Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Een bijzondere ster aan het firmament van de negentiende-eeuwse toonkunst is de componist Emilie Mayer (1812-1883).

Zij werd menigmaal de vrouwelijke Beethoven genoemd. Evenals bijvoorbeeld Fanny Henselt-Mendelssohn en Clara Wieck, was zij maatschappelijk gezien dan misschien geen zeldzaamheid, maar niettemin een uitzondering. Na lessen bij Carl Loewe en Adolph Marx is zij als componist zo veel mogelijk haar eigen weg gegaan, met in haar bagage de werken van Mozart, Beethoven, Mendelssohn en Schumann, haar hoogachting voor Liszt en zowel een grote vakbekwaamheid als rijke muzikale fantasie. Mayer deelt het programma met Carl Reinecke (1824-1910), die bij Mendelssohn en Schumann studeerde, zoals in zijn Eerste strijkkwartet te horen is.

Emilie Mayer – Strijkkwartet in g-kl.t., opus 14 (1855-58)

1. Allegro appassionato (11:45), 2. Scherzo. Allegro assai (3:13), 3. Adagio con molta espressione (7:04), 4. Finale. Allegro molto (6:20)

Uitvoerenden: Klenke Quartet

CD: Capriccio

Carl Reinecke – Strijkkwartet nr.1, in Es-gr.t., opus 16 (1843)

1. Allegro agitato (7:27), 2. Andante (6:22), 3. Scherzo. Presto (4:20), 4. Finale: molto vivace (6:42)

Uitvoerenden: Reinhold Quartett

CD: CPO

Een bijzondere verschijning in de Duitse kamermuziek van de negentiende eeuw was Eduard Franck (1817-1893). Hij kreeg (bij grote uitzondering) vanaf zijn zeventiende jaar privélessen van Felix Mendelssohn, en leerde toen ook Schumann kennen. Franck reisde als pianosolist en dirigent door Europa en was jarenlang docent in Keulen, Bern en tenslotte Berlijn. Als componist was hij de bescheidenheid zelve, liet werken soms vele jaren op de plank liggen en dateerde zijn partituren zelden. Zijn magnifieke Strijkkwartet in f-kl.t., opus 49 werd pas in 1891 uitgegeven, terwijl de eerste uitvoering door het Kölner Quartett in 1855 plaatsvond. De muziek van Franck slaat een mooie brug tussen de school van Mendelssohn en Schumann en die van Brahms en Dvorak.

Eduard Franck – Strijkkwartet in f-kl.t., opus 49

1. Allegro risoluto (9:40), 2. Adagio molto espressivo (7:29), 3. Menuetto. Trio (5:53), 4. Allegro appassionato (8:09)

Uitvoerenden: Edinger Quartett

CD: Audite

Eduard Franck – Strijkkwartet in Es-gr.t., opus 54

1. Adagio molto. Allegro (12:19), 2. Adagio molto espressivo (11:06)

Uitvoerenden: Edinger Quartett

CD: Audite

In 1876 componeerde Joachim Raff een bijzondere kwartettriptiek (opus 192) rond drie uiteenlopende ‘historische’ thema’s.

Het eerste kwartet heeft als verklarende titel ‘Suite älterer Form’ meegekregen, het tweede kwartet ‘Die schöne Müllerin’ en het derde ‘Suite in Canon Form’. In deze drie werken is Raff als theoreticus en historicus aan het woord. Men wilde in die jaren immers het verleden en vooral de tijd van Bach doorgronden. Terwijl ‘Die schöne Müllerin’ op geen enkele wijze Schuberts befaamde cyclus citeert, is de ‘Suite in älterer Form’ veel verschuldigd aan het Bach-onderzoek van die jaren.

Joachim Raff – Strijkkwartet in D-gr.t., opus 192:2 (nr.7) 1874

(Die schöne Müllerin) (32:00)

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartett

CD: CPO

Joachim Raff – Strijkkwartet in c-kl.t., opus 192:1 (nr. 6) 1874

(Suite in älterer Form) (22:25)

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartett

CD: CPO

De Zwitser Joachim Raff (1822-1882) was als componist van het strijkkwartet een zij-instromer, om een moderne uitdrukking te gebruiken. Immers voor een jeugdig lid van de Neudeutsche Schule (met voormannen als Liszt en Wagner) hoorde het strijkkwartet niet bepaald tot de idealen, wel echter orkestwerken met duidelijke programma’s. Toch heeft Raff acht mooie kwartetten nagelaten.

Het Eerste kwartet werd in 1855 in Weimar geschreven, vlak voordat Raff besloot met Liszt te breken en naar Wiesbaden te vertrekken. Raff laveert in deze compositie tussen de uitgelaten toon en de lichte elfenmuziek van Mendelssohn en de symfonische allure van Beethoven. Het Derde strijkkwartet staat dichter bij de werken van Schubert, van wie de kwartetten in het midden van de negentiende eeuw vaker werden uitgevoerd.

