Við höldum áfram að skoða dýr í Glans þætti dagsins en í þetta sinn ætlum við að reyna að setja okkur í spor dýranna sjálfra og sjá hvernig málið lítur út frá þeirra sjónarhorni.

Hafa þau jafn gott af samlífinu og við mennirnir? Er tengingin sem við upplifum oft sem svo sterka endurgoldin? Hvaða áhrif höfum við á þau? Hvað þurfa dýrin frá okkur? Getum við yfir höfuð skilið hvað dýrin vilja og þurfa - getum við vitað hvað þau hugsa? Getum við átt samskipti við dýrin okkar - getum við sett okkur í þeirra spor? Eru þau samskipti sem við eigum við dýrin allt í kringum okkur raunveruleg eða aðeins ímyndun okkar?

Í næsta þætti ætlum við að kafa dýpra í þessar vangaveltur og beina sjónum okkar að réttindum dýranna og kanna hvort við mennirnir komum alltaf rétt og vel fram við aðrar lífverur sem byggja þennan heim? Hvað er rétt og hver ákveður það?

„Þegar einstæðingur, og þá ef til vill sérstaklega einmana kona, lætur vel að hundi sínum eða ketti hugsa nærstaddir gjarnan sem svo: „Nú jæja, þetta er henni huggun því hún á ekki eiginmann, börn, neinn tilgang í lífinu og svo framvegis.“ Nú snúa sálfræðingar þessu við og segja að hundur eða köttur geti í mörgum tilvikum stuðlað að því að menn öðlist meiri lífsorku, bæði líkamlega og andlega, og geti jafnvel gefið eldra fólki lengra líf. Hundur eða köttur geta veitt mönnum meiri andlega- og líkamlega vellíðan en nokkur sálfræðingur eða læknir, segja þeir.“

Þetta er brot úr greininni „Sálfræði og gæludýr“ eftir Jórunni Karlsdóttur sem birt var í Morgunblaðinu 1986.

Við höfum lengi vitað að nærvera við falleg og góð gæludýr getur haft afskaplega góð áhrif á okkur mennina. Dýrin geta haft gríðarlega mikla þýðingu fyrir eigendur sína og samband manns og dýrs getur verið sterkt. Það er einmitt þess vegna sem það getur verið svo sárt að þurfa að lokum að kveðja kæran vin.

Við fjöllum um sorg og missi í Glans í dag. Hvernig er að þurfa að ákveða hvort það eigi að svæfa gæludýrið? Hvaða þættir skipta þar máli? Hvernig er missirinn þegar gæludýr á í hlut? Er sorgin frábrugðin því þegar ástvinur af mannkyni fellur frá? Hvernig lítur samfélagið á þess konar sorg og missi? Hefur orðið breyting þar á? Hvað gerist svo þegar dýr er dáið? Hvað verður um það?

Loðin, lítil, villt, tryllt, stór, hljóðlát, hæglát, hávær, hárlaus, fiðruð, margfætt, með trýni og loppur eða klaufir, já eða átta augu. Þau eru alls konar dýrin sem byggja þennan heim. Um 1,5 milljónir dýrategunda eru þekktar á jörðinni um þessar mundir. Vísindamenn og sérfræðingar telja hins vegar líklegt að tegundirnar séu nær níu milljónum, það eigi bara enn eftir að bera kennsl á þær flestar.

Það er þó aðeins brotabrot af þessum tegundum sem talið er henta nútímalífi manndýrsins og okkar hefðbundna heimilishaldi. Það sést á því að vinsælustu gæludýr landsmanna eru hundar, kettir, nagdýr, páfagaukar og fiskar. Það virðist því mikið vera lagst á sortir þegar kemur að því að velja sér fjölskyldumeðlimi úr dýraríkinu.

Í þessari seríu af Glans ætlum við sem sagt að beina sjónum okkar að dýrum - öðrum en manninum - og þá helst þeim dýrum sem við mennirnir höfum ákveðið að gott sé að eiga eða hafa heimavið og njóta náinna samvista við, það er; gæludýrum.

Af hverju verða þessar framangreindu dýrategundir helst fyrir valinu sem gæludýr landsmanna? Er algengt að eiga gæludýr hér á landi? Hver hefur þróunin verið? Hverjir eru það sem fá sér gæludýr og af hverju? Hvaða þýðingu hafa gæludýrin fyrir okkur mennina? Hvaða þýðingu hefur það að gefa dýri nafn?

Í Tímaflakk, þessari stuttþáttaröð Glans, er farið með hlustendur á eins konar tímaflakk. Af handahófi gröfum við upp gömul hljóðbrot úr safni RÚV og hlustum á þau með eyrum ársins 2020. Rætt er við samtímafólk og þegar möguleiki er á, einhvern sem tengist upptökunni.

