Դրսում ձյուն է, թե պարզապես ցուրտ դեկտեմբերյան երեկո՝ էական չէ, որովհետև տարվա այս ժամանակահատվածում բոլորս սկսում ենք ապրել մի տեսակ «սպասման ռեժիմով»։ Սպասում, որտեղ միախառնված են մանդարինի բույրը, տոնական վառվող լույսերն ու այն ներքին համոզմունքը, որ շատ շուտով ինչ-որ լավ բան է պատահելու։

Բայց գիտե՞ք՝ ովքեր են ամենից լավ զգում այս ամենը. մարդիկ, որոնք դեռ չեն հասցրել «մեծանալ» ու հեքիաթը փոխարինել թվերով ու հոգսերով։

Այսօր մենք որոշել ենք Ամանորին նայել հենց նրանց՝ մանուկների աչքերով։ Փորձելու ենք հասկանալ՝ ինչպե՞ս է հնչում հրաշքը։ Արդյո՞ք հնարավոր է մեկ տողով կամ մի նոտայով ստիպել հավատալ Ձմեռ պապիկին, և ինչպե՞ս են ծնվում այն երգերը, որոնք մենք երգում ենք տասնամյակներ շարունակ՝ ամեն անգամ մեզ նորից երեխա զգալով։

Մեր հյուրերը մարդիկ են, ովքեր գիտեն մանկության նոտաները սրտացավ ու անսխալ դասավորելու գաղտնիքը։ Մեզ հետ են «Արևիկ» մանկապատանեկան անսամբլի գեղարվեստական ղեկավար Վահե Հայրապետյանը և անսամբլի փոքրիկ կատարողները։

Այս էպիզոդում անդրադառնում ենք ժողովրդական մի երգի, որն առաջին հայացքից թվում է թեթև ու խաղային, բայց իր մեջ կրում է մի ամբողջ գյուղական աշխարհ՝ հող, պտուղ, աշխատանք, սեր, նշանադրություն և հարսանիքի սպասում։

«Դոն»-ը կենցաղային ու խորհրդանշական շերտ ունեցող պատկեր է՝ տան, բարեկեցության ու կյանքի շարունակության մասին։ Երգը կառուցված է պատկերների շղթայի վրա․ տների հետևում սալորի այգիներ են, թզենիների պարտեզներ, ռեհանով առուներ ու գինով լի կարասներ։ Յուրաքանչյուր պատկեր մի նոր փուլ է՝ ծանոթություն, ընտրություն, նշանադրություն և հարսանիքի պատրաստություն։

Երգի բովանդակության մեջ կարևոր տեղ ունեն նաև հումորն ու ժողովրդական ազատ խոսքը։ Զվարճալի տեսարանները, հատկապես քահանայի մասին պատմող հատվածը, հիշեցնում են, որ ժողովրդական երգը միայն սրբացված կամ հանդիսավոր չէ․ այն նաև կատակ է, սոցիալական դիտարկում ու երբեմն՝ մեղմ ծաղրանք։ Այս ամենը երգին տալիս է կենդանի, շնչող բնույթ՝ թույլ տալով յուրաքանչյուր սերնդի նորովի մոտենալ ու մեկնաբանել այն։

Էպիզոդում քննարկում ենք, թե ինչպես է այս երգը տեղափոխվում ժամանակակից երաժշտական դաշտ՝ պահպանելով իր արմատները, բայց ստանալով նոր հնչողություն։ Ինչպե՞ս կարելի է նույն երգը ներկայացնել տարբեր ոճերով՝ մնալով հավատարիմ նրա պատմությանը, բայց խոսելով այսօրվա լսարանի լեզվով։

Էպիզոդի հյուրերն են «Գաթա բենդ» խմբի գործիքավորող և երգիչ Գարեգին Առաքելյանը, ում տարբերակը մոտ է խմբի ինքնատիպ ստեղծագործական լեզվին, և ֆրանսահայ երգչուհի, երաժիշտ Սևանա Չաքերյանը, ով այս երգին անդրադարձել է դեռևս տարիներ առաջ «Collectif Medz Bazar»-ի շրջանակում, իսկ անցյալ տարի այն ներկայացրել է Afro House ոճով՝ Sammy Flash-ի հետ համագործակցությամբ։

