Lokmanya Tilak Kisse

"आजच्या जगात लोक छोट्या छोट्या पैशांसाठी सख्ख्या भावाशी भांडतात, मित्रांना फसवतात आणि दिलेली वचने एका सेकंदात विसरून जातात. पण 'मैत्री' आणि 'लॉयल्टी' याचा जगातला सर्वात मोठा आणि भयंकर आदर्श जर कोणी ठेवला असेल, तर तो म्हणजे लोकमान्य टिळकांनी! ही गोष्ट आहे त्यांच्या आयुष्यातल्या सर्वात मोठ्या आणि त्रासदायक अशा 'ताई महाराज' केसची! टिळकांचे एक अत्यंत जवळचे आणि जिवलग मित्र होते, ज्यांचं नाव होतं बाबा महाराज पंडित. जेव्हा हे बाबा महाराज मृत्यूच्या दारात होते, तेव्हा त्यांनी आपली सर्व संपत्ती आणि आपल्या कुटुंबाची जबाबदारी टिळकांवर सोपवली आणि त्यांना 'ट्रस्टी' बनवलं. त्यांनी टिळकांकडून वचन घेतलं की ते त्यांच्या कुटुंबाचं रक्षण करतील. मित्रांनो, या एका वचनापायी लोकमान्य टिळकांना तब्बल बारा वर्षे कोर्टाच्या चकरा माराव्या लागल्या! इंग्रज सरकारने या संधीचा फायदा घेऊन टिळकांना खोट्या आरोपाखाली अडकवण्याचा भयंकर प्रयत्न केला. त्यांना जामीन मिळवण्यासाठी वणवण भटकावे लागले, त्यांच्यावर अब्रूनुकसानीचे खटले भरले गेले. हा त्रास इतका भयंकर होता की, एकदा त्यांच्या एका मोठ्या कार्यकर्त्याने त्यांना हात जोडून विनंती केली, 'अहो लोकमान्य, तुम्ही हे एका मित्राचं खासगी काम आता सोडून का देत नाही? या एका केसमुळे तुमच्या आयुष्याची राखरांगोळी होत आहे आणि तुमच्या राजकारणाचेही मोठे नुकसान होत आहे!' यावर टिळकांनी अत्यंत शांतपणे, पण जळजळीत डोळ्यांनी जे उत्तर दिलं, ते ऐकून तुमच्या अंगावर काटा येईल! टिळक म्हणाले, 'अरे वेड्या, माझ्या जिवलग मित्राने मरताना माझ्यावर विश्वास ठेवला आणि मला हे काम दिले. जर मी आता भीतीपोटी हे काम सोडून पळालो, तर मी कसला मित्र? आणि लक्षात ठेव, जो माणूस एका मृत मित्राला दिलेले वचन पाळू शकत नाही, तो माणूस या एवढ्या मोठ्या देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्याचं वचन काय खाक पाळणार? माझ्यासाठी मित्रकार्याचा आणि निष्ठेचा हा आदर्श लोकांसमोर ठेवणं, हेच सर्वात मोठं देशकार्य आहे!' मित्रांनो, याला म्हणतात खरा मर्द आणि पोलादी छातीचा माणूस! ज्या नेत्याला मित्राच्या शब्दासाठी बारा वर्षे कोर्टाचे धक्के खाऊनही पश्चात्ताप झाला नाही, त्या नेत्याच्या शब्दावर या देशातल्या लाखो तरुणांनी हसत हसत फासावर का जाऊ नये? अशी निष्ठा आणि असा त्याग पुन्हा कधीच पाहायला मिळणार नाही... "

