Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

In het werk van Ottorino Respighi merken we hoezeer de Italiaanse componisten rond 1900 zochten naar een eigen geluid buiten de opera om. In het Strijkkwartet in d-kl.t. in 1909 is de invloed van de Duitse kamermuziek echter nog opvallend aanwezig. Veelzeggend is het citaat dat Respighi op de partituur heeft laten afdrukken: ‘Ernst ist das Leben, heiter die Kunst’, ontleend aan Schillers Wallenstein.

Vlak voor en gedurende de Eerste Wereldoorlog veranderde de toon van Respighi’s muziek. Eindelijk kon hij aan de slag met de ervaringen van de lessen van Rimsky-Korsakow in Rusland, de eerste werken van Stravinsky die hij hoorde, de klankenwereld van de nieuwe Franse muziek en de resultaten van zijn studie van de oude Italiaanse muziek. Dit alles vinden we terug in het bijzondere Quartetto dorico (1924).

Ottorino Respighi – Strijkkwartet in d-kl.t. (1909)

(1) Allegro, (2) Lentamente con tristezza, (3) Presto, (4) Allegro energico

Uitvoerenden: Quartetto Nous

CD: Warner Music

Ottorino Respighi – Quartetto Dorico (1924)

Uitvoerenden: New Hellenic Quartet

CD: Bis

Emanuele Muzio studeerde vanaf 1844 compositie bij Verdi in Milaan en assisteerde deze als dirigent bij verscheidene operaproducties. De bewerking voor strijkkwartet van Luisa Miller moet gezien worden als “chips of the tree” van Muzio’s werk als dirigent. Hij kende immers als weinig anderen de opera’s van Verdi. Zijn bewerkingen zijn dan ook uitermate zorgvuldig, partituurgetrouw en tegelijkertijd door en door als kamermuziek te beschouwen.

Puccini’s zijn enige werk voor strijkkwartet is een juweeltje, een bos chrysanten ‘Alla memoria di Amadeo di Savoia Duca d’Aosta’, zoon van de Italiaanse koning Vittorio Emanuele II en een vriend van de componist. Later heeft Puccini de voornaamste thema’s hieruit ingezet in de opera Manon Lescaut.

Ildebrando Pizzetti’s eerste Strijkkwartet in A-gr.t. uit 1906 is door en door Italiaans van klank; helder, zangerig, sereen en met hier en daar een snufje volksmuziek.

Emanuele Muzio – bewerking voor strijkkwartet van delen uit de opera

Luisa Miller van Verdi

(1) Eerste acte, eerste scene, feest in het dorp, Luisa is jarig

Uitvoerenden: Hagen Quartett

CD: DG

Giacomo Puccini – Crisantemi (1890)

Uitvoerenden: Hagen Quartett

CD: DG

Ildebrando Pizzetti – Strijkkwartet in A-gr.t. (1906)

(1) Vivace ma sereno, (2) Adagio, (3) Tema con variazioni, Allegretto tranquillo, (4) Finale

Uitvoerenden: Lajtha Quartet

CD: Naxos

Giuseppe Verdi (1813-1901) componeerde zijn enige strijkkwartet in maart 1873 in Napels. Hij zag zich toen tussen producties van Don Carlos en Aida genoodzaakt drie weken lang doelloos in de stad rond hangen vanwege de ziekte van zijn prima donna in Aida. Om de tijd te doden schreef hij, zoals hij later memoreerde, ‘zonder enig belang’ een strijkkwartet, dat een van de meest succesvolle Italiaanse kwartetten uit de late negentiende eeuw is geworden.

Ferruccio Busoni (1866-1924) begon al vroeg met het schrijven van strijkkwartetten. In het Strijkkwartet in C-gr.t. dat hij als zestienjarige voltooide, horen we de ‘student’ van het werk van Schumann en Brahms.

Bijzonder is de bewerking voor strijkkwartet van de opera Luisa Miller van Verdi door diens landgenoot en enige leerling Emanuele Muzio (1821-1890).