Միասին փորձում ենք հասկանալ՝ ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ հին երգը սկսում է ապրել նոր ժամանակի ռիթմով։

Պաղտասար Դպիրի «Ի ննջմանեդ արքայական» տաղը ոչ միայն երաժշտական ստեղծագործություն է, այլ ամբողջ մի ժամանակաշրջանի մտածողության, ցավի և արթնացման կոչի արտահայտություն։ Այս էպիզոդում այն դիտարկում ենք ոչ միայն որպես երգ, այլ որպես գաղափար, որպես ուղերձ, որպես մշակութային հիշողության մի հատված։

Խոսելու ենք նաև հայկական տաղերի մշակույթի մասին՝ որտեղից է սկիզբ առել այս ժանրը, ինչպես է այն զարգացել, ինչ դեր է ունեցել մեր միջնադարյան աշխարհիկ մտքի ձևավորման հարցում և ինչու է այսօր կարևոր նորից անդրադառնալ այդ ժառանգությանը։

Փորձելու ենք հասկանալ, թե ինչպես են ժամանակակից երաժիշտները աշխատում նման նյութի հետ, ինչ սահմաններ են անցնում, ինչն են պահպանում և ինչն են փոխում։

Մեր հյուրերն են երաժշտագետ Տաթև Շախկուլյանը, երաժիշտ Արման Փեշտմալջյանը և երգիչ Գևորգ Մագարյանը։

Երբ արևելյան հնչյունային մշակույթը հանդիպում է արևմտյան ժամանակակից հնչողությանը, ձևավորվում է երաժշտական տարածք, որտեղ ավանդականը ստանում է նոր ձև, իսկ ժամանակակիցը՝ նոր խորություն։

«Երգխոսության» հյուրերն են Նիդեռլանդներում ստեղծագործող երաժիշտ-երգահան Արանը և քամանչահար Աշ Ղազարը, որոնց համատեղ աշխատանքը միավորում է երաժշտական երկու բևեռ՝ մոդեռն ու ավանդական, սփյուռքյան փորձառությունն ու հայկական երաժշտական ժառանգությունը։

Այս համագործակցությունը առաջարկում է հավասարակշռված մոտեցում՝ ինչպես կարելի է պահպանել ավանդույթի ուժը, բայց այն ներկայացնել նոր ձևով՝ առանց կորցնելու էությունը։

Այս «Երգխոսությունը» բացում է հայ երգարվեստի այն շերտը, որտեղ հեղինակային ստեղծագործությունը շփվում է ժողովրդական մտածողության հետ։ Մենք դիտարկում ենք երգեր, որոնք ունեն հստակ հեղինակ, բայց իրենց կառուցվածքով ու հնչողությամբ միահյուսվում են ավանդական տոնայնությանը, լեզվին կամ ռիթմին։ Ժամանակակից հեղինակները հաճախ առաջարկում են նոր դիտանկյուններ՝ ձևակերպելով այն զգացողությունները, որոնք շրջապատում են մեզ, բայց միշտ չէ, որ ունենք արտահայտելու հարմար բառեր։

Այս թեմայի կենտրոնում է Արթուր Ալեքը՝ երաժիշտ, որի ստեղծագործական ճանապարհը անցնում է ինչպես ավանդական երգի, այնպես էլ նոր հնչողության միջով։ Ալեքը լսարանին հայտնի է «Ծովերում», «Ճյուղերեն», «Ես ու դու» և այլ աշխատանքներով։ Վերջին շրջանում նրա ներկայացրած «Մութ սարերից» երգը առանձնացել է զգացմունքային տեքստով ու մթնոլորտով՝ շոշափելով կորստի, սպասման և անձնական հիշողության թեմաները, որոնք հնչում են շատերի համար նույնքան ժամանակակից, որքան անձնական։