"तुम्ही जर भीतीने किंवा स्वतःच्या फायद्यासाठी काही चुकीचं काम केलं असेल, आणि कुणीतरी एकदम मोठ्या माणसाने तुम्हाला भर चौकात किंवा सर्वांसमोर झापलं, तर तुमची अवस्था काय होईल? आपण अक्षरशः जमिनीखाली गेलो तर बरं होईल असं आपल्याला वाटतं, बरोबर? लोकमान्य टिळकांचा असाच एक भयंकर आणि रागीट अवतार एका माणसाला पाहायला मिळाला होता. ही गोष्ट आहे जेव्हा एक कुळकर्णी, म्हणजे गावाचा हिशोब ठेवणारा एक जुना अधिकारी, टिळकांना भेटायला आणि त्यांचं दर्शन घ्यायला आला होता. त्याने टिळकांच्या पायांवर डोकं ठेवलं. टिळकांनी त्याला अत्यंत शांतपणे विचारलं, 'तुमचं आडनाव काय?' तो नम्रपणे म्हणाला, 'मी कुळकर्णी!' हे नाव ऐकताच टिळकांच्या डोक्यात जणू एखादा बॉम्बस्फोट झाला! त्यांचा चेहरा रागाने एकदम लालबुंद झाला आणि त्यांच्या डोळ्यांतून आगीच्या ठिणग्या उडू लागल्या. ते अत्यंत कडक आवाजात गरजले, 'तुम्ही लोक स्वतःला कुळकर्णी म्हणवून घेता? तुम्हाला लाज कशी वाटत नाही! अरे, इंग्रज सरकारने तुम्हाला थोडीशी भीती काय दाखवली, तुम्ही लोकांनी स्वतःच्या हक्काचे आणि जमिनीचे अधिकार, म्हणजेच तुमचे 'कुळकर्णी वतन' त्या गोऱ्या साहेबांच्या पायांवर चक्क भीतीने अर्पण करून टाकले! तुम्ही तुमचा स्वाभिमान आणि तुमचं 'पौरुषत्व' विकून खाल्लं आहे!' तो माणूस घाबरून थरथर कापू लागला. तो म्हणाला, 'अहो लोकमान्य, सरकारने दडपशाही केली, आम्हाला तुरुंगात टाकण्याची भीती दाखवली, म्हणून आम्हाला आमचे वतन त्यांना द्यावे लागले.' हे ऐकून टिळकांचा पारा आणखीनच चढला! ते संतापाने म्हणाले, 'अरे मग? भीती दाखवली तर काय झालं? संकटांना घाबरून माघार घेण्यापेक्षा आणि स्वतःचा हक्क सोडून देण्यापेक्षा, तुम्ही लोक उत्तर महासागरात जाऊन बुडून का नाही मेलात? जर तुम्ही हक्कासाठी लढता लढता मेले असतात, तर या देशाला किमान तुमचा अभिमान तरी वाटला असता!' बापरे! काय भयंकर डायलॉग होता हा! टिळकांना हेच सांगायचं होतं की जो माणूस अन्यायापुढे भीतीने मान झुकवतो, तो जिवंत असूनही मेल्यासारखाच असतो. हक्कासाठी शेवटच्या श्वासापर्यंत लढण्याची हीच ती जहाल वृत्ती होती, जिने इंग्रजांच्या साम्राज्याला हादरवून सोडलं होतं... "

"जर तुमचा सर्वात मोठा शत्रू अत्यंत शक्तिशाली असेल आणि तुम्ही त्याच्याच देशात जाऊन त्याच्यावर केस ठोकली, तर लोक तुम्हाला काय म्हणतील? लोक म्हणतील हा माणूस नक्कीच वेडा झालाय! आणि तेही पहिल्या महायुद्धाच्या भयंकर काळात! पण मित्रांनो, लोकमान्य टिळकांनी लंडनमध्ये जाऊन व्हॅलेंटाईन चिरोल नावाच्या इंग्रज पत्रकारावर जी केस ठोकली होती, त्यामागे टिळकांचा असा एक भयंकर आणि 'खतरनाक' मास्टरप्लॅन होता, जो ऐकून तुम्ही खऱ्या अर्थाने त्यांचे फॅन व्हाल! चिरोलने आपल्या पुस्तकात टिळकांना 'भारतीय असंतोषाचा जनक' म्हटलं होतं आणि त्यांच्यावर अत्यंत खालच्या पातळीवर जाऊन खोटे आरोप केले होते. आता साध्या माणसाने भारतातच एखाद्या कोर्टात केस केली असती. पण टिळक अत्यंत 