Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Evenals Niels Gade, Christian Horneman en Edvard Grieg, studeerde ook Johann Svendsen (1840-1911) in Leipzig. Daar componeerde hij zijn Strijkkwartet in a-kl.t., opus 1, zijn enige werk in dit genre. Het was een studieopdracht van zijn leraar Carl Reinecke.

Asger Hamerik (1843-1923) werd al jong door Gade op sleeptouw genomen en studeerde daarna bij Hans von Bülow. Het korte eendelige Strijkkwartet in a-kl.t. van Hamerik dateert van 1859, toen de jonge componist zestien jaar was.

De Zweedse componist Elfrida Andrée (1841-1929) was de eerste vrouw die in Zweden voor een orkest stond. Ook zij studeerde bij Gade. Haar Tweede strijkkwartet staat in een lange traditie van lyrische, aangename kamermuziekwerken, die grotendeels onder invloed van de Leipziger Schule overal in Europa in de tweede helft van de 19e eeuw geschreven werden.

Johann Svendsen – Strijkkwartet in a-kl.t., opus 1 (1865)

(1) Allegro, (2) Andantino, (3) Allegro scherzando, (4) Finale

Uitvoerenden: Oslo String Quartet

CD: CPO

Asger Hamerik – Strijkkwartet in a-kl.t. (1859)

Uitvoerenden: Arild String Quartet

CD: Naxos

Elfrida Andrée – Strijkkwartet in d-kl.t. (1887)

(1) Allegro, (2) Andante, (3) Allegro grazioso pastorale, (4) Allegro

Uitvoerenden: Stockholm Quartet

CD: Caprice

Het Deense muziekleven van de 19e eeuw werd gedomineerd door Niels Gade (1817-1890), waardoor jongere componisten als Christian Horneman (1840-1906) makkelijk vergeten werden. Horneman studeerde in Leipzig bij Ignaz Moscheles en sloot daar een levenslange vriendschap met Edvard Grieg. Zijn twee strijkkwartetten, in g-kl.t. en in D-gr.t. behoren tot zijn vroege werken, waarin de invloed van de Leipziger Schule goed te herkennen is. Het Strijkkwartet in e-kl.t. van Niels Gade dateert van 1877 maar werd nimmer uitgegeven en werd pas in 1963 voor het eerst uitgevoerd. Hoewel we hier het product van de latere Gade horen, ontstaan in een periode van zijn leven toen hij op de top van zijn roem stond, zowel maatschappelijk als creatief, blijven we horen dat hij in de naaste omgeving van Mendelssohn was opgeleid.

Christian Horneman – Strijkkwartet in g-kl.t. (1859)

(1) Allegro vivace, (2) Andante, (3) Scherzo. Allegro molto, (4) Finale. Allegro molto

Uitvoerenden: Arild String Quartet

CD: Naxos

Niels Gade – Strijkkwartet in e-kl.t. (1877)

(2) Andantino (con moto), en (4) Allegretto

Uitvoerenden: Kontra Quartet

CD: BIS

Christian Horneman – Strijkkwartet in D-gr.t. (1861)

(1) Allegro, (2) Adagio, (3) Menuet. Allegro, (4) Finale. Allegro

Uitvoerenden: Arild String Quartet

CD: Naxos

Ernö Dohnanyi (1877-1960) ontwikkelde zich tot een van de beroemdste pianovirtuozen na Liszt. Tevens was hij een vooraanstaand componist, dirigent en administrateur. Zijn muziek is nooit geavanceerd geweest. Tot de eerste wereldoorlog bleef Dohnanyi trouw aan Brahms. Het Strijkkwartet in A-gr.t., opus 7, uit 1899; het is een volbloed kamermuziekwerk, romantisch, expressief, voorzien van een warme gloed en met meesterschap gecomponeerd. Het driedelige Strijkkwartet in Des-gr.t., opus 15 is cyclisch opgebouwd met in het midden een scherzo dat enigszins doet denken aan het stormachtige begin van Wagners opera Die Walküre.

Ernö Dohnanyi – Strijkkwartet in A-gr.t., opus 7 (1899)

(1) Allegro, (2) Allegretto grazioso, (3) Molto adagio con espressione, (4) Finale. Vivace

Uitvoerenden: Kodaly Quartet

CD: Hungaroton

Ernö Dohnanyi – Strijkkwartet in Des-gr.t., opus 15 (1906)

(1) Andante – Allegro, (2) Presto acciaccato, (3) Molto adagio-Animato-Andante

Uitvoerenden: Kodaly Quartet

CD: Hungaroton

Mihaly Mosonyi (1815-1870)

De componist Mihaly Mosonyi werd geboren als Michael Brand. Na de opstanden van 1848/49 en de vroege dood van zijn vrouw in 1851 was Michael Brand zich bewust geworden dat hij liever Mihaly Mosonyi wilde zijn, ook in zijn muziek. Mosonyi’s strijkkwartetten zijn voor 1846 geschreven en staan onder invloed van Haydn en Beethoven, en vooral van Louis Spohr. Mosonyi schreef, evenals de meeste van zijn generatiegenoten, niet alleen in Hongarije, maar ook bijvoorbeeld in Polen, vooral aangename, elegante en onderhoudende muziek.