Երգը նոր շերտ է ստացել նաև բեմում։ Բեմադրիչ և դերասան Անդրանիկ Միքայելյանը «Լակոտը» ներկայացման շրջանակում օգտագործել է «Մութ սարերիցը»՝ որպես գործողության առանցք։ Նրա աշխատելաձևը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է նույն երգը բեմական տարրի մեջ բացել լրիվ այլ իմաստներ, հանդես գալ որպես շարժիչ ուժ ու ամբիոն հուզական շեշտադրումների համար։

Այս էպիզոդում Երգխոսելու ենք Արթուր Ալեքի և Անդրանիկ Միքայելյանի հետ՝ ուսումնասիրելով, թե ինչ ժանրային ու իմաստային ենթաշերտեր է բացում նույն երգը տարբեր միջավայրերում, ինչպես է երաժշտությունը ստանում նոր կյանք բեմում, և ինչու որոշ հեղինակային գործեր դառնում են ժամանակակից մշակույթի ընդհանուր լեզվի մասը։

«Խամխամա»-ն, կամ, ինչպես շատերին է հայտնի, «Խըմ-խըմա»-ն, ոչ միայն երգ է, այլև ավանդական պարերգ, որի արմատները ձգվում են մինչև պատմական Հայաստանի Վասպուրական նահանգ։ Այն պատկանում է «երկու գնալ, մեկ դառնալ» պարերի աշխույժ ընտանիքին և իր մեջ կրում է սիրո, հիացմունքի ու երիտասարդական խենթության անմիջական ոգին։ Այս երգը մարմնավորում է այն մշակութային տոկունությունը, որի շնորհիվ Ցեղասպանությունից հետո Վանից Ֆրեզնո հասած գաղթականները պահպանեցին իրենց արմատները՝ փոխանցելով այն սերնդեսերունդ։

Այս Երգխոսությունը լինելու է այն մասին, թե ինչպես կարող է նույն մեղեդին միաժամանակ լինել հին ավանդույթի կրողը և նոր ժամանակների ամենաթրենդային հիթը։
Երգխոսությունը «Կաթիլ» և «Կայթ» խմբերի փողային գործիքների կատարող Գրիգոր Քարտաշյանի և «Արիստոկրատ Օրկեստր»-ի պրոդյուսեր և այս դեպքում՝ նաև կատարող Անդրանիկ Ղազարյանի հետ է։ Նրանք պատմեցնում են խմբերի մոտեցման, հնագույն մեղեդուն միանգամայն նոր կյանք տալու մասին։

Թեև Կոմիտասն այս ստեղծագործությունը գրել է իգական երգչախմբի համար, իրականում սա մեկ աղջկա պատմություն է՝ անպատասխան սիրո ու ներքին տանջանքի մասին։ Աղջիկը սիրահարված է իրենց գյուղից մի տղայի․ նա գիտի, որ այդ սերը փոխադարձ չէ, բայց սիրելիից հրաժարվել չի կարողանում։ Արտաքինից ավելի նրան հմայում է տղայի ներաշխարհը՝ այնքան մաքուր, որ աղջիկը նույնիսկ նրա բերանը համեմատում է եկեղեցու հետ։

Երգը համակում է երազով ու հիացմունքով․ աղջիկը պատկերացնում է, թե ինչպես շալ կկապի տղայի գլխին, թել կչափի, նախշեր կկարի, բայց հետո սթափվում է՝ նախատելով նրան, որ այդպես անտարբեր է բոլոր աղջիկների նկատմամբ։ Նրա աչքում տղան կարծես երկնքի թռչուն լինի՝ անհաս, հպարտ, բայց միևնույն ժամանակ՝ ցանկալի։