'सुपर-स्मार्ट' होते! त्यांनी मुद्दाम लंडनच्या हायकोर्टात केस दाखल केली. त्यांच्या एका मित्राने त्यांना विचारलं, 'अहो लोकमान्य, सध्या महायुद्ध सुरू आहे. अशा वेळी इंग्रजांचे जज तुम्हाला कसा काय न्याय देतील? तुम्ही ही केस आताच का केलीत?' तेव्हा टिळकांनी अत्यंत खट्याळपणे हसून जो खुलासा केला, तो एखाद्या सस्पेन्स थ्रिलर सिनेमापेक्षाही भारी होता! टिळक म्हणाले, 'अरे मित्रांनो, मलाही माहीत आहे की लंडनचे जज मला न्याय देणार नाहीत! पण माझा खरा उद्देश न्याय मिळवण्याचा नाहीच आहे. मी ही केस मुद्दाम महायुद्धाच्या काळात केली आहे, कारण याच काळात इंग्रजांना आपल्या भारतीय सैनिकांची आणि पैशांची सर्वात जास्त गरज आहे. चिरोलने जे काही लिहिलंय, ते सगळं इथल्या ब्रिटिश सरकारनेच त्याला पुरवलं आहे. आता लंडनच्या कोर्टात जेव्हा केस चालेल, तेव्हा या ब्रिटिश सरकारला चिरोलला वाचवण्यासाठी उघडपणे कोर्टात यावं लागेल. आणि तेव्हा संपूर्ण जगाला आणि भारतीयांना हे दिसेल की हे ब्रिटिश लोक आतून किती दुटप्पी आणि नीच आहेत! त्यांचं हे काळं रूप जगासमोर उघड करण्यासाठीच मी ही केस लंडनमध्ये नेली आहे!' मित्रांनो, याला म्हणतात शत्रूच्याच जाळ्यात त्याला अडकवणं! स्वतः केस हरले तरी चालतील, पण ब्रिटिशांचा खरा चेहरा जगासमोर उघडा पाडण्याची त्यांची ही राजकीय चाल म्हणजे खऱ्या अर्थाने 'नेक्स्ट लेव्हल पॉलिटिक्स' होतं... "

"मित्रांनो, आजकाल आपण बघतो की जेव्हा आपले लोक परदेशात जातात, तेव्हा ते लगेच तिथल्या लोकांसारखे दिसावेत म्हणून महागडे सूट, बूट आणि टाय घालतात. त्यांना आपली भारतीय संस्कृती किंवा आपले साधे कपडे घालण्याची कधीकधी लाज वाटते. पण शंभर वर्षांपूर्वी जेव्हा आपले लोकमान्य टिळक पहिल्यांदाच इंग्लंडला निघाले होते, तेव्हा त्यांच्या एका डायलॉगने लंडनच्या गोऱ्या साहेबांनाही घाम फोडला होता! ही गोष्ट आहे जेव्हा टिळक लंडनच्या प्रवासाची तयारी करत होते. त्यांना भेटण्यासाठी त्यांचे एक मोठे वकील मित्र साताऱ्याहून आले होते. त्यांनी टिळकांना बघितलं आणि अत्यंत काळजीने विचारलं, 'अहो लोकमान्य, तुम्ही आता चक्क विलायतेला म्हणजे लंडनला चालला आहात. तिथे एवढी भयंकर थंडी असते आणि तिथले लोक एकदम स्टायलिश राहतात. मग तुम्ही तिथे गेल्यावर कोणता पोषाख करणार? तुम्ही सूट आणि हॅट घालणार का?' या प्रश्नावर टिळक अजिबात डगमगले नाहीत. त्यांनी आपला नेहमीचा करारी आणि रुबाबदार चेहरा केला आणि अत्यंत अभिमानाने उत्तर दिलं! ते म्हणाले, 'अरे बाबांनो, यात एवढं विचार करण्यासारखं काय आहे? देश तसा वेष हे मलाही माहीत आहे. पण माझा वेष हा 'स्वदेशी'च असणार! मी माझ्या अंगावरचा लांब कोट आणि डोक्यावरची माझी ती तांबडी