Mihaly Mosonyi – Strijkkwartet nr.1, in D-gr.t.

(1) Allegro, (2) Adagio, (3) Scherzo, (4) Finale. Allegro vivace

Uitvoerenden: Festetics Quartet

CD: Hungaroton

Mihaly Mosonyi – Strijkkwartet nr.4, in f-kl.t.

(1) Allegro con brio, (2) Adagio con variazione, (3) Scherzo. Allegro quasi presto, (4) Allegro moderato

Uitvoerenden: Festetics Quartet

CD: Hungaroton

Wladyslaw Zelenski (1837-1921)

Met de componist Wladyslaw Zelenski komen we wat de Poolse muziek betreft in de laatste kwart van de 19e eeuw terecht. Evenals Moniuszko was hij vooral bekend als een belangrijke componist van opera’s. In zijn kamermuziek voldeed Zelenski aan de smaak van de conservatieve Poolse bourgeoisie. Het Strijkkwartet in A-gr.t., opus 42, heeft Zelenski opgedragen aan de violist en componist Joseph Joachim, de primarius van het toentertijd bekendste strijkkwartet en vriend van Johannes Brahms. Zowel dit werk als het Strijkkwartet in F-gr.t., opus 28, laten ook bij Zelenski verwantschappen met de muziek van Brahms horen.

Wladyslaw Zelenski – Strijkkwartet in A-gr.t. opus 42 (1891)

(1) Allegro con brio, (2) Intermezzo. Allegro non troppo e scherzando, (3) Molto cantabile, (4) Allegro molto vivace

Four Strings Quartet

CD: Acte Préalable

Wladyslaw Zelenski – Strijkkwartet in F-gr.t., opus 28 (1883)

(1) Adagio, (2) Andante con variazioni

Four Strings Quartet

CD: Acte Préalable

Ignacy Dobrzynski (1807-1867)

Ignacy Dobrzynski studeerde gelijktijdig met Chopin bij Elsner in Warschau. Na de opstand in 1830 bleef hij in tegenstelling tot Chopin in Polen en verdiende de kost als muziekleraar. Voor het Poolse publiek was Dobrzynski vooral de componist van elegante Mazurka’s, Polonaises en Nocturnes. Zijn Strijkkwartet in e-kl.t., opus 7, past in de wellevende atmosfeer van de privéconcerten bij hogere stadsburgerij en adel in Warschau. Hoewel Stanislaw Moniuszko (1819-1872) algemeen beschouwd wordt als de grondlegger van de Poolse nationale opera, zijn de twee strijkkwartetten jeugdwerken met nog relatief weinig Poolse elementen.

Ignacy Feliks Dobrzynski – Strijkkwartet in e-kl.t., Opus 7 (1828)

(1) Allegro espressivo e moderato, (2) Scherzo. Allegro vivace ma non troppo pesto, (3) Adagio molto espressivo, (4) Finale. Presto

Uitvoerenden: Camerata Quartet

CD: DUX

Stanislaw Moniuszko – Strijkkwartet nr.1 in d-kl.t. (1839)

(1) Allegro agitato, (2) Andantino, (3) Scherzo, (4) Finale. Allegro assai (Un ballo campestre e sue consequenze)

Uitvoerenden: Quartetto Nero

CD: Orphée Classics

Stanislaw Moniuszko – Strijkkwartet nr.2 in F-gr.t. (1839?)

(1) Allegro moderato.

Uitvoerenden: Quartetto Nero

CD: Orphée Classics

Jozef Elsner (1769-1854) en Franciszek Lessel (c.1780-1838)

Jozef Elsner geldt in Polen als de belangrijkste grondlegger voor een eigen nationale muziek. Zijn zes strijkkwartetten componeerde hij echter aan het begin van zijn loopbaan, toen hij nog dicht bij zijn grote voorbeelden Haydn en Mozart bleef.

Franciszek Lessel (c.1780-1838) genoot evenals Elsner een deel van zijn opleiding in Wenen. Lessel ging daarvoor in 1799, als tiener nog, in de leer bij de bejaarde Haydn en bleef tot diens dood aan zijn zijde. Het Strijkkwartet in Bes-gr.t., opus 19 werd in 1824 gepubliceerd en is beïnvloed door de elegante romantiek van Spohr.

