBRAK. ALS MASSAAL PROTEST TEGEN DE JODENVERVOLGING.

GEDENK DE STRIJD TEGEN HET NAZISME EN FASCISME!

Begin 1941 bestormde de WA, de geüniformeerde ‘Weerbaarheidsafdeling’ van de Nederlandse nazipartij NSB, herhaaldelijk de horecagelegenheden aan het Rembrandtplein en het Thorbeckeplein. Ze probeerden daar bordjes op te hangen, ‘Joodse gasten niet gewenst’. Joodse en niet-joodse Amsterdammers vormden samen knokploegen en keerden zich tegen de WA. Tijdens een vechtpartij in de Jodenhoek raakte een WA-man dodelijk gewond. Dit gebeurde op 11 februari. Hierop werd de Joodse buurt enkele dagen afgesloten, tot 13 februari. En met ingang van 14 februari werd er op last van de nazi-autoriteiten een ‘eigen’ Joods bestuur ingevoerd: de Joodse Raad voor Amsterdam.

De WA had het onder meer gemunt op de twee Koco-zaken; de tweede Koco bevond zich in de Rijnstraat. Een rond Koco verzamelde knokploeg joeg de WA enkele malen op de vlucht. Op 19 februari 1941 werd de gebarricadeerde deur van Koco-Van Woustraat geforceerd.

De mannen die er binnenvielen kregen ammoniakgas in hun gezicht gespoten – een cilinder met dit gas was altijd in de zaak aanwezig, voor de koeling van het ijs. Helaas bleken de belagers van Koco deze keer geen WA-lieden te zijn, maar Duitsers, leden van de Ordnungspolizei. Erger kon niet.

De bezettingsmacht hield nu een ‘strafexpeditie’ in de Jodenhoek, op zaterdag 22 en zondag 23 februari. Meer dan vierhonderd joodse jongens en mannen werden door de Ordnungspolizei bijeen gedreven, mishandeld en in vrachtwagens afgevoerd. Dit alles gebeurde op klaarlichte dag. Amsterdam reageerde verontwaardigd. De tijd is rijp voor massale actie, concludeerden leden van de illegale Communistische Partij van Nederland (CPN). Het hele Amsterdamse partijapparaat werd ingeschakeld om de werkers in de bedrijven tot een algemene staking op te roepen.

De opgepakte Joden werden via kampen in Nederland en Duitsland naar het concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk gedeporteerd. Daar zijn ze tewerk te gesteld in de steengroeve; na korte tijd was niemand van deze groep meer in leven. Dat werd bekend in Nederland. Bij latere anti-Joodse maatregelen dreigden de nazi-autoriteiten eenvoudig met ‘Mauthausen’ om hun zin door te drijven. Iedereen wist dat je daar een zekere dood tegemoet ging.

Route naar locatie 22

Je loopt de P.L. Takstraat uit en gaat dan rechtsaf, door de Burgemeester Tellegenstraat. Daarna ga je opnieuw rechts, door de Talmastraat. Je kunt nog een kijkje kunnen nemen bij het fraaie Henriëtte Ronnerplein, te bereiken via de eerste zijstraat van de Talmastraat, de Henriëtte Ronnerstraat. Je volgt de Talmastraat, gaat daarna linksaf de Mauvestraat en vervolgens rechtsaf. Je bereikt nu via de Lutmastraat de Van Woustraat.

Je gaat linksaf en steekt meteen over, en loopt door tot Van Woustraat nummer 149. Hier was gevestigd ijssalon Koco.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'De Pieter Lodewijk Takstraat'

De P.L. Takstraat en omgeving vallen op door de symmetrie van de bebouwing en door de architectuur zelf. Dit geheel is een hoogtepunt van de Amsterdamse School.

Deze bouwstijl heeft als kenmerk een plastisch gebruik van baksteen: golvingen die zich over een heel huizenblok of een complete straatwand voortzetten. Daarbij dragen de vensters door hun plaats en indeling bij tot een ritmisch effect. De huizen aan de P.L Takstraat en omgeving zijn arbeiderswoningen, gebouwd in de periode 1918-1923 in opdracht van woningbouwvereniging De Dageraad. De grondslag van deze woningbouwvereniging was gelegd door de bekende socialistische voorlieden P.L. Tak en Henri Polak.