पुणेरी पगडी कधीच काढणार नाही! जर मी तिथे जाऊन युरोपियन लोकांसारखे कपडे घातले, तर ते लोक माझ्या विचारांकडे किंवा माझ्या लढ्याकडे लक्ष देण्याऐवजी, फक्त मी कपडे कसे घातले आहेत, हेच बघत बसतील. मला त्यांच्या फॅशन शोमध्ये भाग घ्यायचा नाहीये, मला तिथे माझ्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी भांडायचं आहे! जोपर्यंत मी माझी मूळ ओळख आणि माझा स्वाभिमान जिवंत ठेवेन, तोपर्यंतच ते मला घाबरतील!' मित्रांनो, काय भयंकर मोठा आत्मविश्वास होता हा! त्यांनी भर लंडनच्या रस्त्यांवर आणि तिथल्या मोठ्या कोर्टात सुद्धा आपली ती लाल रंगाची पुणेरी पगडी आणि धोतर कधीच सोडलं नाही. त्यांनी गोऱ्या साहेबांना हे दाखवून दिलं की आमची भारतीय संस्कृती तुमच्या सूट-बूट पेक्षा कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आणि रुबाबदार आहे. खरा 'स्वॅग' तोच असतो जो स्वतःच्या मातीचा कधीच विसर पडू देत नाही... "

"मित्रांनो, जर तुम्ही एखाद्या चांगल्या कामासाठी वर्गणी गोळा करत आहात, आणि अचानक एका अब्जाधीशाने येऊन तुम्हाला सांगितलं की, 'हे घे ब्लँक चेक! तुला जेवढे लाख रुपये पाहिजेत तेवढे घे, पण इतरांकडे जाऊन चिल्लर मागत बसू नकोस!' तर तुम्ही काय कराल? साहजिकच आहे, तुम्ही तो चेक घ्याल आणि खुश व्हाल! पण लोकमान्य टिळकांचं इकॉनॉमिक्स आणि त्यांची विचार करण्याची पद्धत जगापेक्षा पूर्णपणे वेगळी होती. ही गोष्ट आहे कलकत्त्याची! तिथे 'होमरूल' म्हणजेच स्वराज्याच्या चळवळीसाठी एक प्रचंड मोठी सभा भरली होती. टिळकांनी लोकांना आवाहन केलं होतं की, 'मला या स्वराज्याच्या लढ्यासाठी तुमच्यापैकी प्रत्येकाकडून फक्त एक रुपया आणि आठ आणे, म्हणजेच दीड रुपयाची मदत पाहिजे आहे.' सभेच्या ठिकाणी एक अत्यंत श्रीमंत आणि मोठा मारवाडी व्यापारी हजर होता. त्याला वाटलं की एवढ्या मोठ्या नेत्याला ही दीड रुपयाची चिल्लर मागावी लागतेय, हे बरोबर नाही! तो हळूच टिळकांच्या जवळ गेला आणि त्यांच्या कानात कुजबुजला, 'अहो लोकमान्य, तुम्ही हे काय एक-एक रुपया मागत बसलाय? तुम्हाला स्वराज्यासाठी पैशांचीच अडचण असेल, तर मला फक्त एक इशारा द्या! मी आज मध्यरात्री तुम्हाला हवी तितकी लाखो रुपयांची रक्कम गुपचूप आणून देतो!' आता यावर साध्या माणसाने त्या व्यापाऱ्याचे पायच पकडले असते. पण टिळक तिथे अत्यंत गंभीर झाले. त्यांनी अत्यंत ठामपणे आणि खणखणीत आवाजात त्या व्यापाऱ्याला जे उत्तर दिलं, ते ऐकून त्या श्रीमंत माणसाचीही बोलती बंद झाली! टिळक म्हणाले, 'अरे शेठजी, मला तुमच्या या लाखो रुपयांची अजिबात गरज नाही! मला पैशांपेक्षा माणसं जोडायची आहेत. जेव्हा या देशातले लाखो गरीब लोक स्वतःच्या घामाचा दीड रुपया या