فراگفتار

۱. مقدمه، معرفی مسئله

۱-۱.  زبان «درست» و زبان «غلط»

۱-۲. کتاب غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی

۱-۳. حساسیت جامعه نسبت به «انحرافات» در زبان

۱-۴. سنت نوشتن دستور زبان، ملاک درستی: الگوی گذشتگان

۱-۵. تلاش برای تثبیت زبان: با تغییرات زبان چه باید کرد

۲. ۹:۰۰ زبان یک نهاد انسانی است (مانند دین، خانواده، هنر …)

---۱۵:۰۰  سه ویژگی همه‌ی نهادهای انسانی:

۲-۱. مشترک همه جوامع انسانی است 

۲-۲. شکلهای متنوعی دارد

۲-۳. در طول زمان تغییر میکند

۳.  گونه‏‌های زبانی

--  ۱۸:۳۰ زبان عبارت است از حاصل جمع گونه‌‏های مختلف آن:

 ۳-۱. ۲۶:۳۰ گونه‌‏های تاریخی

۳-۲. گونه‏‌های جغرافیایی: گویشها

۳-۳. گونه‏‌های اجتماعی:

--- گروههای شغلی، تخصصی، تحصیلی، قشری، طبقاتی

۳-۴. گونه‏‌های موقعیتی: سبک، بر حسب موقعیت

۳-۵. گونه نوشتاری در مقابل گونه گفتاری

۴.  ۳۷:۰۰  گونه معیار (استاندارد) یک زبان

۴-۱. ارتباط با پیدایش ملت-دولت ها

۴-۲. تعریف لهجه در رابطه آن با گونه معیار

--- ارزش‌گذاری

۴-۳. ۴۶:۰۰ پرسش و پاسخ: 

--- دلایل عملی نیاز به گونه‌ی معیار

--- وجود گونه‌ی معیار هم برای نوشتار و هم برای گفتار

سلام دوستان.  در این گروه از پادکست های فراگفتار، مجموعه‌ی دیگری از گفتگوهای مرا میشنوید با دکتر حسین سامعی، زبانشناس، پژوهشگر سابق فرهنگستان زبان و ادب فارسی، و مدرس فعلی دانشگاه اموری در ایالت جورجیا:

http://mesas.emory.edu/home/people/faculty/samei.html

موضوع این مجموعه‌ی گفتگوها پویایی زبان است و اندرکنش این پویایی با حساسیت‌های کسانی که خود را نگهبان زبان می دانند در مقابل تخریب زبان فارسی. یکی از دلایل مطرح شدن این موضوع کتاب غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی بود که از زمان انتشار در ۱۳۶۶ (۱۹۸۷) بارها تجدید چاپ شده، طرفداران بسیاری گرد آورده و همین طور منتقدینی.

سوال این است که چه باید کرد وقتی نویسنده یا گوینده‌ای از سیاق متعارف فارسی خارج می شود، مثلاً با ابداع ترکیبی کلمه‌ای یا دستوری که پیشینه ای نداشته.  کی چنین تخطیی اشتباه است و کی جزء لاجرم تغییر و پیشرفت زبان؟

یا اینکه  آیا نسل جوان با اشتباه‌های زبانیشان باعث تضعیف زبان فارسی می‌شوند؟ یا بعضی از مترجمین؟ رابطه بین پویایی زبان و تثبیت زبان چیست؟ وآیا کتاب هایی مثل کتاب غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی مفیدند یا مضر؟

این مجموعه شامل ۴ پادکست می باشد: یک پیش درآمد و سه گفتگو. 

مانند قبل، برای هر گفتگو فهرستی فراهم کرده‌ایم از موضوعات و قسمت های آن گفتگو و گاهی با آدرس زمانی بعضی قسمت‌ها. پخش کننده پادکست شما هرچه باشد، احتمالاً هر پادکست قسمت توضیحاتی دارد. فهرست هر گفتگو را ضمیمه کرده ایم به قسمت توضیحات پادکست آن گفتگو. مجموعه‌ی هر سه فهرست هم برای مراجعه در پایین آمده. چون گفتگو های مختلف و قسمت های هر گفتگو کمابیش از هم مستقلند، اگر مایلید می توانید به کمک فهرست، قسمت های مورد علاقه خود را برگزیده و گوش کنید.

