Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

In het laatste programma met strijkkwartetten van Franz Lachner en Robert Volkmann staat het zesde en laatste kwartet van Lachner uit 1849 tegenover het vierde kwartet van Volkmann uit 1857. Ook in dit kwartet is te horen hoezeer Lachner bleef vasthouden aan wat hij in zijn jonge jaren geleerd en gehoord had, met voorop de muziek van Schubert, gevolgd door die van Mendelssohn en in mindere mate die van Schumann. Maar ook Robert Volkmann is nimmer een modernist geweest. Zijn muziek hoort geheel en al thuis in de huiskamercultuur van het midden van de negentiende eeuw.

Franz Lachner – Strijkkwartet in e-kl.t., opus 173 (1849)

1. Allegro moderato, 2. Adagio non troppo, 3. Scherzo. Allegro vivace, 4. Finale. Allegretto – Allegro – Presto

Uitvoerenden: Rodin-Quartett

CD: Amati Records

Robert Volkmann – Strijkkwartet nr.4, in e-kl.t. (1857)

1. Allegro comodo, 2. Scherzo. Presto, 3. Andantino, 4. Finale. Allegro vivace

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartett

CD: CPO

Het Strijkkwartet in a-kl.t. van Robert Volkmann wordt gekenmerkt door een allure die aan Mendelssohn doet denken. Tegelijk wijst het in bepaalde opzichten vooruit naar het kwartet in dezelfde toonsoort dat zijn latere vriend Johannes Brahms in de jaren zestig schreef. Het Strijkkwartet in b-kl.t., opus 75, van Franz Lachner wordt door sommige kenners gedateerd in 1843, anderen menen dat hij het al in de late jaren dertig geschreven zou hebben.

Robert Volkmann – Strijkkwartet nr.1, in a-kl.t. (1847)

1. Largo – Allegro non troppo, 2. Adagio molto, 3. Presto, 4. Allegro impetuoso

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartett

CD: CPO

Franz Lachner – Strijkkwartet in b-kl.t., opus 75 (1843?)

2. Adagio. Quasi Andante, 3. Scherzo. Allegro assai, 4. Finale. Allegro agitato

Uitvoerenden: Rodin-Quartett

CD: Amati Records

In zijn jonge jaren behoorde Franz Lachner (1803-1890) tot de vriendenkring van Schubert: “Schubert en ik, wij besteden de meeste tijd samen met het schetsen van nieuwe composities. We zijn de beste vrienden, spelen ’s- ochtends elkaar onze werken voor en discussiëren over elk denkbaar onderwerp diepgaand en met de grootste vrijmoedigheid.”  De grote kundigheid van Lachner als componist is goed te horen in zijn Derde strijkkwartet, in Es-gr.t., opus 77.

Het Strijkkwartet in f-kl.t. van Robert Volkmann (1815-1883) is ongeveer vijftien jaar na dat van Lachner ontstaan. Het is een van zijn meest geslaagde werken in het genre.

Franz Lachner – Strijkkwartet in Es-gr.t., opus 77 (1843)

1. Allegretto, 2. Minuetto. Allegretto, 3. Andante, 4. Allegro vivace

Uitvoerenden: Rodin-Quartett

CD: Amati Records

Robert Volkmann – Strijkkwartet nr.5, in f-kl.t. (1858)

1. Allegro, 2. Adagio, 3. Allegro energico – Andantino – Allegro molto – Presto – Prestissimo

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartett

CD: CPO

Norbert Burgmüller (1810-1836) is een schrijnend voorbeeld van een in de knop geknakt talent, een componist die zich in zijn laatste werken kan meten met zijn leeftijdgenoten Mendelssohn en Schumann, maar amper 26 jaar oud overleed door een (naar alle waarschijnlijkheid) epileptische aanval bij het kuren in de Quirinusbaden in Aken. Burgmüller componeerde vier strijkkwartetten, de eerste drie kort na elkaar als tiener, het vierde kwartet tien jaar later, in 1835. Het Vierde strijkkwartet in a-kl.t. (opus 14) is zonder meer een meesterlijke compositie.

Norbert Burgmüller – Strijkkwartet in d-kl.t. opus 4 (1825)

1. Allegro, 2. Adagio

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartett

CD: MDG

Norbert Burgmüller – Strijkkwartet in a-kl.t. opus 14 (1835)

1. Allegro moderato, 2. Andante, 3. Tempo di menuetto,

4. Allegretto con moto

Uitvoerenden: Mannheimer Streichquartett

CD: MDG

In het overzichtsboek “Het strijkkwartet” (AUP 2018) van programmeur Leo Samama heeft de componist Carl Czerny (1791-1857) een wel zeer marginale plaats toebedeeld gekregen. Dat wordt nu enigszins rechtgezet. De Strijkkwartetten in D-gr.t. en a-kl.t. dateren waarschijnlijk beide uit het laatste decennium van Czerny’s leven, ergens tussen 1850 en 1857. Het Kwartet in D-gr.t. is klassieker van opbouw en toon dan het gedreven en vooral zangerige Kwartet in a-kl.t.. Het is niet onmogelijk dat Czerny de karakters van beide kwartetten verbonden heeft aan de gekozen toonsoorten, zoals in de 18e eeuw nog algemeen gebruikelijk was.