स्वराज्याच्या फंडासाठी देतील, तेव्हा त्यांच्या मनात खऱ्या अर्थाने एक आग पेटेल की हे स्वराज्य माझं आहे आणि मी त्यासाठी लढलं पाहिजे! ज्या दिवशी अशी हजारो-लाखो माणसं हक्काने रस्त्यावर उतरतील, तेव्हा मला कोणाकडेही भीक मागत बसण्याची गरज पडणार नाही. पैशाने क्रांती होत नसते, ती माणसांच्या एकजुटीने होते!' बापरे! काय भयंकर भारी व्हिजन होतं हे! त्यांना फक्त फंड गोळा करायचा नव्हता, तर त्यांना लोकांच्या मनात स्वातंत्र्याची भूक निर्माण करायची होती. म्हणूनच आजवर असा निस्वार्थी आणि 'स्मार्ट' नेता भारतात पुन्हा झाला नाही... "

मित्रांनो, जगातले काही डायलॉग असे असतात जे नुसते ऐकले तरी आपल्या अंगावर सरसरून काटा येतो आणि रक्तात एक वेगळीच आग पेटते! लोकमान्य टिळकांनी एकोणीसशे सोळा साली बेळगावच्या ऐतिहासिक सभेत मारलेला असाच एक 'ब्लॉकबस्टर' डायलॉग आज मी तुम्हाला सांगणार आहे, ज्याने खऱ्या अर्थाने या देशाचा इतिहास कायमचा बदलून टाकला. मंडालेच्या भयंकर तुरुंगातून सहा वर्षांची शिक्षा भोगून जेव्हा टिळक बाहेर आले, तेव्हा ते वयाने आणि आजाराने खूप थकून गेले होते. ब्रिटिश सरकारला आणि काही लोकांना वाटले होते की आता टिळकांमधली ती जुनी आग विझली असेल. आता हा म्हातारा माणूस शांतपणे घरात बसेल. पण बेळगावमध्ये जेव्हा 'होमरूल लीग' च्या प्रचारासाठी एक प्रचंड मोठी सभा आयोजित केली गेली, तेव्हा जे घडले ते पाहून अख्ख्या जगाला घाम फुटला! सभेच्या ठिकाणी अक्षरशः लाखांच्या घरात जनसागर उसळला होता. ब्रिटिश पोलिसांचे शेकडो गुप्तहेर तिथे बारीक लक्ष ठेवून उभे होते. वातावरणात एक भयंकर मोठी शांतता आणि उत्सुकता होती. लोकमान्य टिळक अत्यंत रुबाबात मंचावर उभे राहिले. त्यांनी लोकांकडे एक भेदक नजर टाकली आणि आपल्या खणखणीत, पहाडी आवाजात ते गरजले! त्यांनी आपला हात वर करून तो ऐतिहासिक सिंहनाद केला, 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे, आणि तो मी मिळवणारच!' बापरे! हे वाक्य जसे त्यांच्या तोंडातून बाहेर पडले, तसे संपूर्ण मैदानात टाळ्यांचा आणि घोषणांचा असा काही भयंकर कडकडाट झाला, की जणू तिथे प्रत्यक्ष बॉम्बस्फोटच झाला होता! लोकांच्या अंगात अक्षरशः वीज सळसळल्यासारखी ताकद आली. हे केवळ एक साधं वाक्य नव्हतं, तर ते संपूर्ण ब्रिटिश साम्राज्याच्या छातीवर मारलेली एक भयंकर मोठी लाथ होती! टिळकांनी एका क्षणात संपूर्ण देशाला झोपेतून जागे केले आणि ब्रिटिशांना त्यांची जागा दाखवून दिली. जोपर्यंत या देशात चंद्र आणि सूर्य आहेत, तोपर्यंत लोकमान्य टिळकांची ही डरकाळी प्रत्येक भारतीयाच्या हृदयात जिवंत राहील. याला म्हणतात खरा स्वॅग, आणि असा होता आपल्या या भारताचा अनभिषिक्त सम्राट...