Giuseppe Verdi – Strijkkwartet in e-kl.t. (1873)

(1) Allegro, (2) Andantino, (3) Prestissimo, (4) Scherzo: fuga

Uitvoerenden: Hagen Quartett

CD: DG

Ferruccio Busoni – Strijkkwartet in C-gr.t., opus 19 (1882)

(1) Allegro moderato, patetico, (2) Andante, (3) Menuetto, (4) Finale: Andante con moto, alla marcia

Uitvoerenden: Pellegrini Quartet

CD: CPO

Emanuele Muzio – bewerking voor strijkkwartet van delen uit de opera

Allegro moderato “Ah! Luisa” uit de tweede acte

Uitvoerenden: Hagen Quartett

CD: DG

In de komende weken zijn we afgedaald van het hoge noorden van de Scandinavische landen naar het zonnige zuiden van Italië. Maar ook daar hebben veel componisten de kneepjes van het vak ten noorden van de Alpen opgedaan, zoals Antonio Bazzini (1818-1897) en later Ferruccio Busoni. Bazzini componeerde meerdere strijkkwartetten die getuigen van zijn hang naar de Duitse kamermuziek, waaronder als een van zijn laatste werken in dit genre het Strijkkwartet in c-kl.t., opus 80 uit 1892

Minstens zo aansprekend en even weinig Italiaans is het Kwartet in cis-kl.t. opus 12 (1882) van Giovanni Sgambati (1841-1914), dat onder het opusnummer 17 bij Schott werd uitgegeven.

Antonio Bazzini – Strijkkwartet in c-kl.t., opus 80 (1892)

(1) Allegro appassionato, (2) Andante, (3) Intermezzo: Allegretto con moto, (4) Allegro agitato – Vivace con fuozo

Uitvoerenden: Quartetto d’Archi di Venezia

CD: Dynamic

Giovanni Sgambati – Strijkkwartet in cis-kl.t., opus 12/17 (1882)

(1) Adagio – Vivace ma non troppo, (2) Prestissimo, (3) Andante sostenuto, (4) Allegro

Uitvoerenden: Quartetto Noferini

CD: Brilliant Classics

We ronden het Scandinavische strijkkwartet voor de eerste wereldoorlog af met het laatste kwartet van Sibelius uit 1909 en het voorlaatste, het vijfde, van Stenhammar, uit 1910. Sibelius componeerde met het Kwartet in d-kl.t. (opus 56) in vijf krachtige delen een hoogstpersoonlijk document, dat zowel door het karakter van de muziek als vanwege persoonlijke overwegingen de titel ‘Voces intimae’ (intieme stemmen) heeft meegekregen.

Eveneens in 1909 besloot Wilhelm Stenhammar veel tijd te steken in het studeren van het aloude contrapunt, dat hij bij gebrek aan een formele opleiding nimmer had geleerd. Tegelijkertijd besloot hij achterom te kijken tot in de 18e eeuw. In zijn Vijfde strijkkwartet, in C-gr.t., opus 25, met de bijnaam ‘Serenade’ is dat goed te horen.

Jean Sibelius – Strijkkwartet in d-kl.t., opus 56 “Voces Intimae” (1909)

(1) Andante – Allegro molto moderato, (2) Vivace, (3) Adagio di molto, (4) Allegretto [ma pesante], (5) Allegro

Uitvoerenden: New Helsinki Quartet

CD: Fazer Records / Finlandia

Wilhelm Stenhammar – Strijkkwartet in C-gr.t., opus 25 “Serenade” (1910)

(1) Allegro molto con spirito, (2) Ballata: Allegretto scherzando, (3) Scherzo: Allegro vivace, (4) Finale: Allegro molto

Uitvoerenden: Oslo String Quartet

CD: CPO

Op het programma staan het Strijkkwartet in Es-gr.t., opus 14 uit 1898 en het Strijkkwartet in F-gr.t., opus 19 uit 1906 van Carl Nielsen. In het Strijkkwartet in Es-gr.t. is de harmonische taal van Nielsen opvallend geavanceerd. En wederom is deze muziek vol momenten van tomeloze energie en onverwachte humor. Het is, om de titel van het laatste deel te parafraseren (Allegro coraggioso), een moedig stuk!