Joachim Raff – Strijkkwartet in d-kl.t., opus 77 (nr.1) (1855)

1. Mässig schnell, ruhig, breit (12:53), 2. Sehr lustig, möglichst rasch (4:57), 3. Mässig langsam, getragen (9:40), 4. Rasch (10:30)

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartett

CD: CPO

Joachim Raff – Strijkkwartet in e-kl.t., opus 136 (nr.3) (1866)

3. Andante con moto (10:14), 4. Allegro con spirito (6:03)

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartet

CD: CPO

Dit is een herhaling

Tijdgenoten Beethoven 5: Friedrich Fesca

Friedrich Fesca [zie afbeelding] was evenals Spohr een gedegen en succesvol violist. Door ziekte kon hij echter na zijn dertigste nauwelijks meer spelen. Met name Carl Maria von Weber was zeer over Fesca’s kwartetwerk te spreken: “De heer Fesca is volledig heer en meester over wat hij wil uitdrukken. Mozart en Haydn waren zijn voorbeelden, zoals het de ware kunstenaar betaamt en waarvan elke vooruitgang in de kunst ook getuigt: door een prikkel van buiten, die vonken opwekt en niet cadeau geeft.” Tegelijk constateert hij dat Fesca’s muziek je niet bij de kladden grijpt om je opeens boven een ravijn te laten bungelen… Desondanks vond menige huismuzikant anno 1820 Fesca’s modulaties te modern… De strijkkwartetten in d (opus 12) en in D (opus 34) geven een goed beeld van Fesca’s verfijnde en kunstige manier van schrijven.

Friedrich Fesca – Strijkkwartet in d, opus 12

1. Allegro moderato – 2. Larghetto – 3. Menuetto – 4. Finale (Allegretto)

Uitvoerenden: Diogenes Quartet

CD: CPO

Friedrich Fesca – Strijkkwartet in D, opus 34

1. Allegro – 2. Andantino – 3. Scherzo (vivace) – 4. Finale (Allegro)

Uitvoerenden: Diogenes Quartet

CD: CPO

Dit is een herhaling

Tussen 1800 en 1850 waren Franz Krommer, een generatiegenoot van Mozart, Joseph Woelfl, een generatiegenoot van Beethoven, maar ook de jongere Louis Spohr en Friedrich Fesca aktief. We kunnen de rij met tijdgenoten van Beethoven sluiten met de jongste van het gezelschap, Franz Schubert. Woelfls kwartetten zijn vooral aangenaam, zangerig en veel aan Mozarts kwartetten verschuldigd. Krommer zocht naar een meer verhalende muziek, maar gaat nog niet zover als Schubert in zijn laatste kwartetten. In zijn eerste kwartetten laat Spohr horen dat hij zelf een verfijnd violist was. Een elegante eerste vioolpartij speelt in de meeste van zijn werken van meet af aan een belangrijke rol, zoals ook in zijn allereerste kwartet opus 4 nummer 1.

Tijdgenoten Beethoven 1

Joseph Woelfl – Strijkkwartet in C, opus 10:1

1. Allegro moderato – 2. Andante – 3. Menuetto (Allegro) – 4. Allegro

Uitvoerenden: Quatuor Mosaïques

CD: Paladino

Franz Krommer – Strijkkwartet in a, opus 103:3

1. Allegro moderato – 2. Andante con scherzo – 3. Minuetto (Allegretto) – 4. Finale

Uitvoerenden: Marcolini Quartett

CD: Avi-Service

Louis Spohr – Strijkkwartet in C, opus 4:1

4. Finale. Allegro

Uitvoerenden: New Budapest Quartet

CD: Marco Polo

Dit is een herhaling.

In Spanje werd de kunst van het strijkkwartet gedomineerd door Boccherini, die ondanks verscheidene Spaans gekleurde werken, toch een Italiaan was die met evenveel gemak de Centraal-Europese kwartetstijl toepaste als de Spaanse couleur locale. Naast hem bleef Manuel Canales lange tijd in de schaduw staan al componeerde hij enkele hoogst originele kwartetten, die pas zeer recent opnieuw ontdekt zijn. Antonio Rosetti, of onder zijn eigenlijke naam Frantisek Antonin Rössler, was eenzelfde lot beschoren, maar dan in de schaduw van Haydn en Pleyel.