मित्रांनो, जर तुम्हाला कोणी एका अतिशय भयानक आणि अंधाऱ्या तुरुंगात तब्बल सहा वर्षांसाठी एकटं डांबून ठेवलं, तर तुम्ही वेळ कसा घालवाल? माणूस नैराश्याने आणि भीतीने अक्षरशः वेडा होईल किंवा आजारी पडून मरेल! ब्रिटिश सरकारलाही हेच वाटलं होतं की, या बाळ गंगाधर टिळकांना मंडालेच्या भयंकर तुरुंगात टाकलं की हा माणूस आतल्या आत कुढून आणि रडून संपून जाईल. तिथे त्यांना कोणाशीही बोलण्याची परवानगी नव्हती आणि अत्यंत कडक पहारा होता. पण ब्रिटिशांना हे माहितच नव्हतं की त्यांनी एका साध्या माणसाला नाही, तर एका चालत्या-बोलत्या 'सुपर-कम्प्युटर' ला आत टाकलंय! टिळकांनी तिथे रडत बसण्याऐवजी आपला वेळ कसा सत्कारणी लावला, हे ऐकून तुम्ही खरोखरच थक्क व्हाल. त्यांनी विचार केला की, 'आपल्याला वेदांचा आणि प्राचीन खगोलशास्त्राचा आणखी अभ्यास करायचा आहे, पण त्यासाठी युरोपियन लेखकांची पुस्तके त्यांच्याच मूळ भाषेत वाचता आली पाहिजेत.' आणि मग या छप्पन्न वर्षांच्या म्हाताऱ्या पण मनाने अत्यंत तरुण असलेल्या माणसाने चक्क तुरुंगात नवीन विदेशी भाषा शिकण्याचा निर्णय घेतला! त्यांनी जर्मन आणि फ्रेंच भाषेची काही पुस्तके आणि डिक्शनरी मागवून घेतली. कोणत्याही शिक्षकाशिवाय, कोणत्याही क्लासशिवाय त्यांनी त्या भयंकर आणि जीवघेण्या तुरुंगात स्वतःच्या अफाट बुद्धिमत्तेच्या जोरावर अत्यंत अवघड अशी जर्मन आणि फ्रेंच भाषा पूर्णपणे शिकून घेतली! एवढंच नाही, तर त्यांनी तिथे पाली भाषेचाही सखोल अभ्यास केला. जेव्हा सहा वर्षांनी ते तुरुंगातून बाहेर आले, तेव्हा ते केवळ 'गीतारहस्य' नावाचा हजार पानांचा महाग्रंथ घेऊनच आले नाहीत, तर दोन नवीन परदेशी भाषांवर प्रभुत्व मिळवून बाहेर आले. मित्रांनो, याला म्हणतात 'नेव्हर गिव्ह अप' ॲटिट्यूड! तुमचं वय कितीही असू दे किंवा तुमच्यावर कितीही भयंकर संकट आलेलं असू दे, तुमच्या शिकण्याची आणि प्रगती करण्याची भूक जर जिवंत असेल, तर जगातल्या कोणत्याही तुरुंगाच्या भिंती तुमच्या बुद्धीला कधीच अडवू शकत नाहीत...