Í þætti dagsins hlustum við á ljóðalestur skáldkonunnar Huldu (Unnar Benediktsdóttur Bjarklind) frá 1942, og ræðum við myndlistarkonurnar Hörpu Dís Hákonardóttur og Hjördísi Grétu Guðmundsdóttur sem rannsakað hafa líf og list Huldu á síðustu árum.

Einnig heyrum við viðtal við Bjarna Viborg Guðmundsson (1892-1974) sem flutist ungur til Kanada og var þaðan sendur til að berjast með skoskum og írskum herdeildum í fyrri heimsstyrjöldinni. Hann sagði m.a. frá lífinu, líðan og raunum í skotgröfunum og áverkum sem hann fékk í stríðinu. Þá heyrum við í dóttur hans, Ingibjörgu Bjarnadóttur, sem minnist föður síns í þætti dagsins.

Umsjónarmaður: Anna Gyða Sigurgísladóttir

Í þætti dagsins heimsækjum við annars vegar lyfjaverslun í Reykjavík fyrir miðbik síðustu aldar og hins vegar helli árið 1918. Fyrir meira en hundrað árum bjuggu tvær íslenskar fjölskyldur í Laugarvatnshellum. Við beinum sjónum okkar að annarri þeirra sem bjó í hellunum á árunum 1918-1922. Þetta voru hjónin Vigdís Helgadóttir og Jón Þorvarðsson og börn þeirra, en fjölskyldan hefur á seinni árum verið kölluð síðustu hellisbúar Íslands. Jón sagði frá búsetunni í Laugarvatnshelli í Ríkisútvarpinu árið 1957. Hann segir þar meðal annars frá erfiðri fæðingu frumburðar þeirra hjóna í hellinum. Á hellisárunum stækkaði fjölskyldan svo um munaði, en tvö af þremur börnum þeirra fæddust í hellinum. Við ræðum einnig við Smára Stefánsson sem þekkir sögu þeirra hjóna mæta vel, en fyrirtæki hans Laugarvatn Adventure stóð fyrir endurgerð hellanna í eins upprunalegri mynd og mögulegt var.

Við skyggnumst einnig bak við tjöldin í Iðunnarapóteki og heyrum viðtal við Snæbjörn Kaldalóns, lyfjafræðing, sem var tekið fyrir miðbik síðustu aldar. Heimur lyfjafræðinnar hefur breyst töluvert síðan þá. Við heyrum því í ungum lyfjafræðingi sem starfar í Lyfju á Egilsstöðum, Ingu Sæbjörgu Magnúsdóttur, og ræðum við hana um starf lyfjafræðinga í nútímanum.

Umsjónarmaður: Anna Gyða Sigurgísladóttir

Í nýrri stuttþáttaröð Glans er farið með hlustendur á eins konar tímaflakk. Af handahófi gröfum við upp gömul hljóðbrot úr safni RÚV og hlustum á þau með eyrum ársins 2020. Rætt er við samtímafólk og þegar kostur gefst, einhvern sem tengist umræddri upptöku.

Í þætti dagsins er meðal annars hugað að myrkri, nóttu, og þeim sem starfa er aðrir sofa. Við rifjum upp viðtal við Geir Guðmundsson, næturvörð Landsbankans frá 1959. Rætt var um draugagang, myrkrið, og að sjálfsögðu næturgöltrið í kringum Austurstræti um helgar. Við heyrum í starfandi öryggisverði í bankanum, Stefáni Elinbergssyni og athugum hvort hann tengi við frásögn og reynslu Geirs af starfinu.

Við heyrum einnig viðtal við Gísla (heitinn) Jónsson, bónda á Hofi í Svarfaðardal. Gísli fæddist árið 1869. Hann rifjar upp fyrstu minningu sína en hún er frá afar merkilegum atburði í Íslandssögunni; Þjóðhátíð 1874. Hann er einnig spurður út í þær gríðarmiklu samfélags-, samgöngu-, og tæknibreytingar sem hann varð vitni að frá síðari hluta 19. aldar og fram á miðja 20. öld. Hann nefndi þá lýsingu með lýsislömpum, fyrir tilkomu steinlampa og rafmagns. Við bregðum á það ráð að hringja í Þjóðminjasafnið og fræðumst nánar um lýsislampa. Rætt er við Ágúst Ólaf Georgsson, sérfræðing hjá Þjóðháttasafni Þjóðminjasafns Íslands.

Umsjónarmaður: Anna Gyða Sigurgísladóttir

Í nýrri stuttþáttaröð Glans er farið með hlustendur á eins konar tímaflakk. Af handahófi gröfum við upp gömul hljóðbrot úr safni RÚV og hlustum á þau með eyrum ársins 2020. Rætt er við samtímafólk og þegar möguleiki er á, einhvern sem tengist umræddri upptöku.