Jozef Elsner – Strijkkwartet in d-kl.t., opus 8:3 (1806)

(1) Allegro, (2) Adantino, (3) Rondo. Allegro

Uitvoerenden: Hoffmeister Quartet

CD: Profil

Frantiszek Lessel – Strijkkwartet in Bes-gr.t., opus 19 (1824)

(1) Allegro assai, (2) Andante, (3) Menuetto. Presto, (4) Finale. Allegro assai

Uitvoerenden: Wilanow String Quartet

CD: Acte Préalable

Jozef Elsner – Strijkkwartet in Es-gr.t., opus 8:2 (1806)

(2) Andante

Uitvoerenden: Hoffmeister Quartet

CD: Profil

In zijn Vierde strijkkwartet, in a-kl.t., opus 64, heeft Glazoenov een geheel andere toon aangeslagen. Direct vanaf de eerste maten is de toon ingehouden, streng, maar niet minder expressief. De tertsen waarmee het inleidende Andante van het eerste deel (Allegro) begint, zijn in elk van de delen als bindend materiaal gebruikt en verlenen deze muziek een bijzondere eenheid.

In de salon van Mitrofan Beljajev zijn meerdere bijzondere samenwerkingen tot stand gekomen, zoals het coöperatieve Kwartet B-la-F als een samenwerking tussen Rimsky-Korsakov, Lyadov, Borodin en Glazoenov. Elk van de delen is gecomponeerd op de naam Beljajev vertaald in de tonen B-La-F. Een cadeau voor de 50e verjaardag van Beljajev!

Alexander Glazoenov – Vierde strijkkwartet, in a-kl.t., opus 64 (1894)

1. Andante – Allegro, 2. Andante, 3. Scherzo. Vivace,4. Finale. Allegro

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

Quartet over de naam B-la-F (1886)

1. Nikolaj Rimsky-Korsakov – Sostenuto assai. Allegro, 4. Alexander Glazoenov – Finale. Allegro

Uitvoerenden: Lyric Quartet

CD: Meridian Records

Alexander Glazoenov opus 26 en opus 15

Het ontstaan van het Derde strijkkwartet, in G-gr.t., opus 26, van Alexander Glazoenov valt deels samen met zijn werk aan de nagelaten schetsen voor de opera Prins Igor van Alexander Borodin, die in 1887 plotseling was overleden. Glazoenov organiseerde zo nu en dan zelf op de donderdagavond concerten bij hem thuis. Hiervoor schreef hij een kwartetdeel ‘Donderdag’ (Chetverka) dat het eerste deel is geworden van het Derde strijkkwartet, dat vanwege zijn verwijzingen naar zowel de wereldlijke als orthodoxe muziek als ‘Slavische’ bekend is geworden. Hoe sterk de Russische toon in Glazoenovs muziek is, blijkt ook uit de Novelleten, en dat ondanks hun titels die anders doen vermoeden…

Alexander Glazoenov – Derde strijkkwartet, in G-gr.t., opus 26 (‘Slavische’) (1886/88)

1. Moderato, 2. Moderato, 3. Allegretto, 4. Allegro moderato

Uitvoerenden: Shostakovich Quartet

CD: Olympia (Mezhdunarodnaya Kniga Musica)

Alexander Glazoenov – Uit: Novelettes, opus 15 (1886)

1. Alla Spagnuola, 3. Interludium in modo antico, 4. Valse, 5. All’Ungharese

Uitvoerenden: St Petersburg String Quartet

CD: Delos

In 1884 nam Mitrofan Beljajev de jonge Glazoenov mee naar West-Europa, waar ze in Weimar de bejaarde pianomeester en componist Abbé Liszt ontmoetten bij een uitvoeringen van Glazoenovs Eerste symfonie. Het kan dan ook geen toeval zijn dat het toen voltooide Tweede strijkkwartet, in F-gr.t., opus 10, aan Beljajev is opgedragen. Glazoenov was ook een graag gezien gast op de vrijdagavonden van Beljajev.

De tweede violist van Beljajevs kwartet, Nikolaj Hesehus, merkte in zijn memoires op, dat hij het succes van de vrijdagavonden niet kon verklaren louter door het uitvoeren van muziek voor strijkkwartet, maar wel door de camaraderie, de openhartigheid en de liefde voor muziek van de aanwezige vrienden, componisten en uitvoerende musici. Dit is herkenbaar in de werken die onder de titel “Les vendredis” gebundeld zijn.

Alexander Glazoenov – Tweede strijkkwartet, in F-gr.t., opus 10 (1884)

1. Allegro non troppo, 2. Scherzo. Allegro, 3. Adagio molto, 4. Finale. Allegro moderato

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

Uit: Les Vendredis

Anatoly Lyadov – Mazurka in D-gr.t.

Nikolaj Rimsky-Korsakov – Allegro in Bes-gr.t.

Alexander Glazoenov – Prelude en Fuga in d-kl.t.

Nikolay Sokolov – Mazurka in a-kl.t.

Uitvoerenden: Szymanowski Quartet

CD: SWR Classics (Südwestfunk Radio)