Tijdgenoten van Haydn en Mozart. Deel 2

Luigi Boccherini – Kwartet in D, opus 58:5, ‘La Cornamuse’

1. Andante sostenuto – 2. Allegretto gaio – 3. Andante sostenuto come prima –

Manuel Canales – Kwartet in d, Opus 3:3

1. Allegro maestoso – 2. Minuet. Trio – 3. Largo – 4. Allegro non molto

Antonio Rosetti – Kwartet in A, Opus 6:1

1. Allegro spiritoso – 2. Menuetto. Moderato – 3. Romance – 4. Rondeau: Allegro con presto

Dit is een herhaling:

In de tweede helft van de 18e eeuw explodeerde de productie van strijkkwartetten. De aantallen kwartetten die toen werden gecomponeerd tarten elke beschrijving, letterlijk vele honderden zo niet duizenden. En de uitgevers sponnen er garen bij! De invloed van Haydn was alom te bespeuren. Maar niet alleen die van hem. De Fransen ontwikkelden al snel een elegante Franse variant in de vorm van het zangerige Quatuor concertant, en in Midden-Europa was het Violin-Quartet spoedig geliefd, met name omdat daarin amateurs met een vioolspelende professional samen konden musiceren. Drie mooie voorbeelden staan op het programma, van Ignaz Pleyel, Pavel Vranicky en Joseph Martin Kraus.

Tijdgenoten van Haydn en Mozart. Deel 1

Ignaz Pleyel – Kwartet in d, Ben. 333

1. Allegro agitato – 2. Adagio non troppo – 3. Rondeau. Allegretto

Pavel Vranicky – Kwartet in d, opus 16:6

1. Allegro vivace – 2. Poco adagio – 3. Allergro di molto

Joseph Martin Kraus – Kwartet in g ‘Fugenquartett’, opus 1:3

1. Andante çomodo – 2. Romance – 3. Tempo di minuetto

Dit is een herhaling:

Haydn en Boccherini

Boccherini en Haydn componeerden hun eerste strijkkwartetten bijna in dezelfde tijd, rond 1760. Boccherini speelde toen met enkele vakbroeders als cellist in een kwartet. Haydn had eerst bij baron Von Fürnberg en graaf Morzin, en daarna in dienst van de Esterhazy’s, de mogelijkheid zijn eerste kwartetten uit te proberen. Boccherini’s eerste kwartetten, opus 2, zijn opvallend knap gecomponeerd, die van Haydn vond de meester zelf later niet goed genoeg om in zijn oeuvre lijst op te nemen. Het zijn eerder onderhoudende divertimenti. Maar in zijn Opus 9 heeft hij de smaak te pakken en schreef Haydn waarlijke kwartetmuziek.

Luigi Boccherini – Kwartet in Bes, opus 2:2 – 1. Allegro con tanto, 2. Largo, 3. Fuga: con spirito

Luigi Boccherini – Kwartet in Es, opus 2:4 – 1. Allegro spiritoso, 2. Adagio, 3. Minuetto

Joseph Haydn – Kwartet in C, opus 1:6 – 1. Presto assai, 2. Menuet, 3. Adagio, 4. Menuet, 5. Finale: Allegro

Joseph Haydn – Kwartet G, opus 9:3 – 1. Moderato, 2. Menuet: Allegretto, 3. Largo, 4. Finale: Presto

Dit is een herhaling:

Het strijkkwartet is voor velen een bijzonder en fascinerend fenomeen. Vier strijkers, twee violen, een altviool en een cello, die als een symbiose samen spelen. Of zoals Goethe in het begin van de negentiende eeuw opmerkte: “men hoort vier intelligente mensen die zich met elkaar onderhouden”. In zijn tijd waren dat overwegend vier heren, veelal zelfs vier heren uit de adellijke stand of de hogere burgerij. Men kwam geregeld bij elkaar om muziek te maken, wat te drinken en te eten en tevens voor een goed gesprek. De muziek die gespeeld werd, was bijna altijd nieuw en onbekend, en de inkt nog nat.

Alessandro Scarlatti – Sonata a 4 in d – 1.Allegro, 2.Grave, 3.Allegro, 4.Minuet

Baldassare Galuppi – Concerto a quattro in g – 1.Grave e Adagio, 2.Spiritoso, 3.Allegro – Concerto Italiano, Rinaldo Alessandrini

Giovanni Battista Sammartini – Concertino a 4 in G – 1.Allegrissimo, 2.Andante allegrino, 3.Allegrissimo – Aglaia Ensemble

Frans Asplmayr – Quartet in D, opus 2:2 – 1.Vivace, 2.Minuetto, 3.Andante cantabile, poco allegretto, 4.Rondo. Allegro, ma poco – Oistersek Quartet Köln

Florian Leopold Gassmann – Quartet in C, opus 2:2 – 1.Andante, 2.Allegro, 3.Minuetto – Trio, 4.Allegro – Soijja Quartet