Այս խորհրդավոր և նուրբ երգի ենթաշերտերի մասին այսօր մեզ հետ զրուցելու է կոմիտասագետ Տաթև Շախկուլյանը․ նա բացահայտելու է այն պատմական, լեզվական և խորհրդանշական շերտերը, որոնք հաճախ մնում են աննկատ։ Արթուր Ալեքը՝ «ՀողԱրթուն» նախագծից, կպատմի այս երգի իրենց մոտեցման մասին՝ ինչպես են այս հին երգը վերգանգնել և ներկայացրել էքսպերիմենտալ ձևով՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող է Կոմիտասի հոգին հնչել նոր ժամանակներում։

Էլվինա Մակարյանի «Ավերակ»-ը ծնվել է ցավից և դարձել մի ամբողջ զգացմունքային պատմություն։ Երգի խոսքերի հեղինակը Հովհաննես Շիրազն է՝ բանաստեղծ, որը կարողացավ իր անձնական կարոտը վերածել համազգային զգացմունքի։ Նրա տողերում՝ «Դու՝ Երևան, ես՝ մի Անի», սիրո կորուստը խառնվում է հայրենի քաղաքի ցավին և այդ միաձուլմամբ ստեղծել է մի բանաստեղծություն, որը ապրում է բոլոր ժամանակներում։

Այսօր երգը նոր շունչ է ստանում տաղանդավոր երաժիշտների շնորհիվ։ Լիլիթ Մուրադյանն ու Լիլա Հովհաննիսյանը փորձել են պահպանել Էլվինայի թողած էներգետիկան, բայց միաժամանակ բերել են նոր հնչողություն՝ ավելի ժամանակակից, բայց նույնքան խորը։ Նրանց ձայների մեջ հին ցավը նորից է ծնվում՝ ապացուցելով, որ իսկական արվեստը չի ծերանում, այն պարզապես փոխում է ձևը։

Հայ ժողովրդական մշակույթում յուրաքանչյուր երգ ունի իր արմատը՝ բխող տեղանքից, պատմությունից կամ ընտանեկան հիշողությունից։ Այդպիսի առանձնահատուկ հնչողությամբ երգերից մեկն էլ «Շիրխանի»-ն է՝ ժողովրդական պարերգ, որը մեզ է հասել տարբեր մեկնաբանություններով և ձևերով։ Վերջին տարիներին այն հաճախ ենք լսում նորաձև տարբերակներով՝ փոխված բովանդակությամբ ու ռիթմով, սակայն երգի իսկական իմաստն ու պատմական ծագումը բոլորովին այլ են։

Երգի տեքստը ներկայացնում է հետաքրքիր սոցիալական պատկեր․ տատը գովաբանում է իր թոռանը՝ նշելով, որ նրա հայրը մեծ վաճառական է («ջոջ բազըրգյան»), մայրը՝ գեղեցիկ ու ազնվական կին («խանըմ զար»), իսկ հորեղբայրը՝ գյուղի քահանան։ Տատը իր բարեմաղթանքներով ուզում է, որ թոռը դառնա «թախտի քոլոզ»՝ ընտանիքի և տան հենարանը։ Երգում օգտագործված պատկերներն ընդգծում են ոչ միայն գեղջկական կենցաղը, այլև այն բարոյական և ընտանեկան արժեքները, որոնք փոխանցվել են սերնդեսերունդ։

Երգը եզրափակվում է գեղեցիկ փոխաբերությամբ․ տղան անվանվում է «կարմիր արև», որի շողերը պիտի ջերմացնեն աշխարհը։ Այդպիսով՝ «Շիրխանի»-ն ոչ թե պարզապես մանկական խաղերգ է կամ պարերգ, այլ ամբողջական պատում՝ սիրո, հավատքի, ընտանիքի ու արևոտ բարեմաղթանքների մասին։