Route naar locatie 21

Je bevindt je nu niet meer in het Rivierenbuurt, maar in de Pijp. Je steekt de Jozef Israëlskade over en gaat tussen de twee aan de kade gelegen schoolgebouwen (voorzien van sculpturen van Hildo Krop) van de Berlage Scholengemeenschap door. Het schoolgebouw links diende in de oorlog als noodhospitaal voor lijders aan besmettelijke ziekten. Je wandelt nu in de Pieter Lodewijk Takstraat.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'De Jozef Israëlskade'

Deze kade is genoemd naar de Joodse schilder Jozef Israëls (1824-1911). In 1942 kregen op last van de Duitsers straten die naar Joden waren genoemd een andere naam. De Jozef Israëlskade werd Tooropkade, naar de schilder Jan Toorop (1858-1928). Al dit soort naamswijzigingen werden op 18 mei 1945 door het Amsterdamse gemeentebestuur ongedaan gemaakt.

Route naar locatie 20

Je loopt nu dezelfde weg terug tot aan een smalle houten brug aan de Amstelkade. Je gaat deze brug over en je bereikt dan de Jozef Israëlkade.

---

Stem: Job Cohen

---

Transcript 'Trouw'

Tot de onderduikers van de verzetskrant Trouw behoorden de redacteur Sieuwert Bruins Slot en de organisatorische medewerkster Mien Bouwman, die eerder koerierswerk gedaan had, waarbij ze per trein Joodse kinderen uit Amsterdam naar onderduikadressen bracht en terugkeerde met kopij voor de krant. De Trouw-groep had begin 1945 een zware tegenslag moeten incasseren: op 19 februari was Wim Speelman, de hoofdverspreider van Trouw en verloofde van Mien Bouwman, gefusilleerd.

Trouw was een gereformeerde afsplitsing van de vrijzinnig-protestantse verzetskrant Vrij Nederland (opgericht augustus 1940). Een conflict tussen Vrij Nederland-hoofdredacteur Henk van Randwijk en hoofdverspreider Wim Speelman leidde tot de breuk. Speelman, met zijn vele contacten, voegde zich bij een groep die plannen beraamde voor een nieuwe ondergrondse krant. Ook de vroegere Vrij Nederland-redactrice Gesina van der Molen zegde haar medewerking toe. De oprichting van Trouw vond plaats op 30 januari 1943, in het huis van Gesina van der Molen te Aerdenhout.

De bezetter heeft geprobeerd Trouw te vernietigen door middel van een ultimatum: Trouw moest ophouden te verschijnen, anders zouden drieëntwintig in kamp Vught gevangen gezette Trouw-medewerkers worden doodgeschoten. Redactieleden en verspreiders namen de meest dramatische beslissing van hun leven: Trouw ging door. De drieëntwintig werden doodgeschoten, in de ochtend van 9 augustus 1944.

Vanaf eind 1944 pakte de bezetter lukraak Nederlandse mannen op voor de arbeidsinzet – dwangarbeid - in Duitsland; veel mannen vond het te gevaarlijk worden om de straat op te gaan. De verspreiding van Trouw kwam in gedrang. Speelman stelde nu een koeriersdienst per fiets in, die vrijwel helemaal door jonge vrouwen werd onderhouden. Centrum van de dienst was Amsterdam. De dienst werkte goed en er is nooit een koerierster gearresteerd.

De koeriersters vervoerden brieven, kranten, voedsel en kleren – en niet alleen voor Trouw, maar bijvoorbeeld ook voor de LO/LKP, de eveneens uit gereformeerde kring voortgekomen hulporganisatie voor onderduikers. Na de oorlog bleven zowel Trouw als Vrij Nederland bestaan.

Vrij Nederland werd een weekblad. Het eerste legaal gedrukte nummer van Trouw hing op zondag 6 mei 1945, al voor ’s ochtends de kerkdienst begon, aangeplakt op de muur van de Waalkerk.