Có lẽ lứa trẻ thế kỷ XXI ở Hà Nội không bao giờ có thể tưởng tượng nổi rằng thời xưa, cái thời bao cấp chiến tranh ấy, có cốc nước chanh đường để uống thì coi như được trao thưởng giấy khen học sinh giỏi. Hoặc là phải sinh bệnh ốm lê, mới được ăn phở, uống nước cam. Đấy là những gia đình có điều kiện. Còn không, các bà mẹ nghèo cũng phải cố kiếm lạng đường chợ đen pha cốc Vitamin C hòa lẫn mấy viên B1 giải khát, tẩm bổ cho con. Ӧ những chốn sơ tán tránh bom khỉ ho cò gáy, còn gì hơn thế nữa. Tưởng tượng lại hương vị những cốc “nước giải khát kiêm thuốc bổ” như thế mà rùng mình liên tục, liên tục.

Có lúc nào đó rỗi rãi, ai đó đã thử đếm xem có bao nhiêu thứ nước chấm trong kho tàng các món ẩm thực Hà Nội chưa? Chả dễ đâu. Thật thế. Đơn giản nhất là bát nước chấm rau muống luộc mùa hè. Đại thể là nước mắm, chanh tươi tỏi đập dập, ớt thái nhỏ. Thế nhưng bạn đã từng thử ăn rau muống luộc với món nước mắm dầm sấu chưa? Rau muống sau khi vớt ra khỏi nồi luộc, cho độ dăm bảy trái sấu đã gọt vỏ, đun nhỏ lửa thêm dăm phút cho nhừ, sau đó dầm mấy quả vào nước luộc, gọi là đánh giấm nước rau, còn đâu ta sẽ bớt lại một đôi quả dầm vào bát nước mắm cốt thay cho phần chanh. Nước mắm sấu chua dịu hơn là nước mắm chanh, mùi thơm cũng khác biệt. Nghe rất đói. Đang khi ăn cắn lẫn một miếng sấu dầm thấy vị chua đạm đà thêm rất nhiều.

Trong vắt như một thoi hổ phách. Mát rượi như một khối thạch rau câu. Mềm mại như một con cái bông nõn và mịn màng như mặt lụa tơ tằm. Ây chính là miếng bánh gio khi vừa lột khỏi lượt lá dong vàng rượi. Đặt cả tấm lá và miếng bánh lên trên một chiếc đĩa nhỏ. Thoi hổ phách rung rinh, lóng lánh. Rưới lên một thìa mật mía thoảng chút hương gừng già thơm cay. Bạn hãy nếm thử một miếng đi. Và tôi tin bạn sẽ nhận thấy rằng: Trong cái thời khắc giao mùa dở dang mưa nắng này, khó có thể tìm được thứ gì hợp khẩu và hợp tình hơn thế.

Trong kỳ đi du lịch Đài Loan, tại một điểm dừng nghỉ dọc đường từ Đài Bắc tới Đài Trung, chúng tôi đã được thưởng thức một bữa cơm đặc biệt. Bên cạnh các món thức ăn phong phú, nhà hàng đã chiêu đãi món cơm độn mấy loại khoai Khoai lang, khoai tây, khoai từ chi đó. Cậu hướng dẫn viên người Hoa lơ lớ tiếng Việt hoan hỷ giới thiệu: - Đặc sản của địa phương đây, các cô chú, anh chị ạ. Cứ đãi khách quý, bà con mới nấu cơm khoai. - Ô, thế thì các cô chú có một thời ngày nào cũng tự là khách quý, tự đãi cơm khoai liên tục đấy. Đám bạn du lịch chúng tôi vừa ăn cơm vừa rộn ràng cười nói, thi nhau kể chuyện các món cơm độn, thức ăn độn ở Hà Nội mấy chục năm thời bao cấp.

Không cứ cơm nguội, mà kể là còn tý cháy nguội, đun chan tý canh dưa, canh cá thừa đun lên, nhấm từng hạt, từng hạt cũng ngon đến nhớ đời. Có người kỳ cục, đem chan nước mưa hay nước vôi, cũng xì xụp đánh bay. Thêm mấy quả cà muối thì thôi rồi đấy.

Bánh nhót Triều Khúc, nếu làm đúng lối Triều Khúc, thì khâu nấu bánh rất công phu, khó mà theo được. Tuy nhiên, khi ăn thật đậm đà ý vị, và để dành được rất lâu mà không ôi vữa.

“Bìa bánh đen nhánh, nhân đậu vàng ươm, cùi dừa trắng tinh, thơm nức, dẻo dính, ngọt đậm bùi ngậy. Lần đầu tiên tôi được thưởng thức hương vị bánh gai Yên sở, ấy là vào mùa thu Nhâm Tuất năm 1982. Tại sao tôi lại có thể nhớ kỹ đến như vậy? Trước nhất chắc chắn không phải vì hương vị nó quá thơm ngon mà bởi vì nó gắn với kỷ niệm về chuyến công tác ngoại thành đầu tiên trong cuộc đời làm báo của tôi.”

Trứng quý như thế, dễ đâu mà được ăn. Trừ khi ốm đau cảm mạo. Bà hoặc mẹ nấu cho bát cháo muối, đập vào quả trứng, đánh lộn lên vàng rực, rắc thêm nhúm hành hoa tía tô hái bờ giậu thái nhỏ. Thế là thay hết tất cả thuốc thang. Người ốm tỉnh như sáo sậu luôn, lại đội nắng tắm mưa ra vườn xuống ruộng. Đấy, thế mới biết cái bát cháo hành Thị Nở nấu cho Chí Phèo nó thần diệu như thế nào. Mà lâu ngày còn chưa nhớ là nàng có đập trứng vào đấy nữa không? Nếu có trứng nữa, chắc là đêm ấy đậu Chí Phèo con là cái chắc.

“Củ niễng thường đắt đỏ, nên mẹ vẫn tự tay làm lấy, sợ các con không biết làm sẽ phí phạm của ngọn đầu mùa. Đầu tiên là tước đi những mảnh vỏ xanh xanh tím tím bên ngoài. Gượng nhẹ thôi, không thì phí của.

- Thân củ niễng ta thường có những chấm đen đen điểm xuyết. Chứ không phải là củ niễng hỏng đầu các con ạ. - Mẹ thường dạy các con như thế. “

“Đôi khi tôi ngồi hàng giờ liền lặng lẽ đắm chìm trong không gian căn gác hai sàn gỗ, mái ngói âm trầm, chứa đầy tranh và sách của nhà ông Lâm. Kìa là bức tranh sơn mài Điệu múa cổ của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm. Đây là bức tranh sơn dầu Phố cổ Mã Mây của họa sĩ Bùi Xuân Phái. Đặt bên cạnh là bức tranh sơn mài Chiều vàng của họa sĩ Dương Bích Liên. Rồi tranh sơn dầu chân dung Thiếu nữ hoa sen của họa sĩ Nguyễn Sáng. Cả bộ tứ huyền thoại của nền hội họa Việt Nam nửa sau thế kỷ XX đang đồng hiện rạng rỡ trong căn gác tối mờ. Và họ đều là khách hàng thân thiết của quán cafe Lâm. Nghe đồn họ thường vẽ tranh lấy cafe uống hàng ngày…”