پادکست صفر فراگفتار

https://anchor.fm/reza-sadr

https://anchor.fm/s/109143ac/podcast/rss

آدرس پوشه پادکست فراگفتار در دراپ باکس:

https://www.dropbox.com/sh/piceisty0egn1mp/AADBNwPLndhxIePKNoDjw2zYa?dl=0

دوستان سلام، من رضا صدر هستم، یک ایرانی که در سال ۱۹۹۰ میلادی، یعنی ۱۳۶۹ هجری شمسی، از ایران  به ایالات متحده آمدم و از آن زمان در ایالت ماساچوست ساکن شده ‌ام. تحصیل و شغلم آمیزه‌ای بوده‌اند از فیزیک، مهندسی، و حقوق قضایی آمریکا.  علاوه بر اینها علاقه و مشغله دیرینه‌ام معطوف بوده‌اند به شعر و ادب فارسی.

فکر پادکست‌های فراگفتار در اواخر تابستان ۲۰۱۹ به سرم افتاد. در آن زمان هر هفته با دوست خوشفکرم، حسین سامعی، صحبت هایی تلفنی داشتیم در باره‌ی  موضوعات مختلف مربوط به زبان فارسی، که تخصص اوست و از علایق اصلی من. از آن گفتگوها چندان لذت می‌بردم و می‌آموختم که گفتم شاید برای دیگران هم جالب و مفید باشند. و این گونه شد که این پادکست‌ها را به راه انداختم. تصمیم دارم که در آنها با خبرگان رشته‌های مختلف علمی گفتگو کنم و از آنان بیاموزم در‌ بار‌ه‌ی موضوعاتی که موضوع تخصص آنهاست و مورد علاقه‌ی من.

 پادکست‌های فراگفتار به مجموعه هایی از پادکست (گفتگو) افراز می شوند که هر مجموعه  به یک موضوع می پردازد. برای هر مجموعه، فهرستی جزیی تهیه شده از موضوعات هر گفتگوی آن مجموعه و گاه آدرس زمانی بعضی قسمت‌ها. به کمک این فهرست‌ها می‌توانید تصویری بسازید از موضوعات مورد بحث و احیانا به سراغ قسمت هایی بروید که برایتان جالب ترند. 

این فهرست‌های جزیی به صورت فایل های مجزا در  پوشه دراپ باکسی آمده‌اند که آدرسش را در بالا آورده‌ام.

درضمن فهرست جزیی هر گفتگو در قسمت توضیحات پادکست آن گفتگو هم آمده. 

پادکست های فراگفتار در حال حاضر با نرم افزارهای مختلف پادکست در دسترس هستند، مانند:

Anchor, Spotify, Google podcasts, podcast republic.

در اینجا فهرستی خلاصه‌ از مجموعه ها می‌آورم. فهرستی که سعی خواهم کرد با اضافه شدن هر مجموعه  جدید آن را به روز کنم:

۱- مجموعه‌ی اول-  گفتگوهای خط فارسی (۱۱ پادکست): یک پیش درآمد و ده گفتگو با دکتر حسین سامعی در باب خط و به خصوص خط فارسی، پیرامون این سوالها: آیا خط فارسی کاستی هایی دارد و آیا باید آن را از بن عوض کرد، مثلاً با تغییر خط به خط لاتین، مانند ترکیه‌ی اوائل قرن بیستم؟ یا باید آن را تعدیل نمود؟ چرا و چگونه؟

۲- مجموعه‌ی دوم-  گفتگوهای واژه‌سازی (۶ پادکست): یک پیش درآمد و پنج گفتگو با دکتر حسین سامعی در باب واژه سازی در زبان فارسی،  پیرامون این سوال ها: با ورود واژگان «بیگانه» به فارسی چه کرده اند و چه باید کرد؟ جلوگیری، معادل سازی، یا آزاد گذاشتن ورود واژه‌ها به شکل اصلی؟ 