एखाद्या अत्यंत भयंकर, शक्तिशाली आणि क्रूर सरकारला उघडपणे शिव्या देण्याची हिंमत आजच्या काळात कोणी करेल का? एखाद्या साध्या पोलिसाची गाडी जरी समोर आली तरी आपली बोबडी वळते. पण मित्रांनो, अठराशे सत्त्याण्णव साली लोकमान्य टिळकांनी आपल्या लेखणीतून जे काही भयंकर वादळ निर्माण केले होते, ते वाचून आजच्या कोणत्याही मोठ्या लेखकाला घाम फुटेल! पुण्यात त्यावेळी 'प्लेग' नावाच्या आजाराने मृत्यूचे भयंकर थैमान घातले होते. आणि त्याहीपेक्षा भयंकर होता तो ब्रिटिशांचा एक क्रूर अधिकारी, ज्याचे नाव होते 'वॉल्टर रँड'. या रँड साहेबाने आणि त्याच्या गोऱ्या सैनिकांनी पुण्यातल्या घराघरांमध्ये घुसून लोकांचा अतोनात छळ सुरू केला होता. आजारी लोकांना ओढून बाहेर काढणे, घरातील सामानाची तोडफोड करणे असे भयंकर प्रकार सुरू होते. या अन्यायाचा बदला घेण्यासाठी चापेकर बंधूंनी त्या रँड साहेबाची पुण्याच्या रस्त्यावर थेट गोळ्या घालून हत्या केली! या घटनेनंतर तर ब्रिटिश सरकार अक्षरशः पिसाळलेल्या कुत्र्यासारखे वागू लागले. त्यांनी पुण्यात दहशत निर्माण केली आणि निर्दोष लोकांना विनाकारण तुरुंगात टाकायला सुरुवात केली. सगळे मोठे नेते आणि लोक भीतीने घरात लपून बसले होते. पण लोकमान्य टिळकांच्या नसानसात रागाचा ज्वालामुखी उसळत होता! ते थेट आपल्या 'केसरी' वर्तमानपत्राच्या कार्यालयात गेले आणि त्यांनी आपल्या हातातली धारदार लेखणी उचलली. त्या रात्री त्यांनी ब्रिटिश सरकारला थेट आव्हान देणारा एक ऐतिहासिक आणि जळजळीत अग्रलेख लिहिला. आणि त्या लेखाचे शीर्षक काय होते? सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?" बापरे! हे शीर्षक वाचूनच इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या पायाखालची जमीन सरकली होती. जगातल्या सर्वात मोठ्या आणि अजिंक्य समजल्या जाणाऱ्या ब्रिटिश साम्राज्याला एका भारतीय माणसाने त्यांच्याच डोळ्यात डोळे घालून विचारले होते की तुम्ही वेडे झाला आहात का? मित्रांनो, या एका वाक्यानं संपूर्ण हिंदुस्थानातल्या तरुणांच्या अंगात स्वातंत्र्याची आणि निडरतेची आग पेटवली. जो नेता संकटाच्या वेळी रडत बसत नाही, तर साक्षात मरणाच्या जबड्यात हात घालून शत्रूची कॉलर पकडतो, तोच खरा 'हिरो' असतो... "

तुमचा जर कोणाशी भयंकर मोठा वाद झाला, किंवा विचारांची लढाई झाली, तर साहजिकच तुम्ही त्या माणसाशी बोलणे सोडून देता आणि त्याला स्वतःचा सर्वात मोठा शत्रू मानता, बरोबर ना? आजच्या काळात तर लोक व्हॉट्सॲपवर ब्लॉक करून थेट मैत्रीच तोडून टाकतात! पण लोकमान्य टिळक आणि गोपाळ गणेश आगरकर यांच्या मैत्रीची आणि दुश्मनीची ही जी ऐतिहासिक गोष्ट आहे, ती ऐकून तुमच्या डोळ्यांत नक्कीच पाणी येईल. टिळक आणि आगरकर हे कॉलेजच्या काळापासूनचे अगदी जीवाभावाचे मित्र होते. त्यांनी एकत्र मिळून 'न्यू इंग्लिश स्कूल' काढले, 'केसरी' वर्तमानपत्र