در مسابقات اسب دوانی، اسب تاریک، حیوانی است که کسی آنرا نمی شناسد و بر روی آن شرط نمی بندد اما برخلاف انتظار، ناگهان درخشیده و مسابقه را می برد.

در این کتاب که سه سال قبل از هذیان های جمعی به چاپ رسیده است، رز به بررسی ویژگی های اسب های تاریک بشری می پردازد؛ افرادی که دبیرستان را رها کرده و بعد از سرگردانی و وقت گذرانی، راه خود را یافته اند. یا کسانی که از الگوها و سلسله مراتب مصوب اجتماع پیروی نکرده و از به اصطلاح مسیر خاکی به شادکامی و موفقیت رسیده اند.

رز مدعی است که بویژه در قرن بیستم با ظهور افرادی چون فردریک تایلر در مدیریت صنعتی و یا انبوه آزمونهای سنجش هوش و استعداد، نوعی بُردار تک بعدی توسط اجتماع خلق شد و به افرادی که نمره کنکور یا "آی کیوی" بالاتر داشتند، در ازای حذف سایرین، بیشتر بها داده شد. انسان ها بدلیل پذیرش فشار جمعی نیز از این هنجار سازی تبعیت کرده و تمام هم و غم خود را صرف بالا رفتن از نردبان شاخص ها قرار دادند. این تبعیت افراطی راه را بر کسانی که در شاخص تک محوری خوب عمل نمی کنند، بسیار دشوار می سازد.

از طرفی در کتاب پایان میانگین بخوبی نشان می دهد که این شاخص های تک بعدی مطلقاً معتبر نیستند. آنها برای هرکس نمره یا کمیتی بصورت میانگین استخراج می کنند که با میانگین دیگران مقایسه می شود. بعنوان مثال در آزمونهای جامع یا هوش، هر کس صاحب جایگاه نقطه ایی در بردار می شود. اما وقتی به ریز دستاوردها و توانایی افراد می نگریم الگویی بسیار معوج و زیگزاگ گونه می بینیم. یکی در حافطه عالیست اما توانایی کلامی ضعیفی دارد. دیگری قدرت خلاق ریاضی دارد اما هوش و سواد لغوی پایینی نشان می دهد. اما نظام تک محوری نهایتاً به هر فرد یک جایگاه می دهد.

او معتقد است که اسبان تاریک بجای تلاش برای بالا بردن میانگین، به خُرده انگیزه های خود پرداخته و به گسترش و توسعه فردی در چند کانون توانمندی خود حتی بقیمت واگذاری بالا رفتن در بردار واحد، می پردازند. یافته دیگر اینکه در نظام نفی کننده میانگین، هیچ استراتژی واحدی برای موفقیت وجود ندارد. اسبهای تاریک به این مسئله واقف هستند و هریک ابتکار خاص خود را دارند. بنابرین رمز موفقیت یکسان نبوده و هر فرد باید شیوه خاص خود را تعبیه کند.