۳- مجموعه سوم- گفتگوهای پویایی زبان (۴ پادکست): یک پیش درآمد و سه گفتگو با دکتر حسین سامعی درباره پویایی زبان و پیرامون سوال هایی مانند: آیا نسل جوان با اشتباه های نوشتاری یا گفتاریشان باعث تضعیف زبان فارسی می شوند؟یا بعضی از مترجمین به همین طریق؟ رابطه‌ی پویایی زبان و تثبیت زبان چیست؟ و آیا کتاب هایی مثل کتاب غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی مفیدند یا مضر؟ چه باید کرد وقتی نویسنده یا گویندهای از سیاق متعارف فارسی خارج می شود مثلاً با ابداع ترکیبی کلمه ای یا دستوری که پیشینه ای نداشته. کی چنین تخطیی اشتباه است و کی جزء لاجرم تغییر و پیشرفت زبان؟

1- معادل سازی برای واژگان بیگانه چه لزومی دارد؟

1.1-تولد و مرگ تدریجی زبان ها؛

-- ادعای عدم تغییر زبان فارسی از زمان فردوسی تا حال؛

1.2- ۷:۰۰ معادل سازی طبیعی توسط جامعه؛

1.3- ۹:۰۰ تاثیر ورود واژگان بیگانه بر سرعت تغییر یا میرایی

۱۱:۰۰1.4 چگونه نگهبانی از زبان  سرعت استحاله را کم میکند؟

--تسهیل ارتباط میان کاربران زبان

1.5- ۱۲:۰۰ ترجیح معادل بومی‌سازی بر خودی سازی واژه بیگانه

1.5.1-استفاده  معادل‌سازی از عناصر موجود

1.5.2- مثال گروه هواشناسی فرهنگستان و نامهای ابرها: 

--کومه‌ای=کومولوس، کومه‌ای-بارا= کومولو-نیمبوس، پرسا=سیروس، پوشنی=استراتوس

1.6- ۱۹:۳۰ سرریز دانش و فناوری از محل تولید به رسانه‌ها و جامعه در غرب، مقایسه با ایران

۲۶:۰۰1.6.1 مقایسه برنامه‌ریزی زبان در غرب در گذشته و حال: 

       --گذار از استفاده در زبان های کلاسیک به استفاده از زبان روزمره

2- ۳۳:۳۰ جمع بندی 

2.1-لزوم معادل بومی‌سازی؛ نامأنوسی بومی‌سازی، چرا یارانیدن و نه کامپیوتریدن؟ یکدستی زبان

2.2 ۳۹:۳۰ معیار: اختلال در ارتباط؛

2.3-مورد گفتار تمام انگلیسی در بعضی دروس دانشگاهی ایران

2.3.1-مسئله قطع ارتباط علم دانشگاهی با سطوح پایین تر آموزشی و با بدنه جامعه

2.3.2-اختلال در عمومی سازی دانش

برچسب ها: چرا معادل سازی؟ تولد و مرگ تدریجی زبان ها، نگهبانی از زبان، مهندسی زبان، رابطه‌ی معادل سازی و عمومی سازی دانش در جامعه

1- فرهنگستانها و بومی سازی: پیدا کردن معادل های «بومی» یا «خودی» برای واژه های «بیگانه»؛

--- مسئله واژه‌های عربی یا ترکی؛

۶:۰۰2 گروه اول واژه های بیگانه:  بومی شده یا شناسنامه دار؛ گمرک، ریال، تومن، تلویزیون، کامپیوتر، فایل(؟) 

۸:۳۰2.1 مکانیزم شناسنامه دار شدن: آوایی، ساختاری، دستوری یا مشتق سازی، نوشتاری

۱۱:۰۰3 گروه دوم واژه های بیگانه: وارد زبان فارسی شده ولی شناسنامه دار نشده: دیلیت،‌ سیو

۱۹:۰۰3.1 روشهای معادل گزینی؛ رایانه و یارانه؛ 

۲۷:۰۰3.2 معادل سازی ارتش: خودرو برای ماشین

۲۸:۳۰3.3 علت وجودی بعضی مترادف ها

۳۰:۰۰4 گروه سوم واژه های بیگانه وارد زبان فارسی نشده

4.1ولی در آستانه ورود: واژه‌های تخصصی: علوم,  فناوری، هنر...

