خاندان برغانى يكى از نامدارترين خاندان‌ها در ميان علما بودند. از ميان اين‌ها، در اين گفتار احوال كوچك‌ترين عموى حضرت طاهره، ملاعلى برغانى كه نام او نيز در كتاب ايقان بيان شده را وارسى مي‌كنيم. او هم به لحاظ‌هايى احوالى مشابه ملا عبدالخالق داشت كه زندگى‌اش كمكى به فهم برخى بينش‌ها خواهد نمود

ملا عبدالخالق يزدى كه از بزرگ‌ترين علماى شيخيه بود، همه دردها و آزارها از سوى ساير علماى مشهد را طاقت آورد. از دست دادن فرزند جوانش هم سبب نشد هرگز دلش بلرزد، اما تنها آن زمانى از اعتقاد خود به آيين بابى دورى گرفت كه ناسازگارى ديد ميان آن تصويرى كه از جنبش جديد در ذهن خود داشت با آن‌ چيز كه واقعيت امر بود.

در كتاب ايقان از چندين نفر از بزرگان فضلا نام برده‌اند كه امر حضرت باب را گردن نهادند. احوال دو نفر از اين افراد بسيار با آن كسان ديگر تفاوت‌ها دارد، كه آن تفاوت خود مي‌تواند منبع بينش‌ها باشد. در اين گفتار آغاز احوال يكى از اين دو شخص، ملا عبدالخالق يزدى را وارسى خواهيم نمود.

تاملى در آثارى كه از انديشمندان دينى قرون پيشين باقى مانده نشان مي‌دهد كه ايشان هم به محدوديت‌هايى كه كتاب الهى و دين مي‌توانسته در راه عقل و انديشه بشرى بگذارد واقف بوده‌اند و آنان هم كوشيده‌اند مقام و موقف عقل آدمى و آزادى و اختيار او را محفوظ نگاه بدارند

اگر آن چيز كه از سوى پروردگار از بشر انتظار مي‌رود تسليم در برابر اراده او باشد كه در كتاب‌هاى الهى ظاهر شده، آن‌گاه اختيار بشرى و آزادى انديشه و افكار چه مي‌شود؟ اين گفتار كوشش خواهد داشت تا با لحاظ كردن برخى دوره‌هاى خفقان در تاريخ، گوشه‌هايى از اين مساله را وارسى كند.

شايد در ميان پيروان اديان، عالي‌ترين نمونه محويت و فنا نمونه انيس زنوزى بود كه حتى جسم و جسد او هم با جسم و جسد محبوبش الهى‌اش يكى شد. اما حتى در رفتار او هم مي‌توان به خوبى نشانى از اين ديد كه مفهوم فنا، ويرانى و كشتن استقلال فرد نيست.

تا آنجا به داستان عشق مربوط است ديوارى از جنس تن كه ميان عاشق و معشوق حائل شده هرگز نمي‌گذارد آن يگانگى راستين بين اين دو برقرار شود و همواره آن حس تلخ دلتنگى كه ناشى از همين جدايى محتوم و ابدى هست آزار مي‌دهد. حضرت باب آن‌چنان اين حجاب غيريّت را سوختند كه به حقيقت، يگانگى‌اى با معشوق و محبوب ظاهر گرديد

آن درجه از يقين كه فراتر از دانش باورى به آن چشم آگاهى يا چشم باورى گفته بودند لازمه‌اش به دست آوردن چشمى تيزبين است كه از پس پشت پرده‌ها، بتواند موقعيت امروز آدمى را بر اساس كل جهان هستى و هم همه مراحل زندگى در نظر آورده باشد.

هر چند در متون اديان درجات مختلف معرفتى را لحاظ كرده اند براى تشويق مردمان به سوى نيكويى و فضيلت‌هاى اخلاقى، و لذا سخنى از بهشت و دوزخ هم هست، اما عاليترين درجات معرفت را در همان متون با وضوح تمام مرتبه ى ديگرى توصيف نمودند.

نزديكى و پيوند ميان يك فرد با فعاليت‌هايى يا انسان‌هايى كه خود را شيفته آنها مي‌داند درجات و مراتب متفاوتى دارد. فرق بسيار است ميان آن كس كه دستى از دور بر آتش دارد تا آن كسى كه پروانه‌ وار خود را با آتش يكى كرده است.