Het Kwartet in F-gr.t. sluit aan op het laatste deel van het vorige. Nielsen schreef dit kwartet in 1906 als opus 19, maar besloot het dertien jaar later opnieuw op de werkbank te leggen en publiceerde de gereviseerde versie als opus 44. Een recensent constateerde na een van de eerste uitvoeringen dat Nielsen ‘al zijn tempera­menten’ in deze muziek heeft gelegd.

Carl Nielsen – Strijkkwartet in Es-gr.t., op.14 (1898)

(1) Allegro con brio, (2) Andante sostenuto, (3) Allegretto pastorale-Presto-Allegretto pastorale, (4) Allegro coraggioso

Uitvoerenden: Danish String Quartet

CD: Dacapo

Carl Nielsen – Strijkkwartet in F-gr.t., opus 19/opus 44 (1906/1919)

(1) Allegro non tanto e comodo, (2) Adagio con sentimento religioso, (3) Allegretto moderato ed innocente, (4) Finale. Molto adagio – Allegro non tanto, ma molto scherzoso

Uitvoerenden: Danish String Quartet

CD: Dacapo

Vandaag de overige twee delen van Nielsens Strijkkwartet in f-kl.t., opus 5 met een overrompelende finale (Allegro appassionato) dat evenals het eerste deel even enerverend als caleidoscopisch is. Alsof de jonge componist zichzelf nauwelijks in toom kon houden.

Wilhelm Stenhammar verkoos ook na 1900 de Centraal-Europese traditie van Brahms en diens volgelingen voort te zetten, zoals in het Tweede strijkkwartet in c-kl.t., opus 14, uit 1896. Technisch is deze muziek even perfect als doorwrocht, even zangerig als romantisch expressief. Dit is het werk van een componist voor wie het vak geen geheimen lijkt te kennen (en dat ondanks zijn scherpe zelfkritiek).

Het Adagio voor strijkkwartet van Sibelius dateert uit 1890 en is waarschijnlijk oorspronkelijk bedoeld geweest voor het Strijkkwartet in Bes-gr.t., opus 4. Evenals het kwartet is het echter lang na de dood van de componist in diens archief verborgen gebleven.

Carl Nielsen – Strijkkwartet in f-kl.t., opus 5 (1890)

Vervolg: (3) Allegretto scherzando (4) Finale. Allegro appassionato

Uitvoerenden: Danish String Quartet

CD: Dacapo

Wilhelm Stenhammar – Strijkkwartet nr.2 in c-kl.t., opus 14 (1896)

(1) Allegro moderato, (2) Andante quasi adagio, (3) Scherzo: Allegro vivace, (4) Finale: Allegro energico e serioso

Uitvoerenden: Stenhammar Quartet

CD: BIS

Jean Sibelius – Adagio voor strijkkwartet (1890) JS12

Uitvoerenden: Tempera Quartet

CD: BIS

In 1889 voltooide Sibelius zijn studie aan het conservatorium van Helsinki. Met een beurs kreeg hij de kans om in Berlijn te gaan studeren. Vlak daarvoor was hij al aan een nieuw strijkkwartet begonnen, in Bes-gr.t., dat hij na terugkomst in Finland, in de nazomer van 1890 voltooide. En terwijl wij in onze tijd in dit kwartet al elementen van de grote Sibelius herkennen, naast de invloeden van de Duitse school, waarvan hij tijdens zijn reis zo veel geleerd had, is het Kwartet in Bes in werkelijkheid, en ondanks het zo mooie officiële opusnummer, nimmer uitgegeven en pas in 1985 tevoorschijn gekomen.

Het Intermezzo van Wlhelm Stenhammar komt uit de toneelmuziek voor de romantische Lodolezzi sjunger (Lodolezzi zingt) van Hjalmar Bergman. We horen hierin iets van de Italianità (Andante molto italiano staat in de partituur) die het operapodium in die dagen domineerde.

In het Strijkkwartet opus 5 uit 1890 van Carl Nielsen, waarvan de eerste twee delen op het programma staan, valt direct de tomeloze energie op. Nielsen lijkt vooral geïnspireerd te zijn ge­weest door de muziek van Beethoven.