۳۴:۳۰4.2  مقاومت در مقابل معادل‌های پیشنهادی: تفاوت گروه دوم و سوم

۳۶:۰۰5 روشهای معادل یابی: 

5.1- بازیافت واژگان باستانی، محلی (واج برای phoneme)

5.2- ۳۸:۳۰  ساختن واژه جدید: استفاده از از واحدهای واژه ساز باستانی

--- (پیشوند «ا» مثلاً در امرداد، آهو؛ «پاد» در پادزهر، پاتک؛ «ترا» در ترابری، تراکنش)

5.3- ۵۰:۰۰ واژه سازی با استفاده از امکانات موجود زبان فارسی

5.3.1 ۵۱:۳۰ فرایند طبیعی: بر اساس نظام شناخته شده زبان

5.3.2 ۵۳:۳۰ فرایند ساختگی: مثلا سرواژه‌ها acronyms 

5.3.3 ۵۶:۳۰ روش های بینابینی: یونش، اکسایش

برچسب ها:  واژگان بیگانه، واژه سازی، بومی سازی، معادل یابی،شناسنامه دار شدن واژگان بیگانه

1-  ۰:۰۰   روشها و منابع برنامه‌ریزی زبان، فرهنگستان‌ها 

2- ۱:۳۰    فرهنگستان اول، دهه ۱۳۱۰

3- ۶:۰۰   واژه سازی در نیروی نظامی سردار سپه در حدود ۱۳۰۱

3.1- گریز:

۷:۰۰3.1.1     تاریخچه‌ی کلمه‌ی ارتش، انتشار کتاب دساتیر فارسی در هند، کلمه‌های مجعول دساتیری

۱۱:۳۰3.1.2     تاریخچه‌ی بعضی درجه‌های ارتشی

۱۳:۰۰3.1.3   کلمه ارتش در لغتنامه‌ها، بخصوص دهخدا

۱۶:۱۰-4   واژه سازی در دوران رضا شاه، فرهیختگان آن دوران

۱۹:۴۵-4.1   برخورد آنها با روشهای مختلف واژه سازی

۲۰:۳۵-5   زمانهای تشکیل سه فرهنگستان

۲۴:۰۰-6   تفاوتهای روشهای  سه فرهنگستان

۲۵:۳۰-7   جمهوری اسلامی، فرهنگستان سوم، حسین حبیبی

۲۸:۵۵-7.1   حداد عادل در راس فرهنگستان سوم

۳۱:۰۰-7.1.1   حداد عادل مرید سابق سید حسین نصر

۳۲:۲۵-7.2   تاریخچه، عملکرد، و کارنامه فرهنگستان سوم

۳۴:۵۰-8   رابطه بلوغ سه حکومت با تشکیل سه فرهنگستان

۴۲:۳۰-8.1   همکاری روشنفکران با حکومت‌ها

۴۶:۰۰-9   بخشها و محلهای صرف بودجه فرهنگستان سوم

برچسب ها:سه  فرهنگستان زبان ایران، کتاب دساتیر فارسی، همکاری روشنفکران با حکومت ها، کارنامه فرهنگستان زبان ایران، واژه سازی در نیروهای نظامی سردار سپه

۱-  ۰:۰۰ قرض گیری های فارسی از زبانهای دیگر، خوبها و بدها

۲- ۱:۳۰   ایراد قرض گیری از عربی

۲-۱  ۲:۳۰ اختلال بخاطر ناسازگاری واژه‌‌سازی  عربی با فارسی

۲-۲- ۶:۰۰   خلاصه ایراد نوع قرض‌گیری از عربی

۳-   ۱۱:۲۰ دوران قاجار، وامگیری از زبان فرانسه

۳-۱   ۱۵:۲۰ فرضیه دلیل آوایی ترجیح وامگیری از فرانسوی به جای انگلیسی

۳-۱-۱- ۱۸:۲۰   نقش تلفظ مصوتها در تشکیل لهجه

۲۴:۲۰-۴   دوره نفوذ انگلیسی در فارسی بعد از جنگ جهانی دوم

۲۷:۲۰-۵    سازگارسازی تلفظ کلمات وارده با تلفظ فارسی

۲۸:۳۰-۶   رابطه زبان عوام و خواص با واژه‌های عربی

واژه های کلیدی: قرض گیری فارسی از عربی، وام گیری فارسی از زبان فرانسه، وام گیری فارسی از زبان انگلیسی، سازگار سازی تلفظ کلمات وارده، رابطه عوام و خواص با واژه های عربی