Carl Czerny – Strijkkwartet in D-gr.t. (1853)

1. Allegro molto vivace e giocoso, 2. Andantino quasi Allegretto, 3. Scherzo. Molto vivace, 4. Finale. Allegro vivace

Uitvoerenden: Sheridan Ensemble

CD: Capriccio

Carl Czerny – Strijkkwartet in a-kl.t.

1. Allegro espressivo ma animato, 2. Andante espressivo, 3. Scherzo. Vivace, 4. Finale. Quasi Presto

Uitvoerenden: Sheridan Ensemble

CD: Capriccio

De drie kwartetten opus 41 schreef Robert Schumann (1810-1856) in de zomer van 1842. Hij laveerde in deze werken kunstig tussen de grote voorbeelden van Haydn, Mozart en Beethoven door – ‘Beethoven, die tot zijn laatste ademtocht bleef scheppen, is voor ons een groot voorbeeld van menselijke grootheid; maar in de boomgaarden van Mozart en Haydn staan ook zwaarbeladen bomen, waar je niet zo gemakkelijk aan voorbijgaat…’ – echter zonder de verhalende expressiviteit van Schubert en de melodische charme van Mendelssohn uit het oog te verliezen.

Robert Schumann – Strijkkwartet in a-kl.t., opus 41:1

1. Introduzione: Andante espressivo – Allegro, 2. Scherzo: Presto – Intermezzo – Presto, 3. Adagio, 4. Presto

Uitvoerenden: Doric String Quartet

CD: Chandos

Robert Schumann – Strijkkwartet in A-gr.t., opus 41:3

1. Andante espressivo – Allegro molto moderato, 2. Assai agitato – Un poco Adagio – Tempo risoluto, 3. Adagio molto, 4. Finale: Allegro molto vivace

Uitvoerenden: Doric String Quartet

CD: Chandos

Robert Schumann (1810-1856) mag dan vooral bekend zijn geworden als componist van door en door romantische, literaire en technisch virtuoze pianowerken, hij was niet minder de schepper van indrukwekkende orkestwerken en bijzondere kamermuziek.

In de zomermaanden van 1842 verschenen zijn drie Strijkkwartetten opus 41, opgedragen aan zijn vriend Felix Mendelssohn. Het lijkt er zelfs op dat de drie kwartetten eigenlijk tezamen één groot kwartet in twaalf delen hadden moeten worden. Daarmee zou Schumann zijn meesterproef afleggen. Dit verklaart waarom de driemaal vier delen van de drie kwartetten zo verschillend zijn, en toch zo sterk aan elkaar verbonden.

Bernhard Molique (1802-1869) was weliswaar een tijdgenoot van Mendelssohn en Schumann, maar meer nog en erfgenaam van zijn leraar Louis Spohr. Zijn muziek heeft verwantschappen met die van George Onslow. Het Strijkkwartet in Es-gr.t. (opus 18:3) dateert van 1843, maar bevat een wat archaïsch Menuet dat eerder uit de tijd van Haydn overgewaaid lijkt te zijn.

Robert Schumann – Strijkkwartet in F-gr.t., opus 41:2

1. Allegro vivace, 2. Andante, quasi variazioni, 3. Scherzo: Presto, 4. Allegro molto vivace-più mosso

Uitvoerenden: Hagen Quartett

CD: Deutsche Grammophon

Bernhard Molique – Strijkkwartet in Es-gr.t., opus 18:3

1. Allegro, 2. Andante, 3. Menuetto, 4. Presto

Uitvoerenden: Mannheim String Quartet

CD: CPO

Felix Mendelssohn – Fuga uit opus 81 (1827)

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD: Deutsche Grammophon

Mendelssohn componeerde het Strijkkwartet in Es-gr.t. (opus 44:3) in de eerste maanden van 1838, min of meer gelijktijdig met de geboorte van zijn eerste zoon, Carl. Met de andere twee kwartetten van opus 44 vormt deze muziek een hoogtepunt in de kwartetliteratuur, door de knappe structuur, de nu eens uitgelaten, dan weer intieme sfeer ervan, en de ogenschijnlijk ongebreidelde inventiviteit van Mendelssohn.