Í þætti dagsins rifjum við m.a. upp viðtal við Runólf Runólfsson frá Klauf í Meðallandi. Viðtalið var tekið á hundraðasta aldursári Runólfs árið 1949 - við heyrum því í manni sem fæddist árið 1849. Runólfur deildi tíræðis afmælisdeginum með Kristínu Þorsteinsdóttur, eins árs stúlku á heimilinu. Við heyrum í Kristínu í þættinum og fræðumst nánar um æskuárin og Runólf.

Einnig heyrum við viðtal frá 1973 við 11 ára Vestmannaeying að nafni Steingrímur Svavarson. Eftir gosið í Heimaey fluttust fjörtíu fjölskyldur í örlofshús verkalýðshreyfingarinnar í Ölfusborgum. Fjölskylda Steingríms var þar á meðal, en í viðtalinu segir hann frá aðstæðum og söknuði til sinna heimahaga. Við heyrum síðan í Steingrími í dag en hann hefur búið í Vestmanneyjum alla tíð, starfar þar nú sem rafvirki og slökkviliðsmaður. Hann rifjar upp örlagaríka nótt 23. Janúar 1973.

Umsjónarmaður: Anna Gyða Sigurgísladóttir

Í dag klukkan 16.05 hefur göngu sína spáný stuttþáttaröð GLANS þar sem farið er með hlustendur á eins konar tímaflakk. Af handahófi gröfum við upp gömul hljóðbrot úr safni RÚV og hlustum á þau með eyrum ársins 2020. Rætt er við samtímafólk og þegar möguleiki er á, einhvern sem tengist umræddri upptöku.

Í þætti dagsins verður rifjuð upp heimsókn Thorolfs Smith í Arnarhreiður Hitlers árið 1946, sömuleiðis för þýska náttúrufræðingsins og hljóðmannsins Ludwigs Koch til Íslands árið 1953 en hingað kom hann til þess að hljóðrita væl himbrimans. Einnig heyrum við í Magnúsi Bergssyni, rafvirkja og áhuga hljóðmanni, sem í dag fetar í fótspor Kochs nema með töluvert betri tólum og tækjum.

Umsjónarmaður: Anna Gyða Sigurgísladóttir

Athugið að fjallað er um uppstoppun dýra í Glans í dag og umfjöllunarefnið ekki allra. Viðkvæmir eru því sérstaklega varaðir við.

Við ræðum við Kristján Hrein Stefánsson, betur þekkur sem Kristján frá Gilhaga í þessum síðasta þætti Glans um áhugamál. Kristján er sannkallaður þúsundþjalasmiður og hefur unnið hin ýmsu störf í gegnum tíðina ásamt því að sinna fjöldanum allum af áhugamálum, allt frá ritstörfum og skemmtanastjórnun í uppstoppun hinna ýmsu dýrategunda. Má þar meðal annars nefna fugla, sauðfé, nautgripi, hunda og seli. Þeirra á meðal er kind með tvö höfuð og hefur Kristján hefur stoppað upp rúmlega 370 kindahausa.

Hvernig lærir maður að stoppa upp dýr? Hvernig er það gert? Hvers vegna vill fólk hafa hjá sér uppstoppuð dýr? Er fólk gagnrýnið á iðnina? Breytist eitthvað þegar áhugamál verður að atvinnu?

Við tökum svo fyrir spánýtt umfjöllunarefni í Glans í næstu viku.

Aristóteles sagði að tómstundir væru undirstaða allra athafna. Tómstundir, í sjálfum sér, veittu okkur ánægju, hamingju og lífsfyllingu. Þær héldu huganum í æfingu og hefðu áhrif á félagslegan og siðferðislegan þroska okkar. Þá sagði hann að markmið menntunar væri að gera okkur í stakk búin til að nýta frítíma okkar göfuglega. Tómstundir væru tækifæri til að njóta þess sem fær okkur til að dafna. Ef vinna snýst um að tryggja okkur lífsins nauðsynjar, snúast frístundir um að rækta það góða sem lífið hefur upp á að bjóða.

Í Glans þætti dagsins ætlum við að rannsaka þessa kenningu Aristótelesar nánar og hvort hún eigi enn við. Hvernig eigum við að nýta frítíma okkar? Er mikilvægt að eiga sér áhugamál? Hvaða áhrif hefur það á okkur - líkama og sál - að stunda og rækta áhugamál? Með öðrum orðum - hver er ávinningurinn? Hvernig áhugamál eru „best“ - innan gæsalappa? Geta áhugamál verið flótti frá raunveruleikanum? Höfum við yfirleitt tíma fyrir áhugamál í hinu daglega amstri?