۱-  در هر زبانی بیشتر واژه‌ها قرضی هستند 

۲- ۶:۰۰  پیدایش حکومت‌های ملی و اعلام زبان ملی رسمی

۲-۱- ۱۴:۰۰  مثالهای زبان رسمی در چند کشور

۳- -۱۶:۰۰   برنامه‌ریزی زبان از دید ایدیولوژیک و عملی

۴-  ۱۹:۰۰ واژه سازی و ترکیب واژگان در گذشته و جهان اکنون

۵-  ۲۰:۳۰ درصد واژگان عربی در نثر و شعر، در متون عرفانی و علمی

۶-   ۲۵:۳۰ دستور زبان نویسی برای فارسی و عربی

کلمات کلیدی: واژگان بیگانه، قرض گیری واژه ها، زبان رسمی ملی،واژگان عربی در نثر و شعر، دستور زبان نویسی در فارسی و عربی

پادکست فراگفتار

پنج گفتگو  با دکتر حسین سامعی در باب رویارویی با ورود واژگان «بیگانه» به زبان فارسی

پیش درآمد: طرح موضوع 

 سوال: با ورود واژگان «بیگانه» به فارسی چه کرده اند  و چه باید کرد؟ جلوگیری، معادل سازی، یا آزاد گذاشتن ورود واژه‌ها به شکل اصلی؟ 

توجه: نام این مجموعه نخست «واژه سازی» بود که بعدا آن را تغییر دادیم به «برنامه ریزی زبان»‌ که نام مناسب تری است. واژه سازی تنها موضوع قسمتی از این گفتگوهاست و همچنین به شکلی مفصل تر در یکی از گفتگوهای آینده به آن خواهیم پرداخت.

سلام دوستان.  در این گروه از پادکست های فراگفت، مجموعه‌ی دیگری از گفتگوهای مرا میشنوید با دکتر حسین سامعی، زبانشناس، پژوهشگر سابق فرهنگستان زبان و ادب فارسی، و مدرس فعلی دانشگاه اموری در ایالت جورجیا:

http://mesas.emory.edu/home/people/faculty/samei.html

موضوع این مجموعه‌ی گفتگوها برنامه ریزی زبان در زبان فارسی است با تاکید بر حساسیتهای معطوف به ورود واژه‌های به اصطلاح بیگانه به زبان فارسی، حساسیت هایی که هدفشان به طور مثال گاه واژه‌های عربی است و گاه واژه های غربی. 

در آستانه‌ی انتشار این مجموعه‌ی گفتگوها اتفاقن برخوردم به یکی از برنامه‌های پربار پرگار که موضوع و سهم بزرگی از محتویاتش همخوانی دارند با محتویات این گفتگو‌ها. به علاوه محتویات این گفتگو ها بسیاری از مطالب آن برنامه را به شکل مفصل تری توضیح می دهند. دیدن آن برنامه را هم به شما توصیه می کنم:

https://youtu.be/3ri9iMyU7Jg

به طور خلاصه تلاش این گفتگو ها روشن تر کردن جنبه های علمی و زبان شناسی موضوعات گاه بحث بر انگیزی است مثل موضوعات زیر: آیا باید حتی الامکان از به کار بردن کلمات عربی در گفتار یا نوشتار فارسی خودداری کرد؟ کامپیوتر بگوییم یا رایانه؟  کلمه‌ای مثل رایانه چگونه ساخته شد و چرا؟ سه فرهنگستان زبان ایران درسه حکومت اخیر ایران چگونه به وجود آمدند و چه کردند؟ آیا زبان فارسی به سوی انحطاط و مرگ میرود؟ کدام روش برای پیشرفت علمی ایرانیان مناسب تر است، وام گیری مستقیم واژه های بیگانه (کامپیوتر) یا معادل سازی (رایانه)؟در ضمن در این گفتگو ها نکات جالبی مطرح می شوند  مثل قضیه کلاسهای تمام انگلیسی در یکی دو دانشگاه ایران؛ و تاریخچه یا ساختار واژه‌هایی مثل ارتش، گمرک،ریال، خودرو، پاتک، ترابری، اکسایش،ابر کومه ای؛ و کلمه ای که این روزها بسیار میشنویم: نوستالژی، چرا نمیگوییم نوستالجیا؟