Zijn vier jaar oudere zus Fanny (1805-1847) was eveneens een begaafd componist die bijna vierhonderd werken heeft nagelaten, waaronder vooral zeer veel liederen en korte pianowerken (wat in de 19e eeuw algemeen geacht werd het domein te zijn van vrouwen die componeren). Fanny heeft haar broer jarenlang bij zijn werk ondersteund, adviezen gegeven en met haar milde, maar scherpzinnige kritiek bijgestaan bij het componeren. Haar Strijkkwartet in Es-gr.t. ontstond in een voorfase in 1829 als aanzet tot een pianosonate en vond in 1834 zijn definitieve vorm als kwartet.

Felix Mendelssohn – Strijkkwartet in Es-gr.t., opus 44:3

1. Allegro vivace, 2. Scherzo: Assai leggiero vivace, 3. Adagio non troppo, 4. Molto allegro con fuoco

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD: Deutsche Grammophon

Fanny Hensel-Mendelssohn – Strijkkwartet in Es-gr.t.

1. Adagio ma non troppo, 2. Allegretto, 3. Romanze, 4. Allegro molto vivace

Uitvoerenden: Quatuor Ébène

CD: Erato

De Strijkkwartetten opus 44 schreef Mendelssohn op het hoogtepunt van zijn loopbaan, na het grote succes van het oratorium Paulus en zijn huwelijk met Cécile Jeanrenaud. Tijdens hun huwelijksreis was hij begonnen met componeren. Het door en door zangerige Strijkkwartet in e-kl.t. (opus 44:2), in dezelfde toonsoort als zijn meesterlijke, grote Vioolconcert, voltooide hij in de vroege zomer van 1837. Het jaar daarop volgden de overige twee kwartetten van dit opus. In elk van de kwartetten opus 44 heeft Mendelssohn zichzelf overtroffen door zijn beheersing van materiaal en vorm. Ieder deel is volmaakt en tegelijkertijd ontbreekt geen moment het gevoel van spontaniteit, alsof deze werken zichzelf gedicteerd hebben.

Het Strijkkwartet in f-kl.t. (opus 80) ontstond tien jaar later kort voor Mendelssohns dood en onder geheel andere omstandigheden, namelijk toen hij totaal ontdaan en ontredderd was na de plotseling dood van zijn zus Fanny. Het is een hartverscheurend werk geworden.

Felix Mendelssohn – Strijkkwartet in e-kl.t., opus 44:2

1. Allegro assai appassionato, 2. Scherzo: Allegro di molto, 3. Andante, 4. Presto agitato

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD: Deutsche Grammophon

Felix Mendelssohn – Strijkkwartet in f-kl.t., opus 80

1. Allegro vivace assai, 2. Allegro assai, 3. Adagio, 4. Finale: Allegro molto

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD Deutsche Grammophon

Felix Mendelssohn – Scherzo uit Opus 81

Uitvoerenden: Henschel Quartet

CD: SBME

Zowel het Strijkkwartet in Es-gr.t. (opus 12) als het enkele jaren eerder gecomponeerde Strijkkwartet in a-kl.t. (opus 13) van Mendelssohn, zijn nauw verbonden aan zijn jeugdige vriendschap met Betty Pistor. Aanvankelijk waren ook beide werken voor haar bestemd. Het Kwartet in a-kl.t. is echter ook het product van Mendelssohns eerste reis naar Engeland, waar hij bevriend raakte met koningin Victoria en prins Albert.

Friedrich Fröhlich schreef zijn Strijkkwartet in f-kl.t. direct nadat hij in 1826 in Berlijn aankwam om bij Carl Zelter les te nemen. Het werk is een mooi voorbeeld van de mix van 18e-eeuwse Sturm-und-Drang-figuren (Haydn), vroeg-romantische volksliedmotieven (Schubert) en elegant-virtuoze passages (Spohr), zoals we bij veel componisten in de eerste kwart van de 19e eeuw nog kunnen waarnemen.

Felix Mendelssohn – Strijkkwartet in Es-gr.t., opus 12

1. Adagio non troppo-Allegro non tardante, 2. Canzonetta: Allegretto-Più mosso, 3. Andante espressivo, 4. Molto allegro vivace

Uitvoerenden: Minguet Quartett

CD: CPO

Friedrich Fröhlich – Strijkkwartet in f-kl.t.

1. Allegro moderato, 2. Allegretto quasi andantino, 3. Scherzo: Molto allegro-Trio: Meno presto, 4, Finale: Adagio-Allegro ma non troppo-Adagio-Allegro tempo primo

Uitvoerenden: Rasumowsky Quartett

CD: CPO