Jean Sibelius – Strijkkwartet in Bes-gr.t., opus 4 (1890)

(1) Allegro, (2) Andante sostenuto, (3) Presto, (4) Allegro

Uitvoerenden: The Sibelius Academy Quartet

CD: Fazer Records/Finlandia

Wilhelm Stenhammar – Intermezzo uit Lodolezzi Sjunger Suite (1919)

Uitvoerenden: Stenhammar Quartet

CD: BIS

Carl Nielsen – Strijkkwartet in f-kl.t., opus 5 (1890)

(1) Allegro non troppo ma energico, (2) Un poco adagio, (3) Allegretto scherzando (overige twee delen volgende week!)

Uitvoerenden: Danish String Quartet

CD: Dacapo

In deze aflevering klinken jeugdwerken van de Deen Carl Nielsen (1865-1931) en de Fin Jean Sibelius (1865-1957) naast enkele delen uit een strijkkwartet van de in onze streken onbekende componist Valborg Aulin (1860-1928). Nielsen en Sibelius begonnen rond 1890 hun eerste orkestwerken te schrijven maar al eerder, als tieners, hun eerste kwartetten. Nielsens Kwartet in d-kl.t. is een echt jeugdwerk: mild virtuoze, onderhoudende en weinig gecompliceerde dansante muziek. De techniek van de jonge Sibelius is wat academischer, alsof hij alles wat hij geleerd had direct in de eerste kwartetten wilde uitproberen. Maar ook voor Sibelius begon het allemaal bij Haydn en Spohr. Het Eerste strijkkwartet, in F-gr.t., uit 1884 van Aulin is moderner met elementen van zowel Mendelssohn als de Franse muziek van die tijd.

Carl Nielsen – Strijkkwartet in d-kl.t. (1882/83)

(1) Allegro vivace, (2) Andante. Con sordini e sempre sotto voce, (3) Scherzo. Allegro, (4) Finale. Allegro molto

Uitvoerenden: New Hellenic Quartet

CD: BIS

Jean Sibelius – Strijkkwartet in Es-gr.t. (1885)

(1) Allegro, (2) Andante molto, (3) Scherzo. Allegretto, (4) Vivace

Uitvoerenden: The Sibelius Academy Quartet

CD: Finlandia

Valborg (Laura) Aulin – Strijkkwartet in F-gr.t. (1884)

(1) Allegro con grazia (2) Intermezzo. Allegro con spirito e capriccioso, (3) Andante espressivo

Uitvoerenden: Tale Quartet

CD: Musica Sveciae

Met de muziek van Edvard Grieg (1843-1907) komen we bij een van de hoogtepunten van de Scandinavische kamermuziek. Griegs Strijkkwartet in g-kl.t. (opus 27) ontstond in 1878 en laat horen hoezeer de Noorse Hardanger vioolmuziek met zijn vele dubbelgrepen en volle klank zijn sporen heeft nagelaten. De muziek wordt in alle delen aaneengebonden door een centraal thema: het begin van Griegs lied De speelman, opus 25:1. Dertien jaar later waagde Grieg zich aan een Tweede strijkkwartet, in F-gr.t., dat hij uiteindelijk niet kon voltooiend. Nog kort voor zijn dood probeerde Grieg “het vervloekte werk dat als een oude Noorse kaas te lang is blijven liggen” alsnog af te ronden, maar het ontbrak hem aan de inspiratie.

Edvard Grieg – Strijkkwartet in g-kl.t., opus 27 (1878)

(1) Un poco andante – Allegro molto ed agitato, (2) Romanze. Andantino, (3) Intermezzo. Allegro molto marcato, (4) Finale. Lento – Presto al Saltarello

Uitvoerenden: Auryn Quartet

CD: CPO

Edvard Grieg – Strijkkwartet in F-gr.t. (1891)

(1) Sostenuto – Allegro vivace e grazioso, (2) Allegro scherzando – Piu vivo – Allegro scherzando

Uitvoerenden: Auryn Quartet

CD: CPO