این مجموعه شامل پنج گفتگو ست در پنج پادکست جدا. خلاصه آن پنج گفتگو را در ادامه این پیش درآمد آورده‌ایم. به علاوه، برای هر گفتگو فهرستی فراهم کرده‌ایم از موضوعات و قسمت های آن گفتگو و بعضاً با آدرس زمانی بعضی قسمت‌ها. پخش کننده پادکست شما هرچه باشد، احتمالاً هر پادکست قسمت توضیحاتی دارد. فهرست هر گفتگو را ضمیمه کرده ایم به قسمت توضیحات پادکست آن گفتگو. مجموعه‌ی هر پنج فهرست هم برای مراجعه در پایین آمده. چون گفتگو های مختلف و قسمت های هر گفتگو کمابیش از هم مستقلند، اگر مایلید می توانید به کمک فهرست، قسمت های مورد علاقه خود را برگزیده و گوش کنید. به طور مثال، گفتگوی پنجم، چنان که از عنوانش بر می‌آید، به سوالی می‌پردازد که هسته اولیه این گفتگوها بوده و انگیزه بسیاری از فارسی زبانان است در موافقت یا مخالفت با ورود واژگان بیگانه یا معادل سازی: آیا نگهبانی از زبان در مقابل واژگان بیگانه لزومی دارد؟ اگر برای شما هم این  سوال اصلی است و در عین حال وقت یا حوصله گوش کردن به دیگر گفتگو ها و قسمت ها را ندارید، می‌توانید یکراست بروید به سراغ گفتگوی پنجم یا قسمت های خاص آن.

خلاصه ای از محتویات هر گفتگو:

گفتگوی اول موضوع واژگان بیگانه و ورود آنها را به یک زبان معرفی و بررسی می کند. این گفتگو شامل موضوعاتی است درباره رابطه این مسئله با پیدایش حکومتهای نوع جدید و زبان های ملی، درصد واژه های عربی در متون مختلف، و تاریخچه دستور زبان نویسی در فارسی و عربی.

گفتگوی دوم اختصاص دارد به تاریخ و اشکال قرض گیری زبان فارسی از زبانهای دیگر مانند عربی و زبان های غربی. این گفتگو شامل نکاتی است مانند خوبیها و بدی‌های قرض گیری فارسی از عربی؛ تاریخ قرض گیری فارسی از زبان های غربی در سده های ۱۲۰۰ و ۱۳۰۰ هجری شمسی؛ و دلایل احتمالی اینکه  کلماتی که از زبان های غربی قرض گرفته می‌شوند معمولاً با تلفظی نزدیکتر به تلفظ فرانسوی آن کلمه وارد فارسی می‌شوند و نه تلفظ انگلیسی.

گفتگوی سوم اختصاص دارد به یکی از دست‌اندرکاران اصلی برنامه ریزی زبان، یعنی فرهنگستان زبان. این گفتگو تاریخ و خصوصیت های سه فرهنگستان زبان ایران در در سه دوره حکومتی مختلف در سده ۱۳۰۰ هجری شمسی را بررسی می‌کند...

جمع بندی و نتیجه‌گیری

۱-  مسئله چیست؟

آیا خط فارسی مشکلی اساسی دارد؟

فایده و هزینه دستکاری خط

ملاحظه تجربه‏‌های دیگران در تغییر یا حفظ خط

مزایای حفظ خط موجود، ضمن تعدیل تدریجی

ارتباط بین‌‏نسلی

حفظ حوزه تمدنی

تدوام سنت زبانی/ ادبی/ زیباشناختی

افزودن رنگی بر موزاییک فرهنگ جهانی

شبکه‎‏های اجتماعی و تعدیل خط

از طریق اشتباهات کاربران

از طریق تغییرات تعمدی

شباهت با تکامل موجودات طبیعی

جهش و انتخاب طبیعی