Այսօրվա մեր հյուրը՝ «Ակունք» ազգագրական համույթի անդամ Արեգնազ Միքայելյանը, կպատմի երգի իրական տարբերակի, դրա պատմական ու մշակութային արմատների մասին։ Ռութլայն խմբի կատարողներ Եվա Աբրահամյանն ու Վահե Միքայելյանը կներկայացնեն իրենց նոր մեկնաբանությունը՝ բացատրելով, թե ինչ մոտեցում են ընտրել՝ պահպանելով մեղեդին, բայց ստեղծելով նոր տրամադրություն և հնչողություն։ Իսկ երգի ժամանակակից, փոփ մեկնաբանության մասին կպատմի Արտակ Հայրապետյանը, որը կկիսվի իր տեսլականով՝ ինչպես են ստեղծվել իր տարբերակի հնչյունային լուծումները և ինչ շեշտադրություն է տվել երգի տրամադրությանը։

Այս էպիզոդը հնարավորություն կտա լսողներին խորանալ «Շիրխանի»-ի՝ թե՛ ավանդական, թե՛ ժամանակակից հնչողության մեջ, հասկանալ երաժշտական և մշակութային շերտերը, որոնք պահպանվել ու փոխվել են ժամանակի ընթացքում։

«Երգխոսություն» փոդքասթը գտեք բոլոր փոդքասթային հարթակներում։ Ձեզ հետ էր Զառա Տոնիկյանը։ Մինչև հաջորդ հանդիպում՝ առայժմ։

Այս էպիզոդում Երգխոսում ենք «Մանրատերև» ալբոմի մասին՝ մի նախագիծ, որը դարձել է հայկական ֆոլկլորի և ժամանակակից երաժշտության միաձուլման լավագույն օրինակներից մեկը։

«Մանրատերև»-ը նորովի է ներկայացնում հայկական օրորոցայինները՝ հին մեղեդիների միջոցով փոխանցելով մայրական քնքշանք, մաքրություն և ազգային հիշողություն։ Սա մշակութային նախաձեռնություն է, որի նպատակն է վերակենդանացնել մոռացված հայկական օրորոցայինները և վերադարձնել դրանք մեր առօրյա կյանք։

Ալբոմի հեղինակներն են երգչուհի Անուշիկ Ալավերդյանը և երաժիշտ, պրոդյուսեր Կարեն Մամիկոնյանը, որոնց աշխատանքը վերածվել է խորը, անձնական և միաժամանակ ազգային ստեղծագործության։

Ալբոմում ներառված երգերը ծնունդ են առել հայկական տարբեր բնակավայրերում՝ Սասունից մինչև Գեղարքունիք, Տավուշից մինչև Թալիշ։ Յոթ երգից բաղկացած այս ալբոմը ներկայացնում է Հայաստանի տարբեր շրջանների բնիկ մեղեդիներ՝ յուրաքանչյուրը՝ իր տեղական հնչողությամբ և խոսակցական գույներով։

Ալբոմը առանձնանում է իր մինիմալիստական մոտեցմամբ․ յուրաքանչյուր երգում օգտագործվել է ընդամենը մեկ գործիք, ինչը թույլ է տվել պահպանել օրորոցի մաքրությունն ու անմիջականությունը։

«Մանրատերև»-ը նաև համագործակցության հրաշալի օրինակ է․ նախագծին միացել են հայ ժամանակակից նշանավոր երաժիշտներ՝ օրինակ՝ Արտո Թունջբոյաջյանը, որն իր իմպրովիզացիոն ոճով հաղորդել է ալբոմին տաք հնչողություն, ինչպես նաև «Զագակեր» խումբը, որի մասնակցությամբ ձայնագրված «Օրորոր բալաս» երգը ստացել է գրեթե հրեշտակային երանգ։

Այս համագործակցությունները ցույց են տալիս, որ հայկական օրորոցայինը կարող է նոր կյանք ստանալ՝ առանց կորցնելու իր բնիկ էությունը։

Էպիզոդի հյուրերն են Անուշիկ Ալավերդյանը և Կարեն Մամիկոնյանը, ովքեր պատմում են իրենց ստեղծագործական որոնումների, ալբոմի ծննդի և ֆոլկլորը արդիական դարձնելու իրենց փորձի մասին։