सुरू केले आणि देशासाठी एकत्र तुरुंगवासही भोगला. पण काही वर्षांनी त्यांच्यात एका अत्यंत महत्त्वाच्या विषयावर भयंकर मोठे मतभेद झाले. आगरकरांचे म्हणणे होते की 'आधी समाजसुधारणा करा', तर टिळकांचे म्हणणे होते की 'आधी राजकीय स्वराज्य मिळवा!' हा वाद इतका विकोपाला गेला की आगरकरांनी केसरी सोडला आणि स्वतःचे 'सुधारक' नावाचे वर्तमानपत्र काढले. मग सुरू झाले लेखणीचे युद्ध! हे दोघेही दिग्गज नेते वर्तमानपत्रातून एकमेकांवर अत्यंत जळजळीत आणि बोचरी टीका करू लागले. पुण्यातल्या लोकांना वाटले की आता हे दोघे एकमेकांचे रक्ताचे तहानलेले शत्रू झाले आहेत. पण मित्रांनो, खरा 'क्लायमॅक्स' पुढेच होता! जेव्हा आगरकरांना दम्याचा भयंकर आजार झाला आणि अत्यंत तरुण वयात त्यांचे दुर्दैवी निधन झाले, तेव्हा टिळकांची अवस्था काय झाली असेल? जो माणूस कोर्टात आणि इंग्रजांसमोर कधीच डगमगला नाही, तो पोलादी छातीचा लोकमान्य टिळक आपल्या या मित्राच्या मृत्यूची बातमी ऐकून एखाद्या लहान मुलासारखा ढसाढसा रडला! त्यांनी आगरकरांच्या तिरडीला स्वतःचा खांदा दिला. आणि दुसऱ्या दिवशी 'केसरी' मध्ये आगरकरांवर एक असा हृदयद्रावक आणि महान अग्रलेख लिहिला, ज्याने संपूर्ण महाराष्ट्राला रडवले. त्यांनी लिहिले की, 'माझ्यावर टीका करणारा माझा सर्वात मोठा आधार आज निघून गेला!' मित्रांनो, विचारांची लढाई विचारांनीच लढायची असते, पण मनातील मैत्री आणि एकमेकांचा आदर कधीच कमी होऊ द्यायचा नसतो, हा जगातला सर्वात मोठा धडा या दोन महापुरुषांनी आपल्याला दिला आहे...

मित्रांनो, जर आज तुम्ही एखाद्या वेगळ्या धर्माच्या मित्रासोबत किंवा परदेशी माणसासोबत हॉटेलमध्ये जाऊन चहा प्यायलात, तर तुम्हाला कोणी घरातून हाकलून देईल का? किंवा तुमच्यावर वाळीत टाकल्याचा शिक्का मारेल का? अजिबात नाही! पण अठराशे नव्वदच्या दशकात पुण्यात एका साध्या चहाच्या कपावरून असा काही भयंकर मोठा भूकंप झाला होता, की ऐकून तुम्ही थक्क व्हाल! ही गोष्ट आहे पुण्याच्या 'पंच हौद मिशन' ची. तिथे एका ख्रिश्चन मिशनरी माणसाने एका कार्यक्रमाचे आयोजन केले होते आणि लोकमान्य टिळकांसह पुण्यातल्या काही मोठ्या नेत्यांना तिथे बोलावले होते. कार्यक्रम झाल्यावर तिथे सर्वांना चहा आणि बिस्किटे देण्यात आली. टिळकांनी आणि इतरांनी तो चहा शांतपणे प्यायला. पण ही बातमी जेव्हा पुण्यातल्या जुन्या आणि कर्मठ सनातनी ब्राह्मणांना समजली, तेव्हा त्यांनी अक्षरशः आकाश-पाताळ एक केले! ते रागाने ओरडू लागले, 'आमचा धर्म बुडाला! टिळकांनी ख्रिश्चन माणसाच्या हातचा चहा पिऊन भयंकर मोठे पाप केले आहे!' त्या काळातल्या लोकांनी टिळकांवर आणि त्यांच्या मित्रांवर थेट बहिष्कार टाकला. त्यांच्या घरी ब्राह्मण जाईनात, त्यांच्या मुला-मुलींची लग्ने ठरेनात. संपूर्ण पुण्यात प्रचंड मोठी दहशत निर्माण झाली होती. पण ज्या माणसाने संपूर्ण ब्रिटिश साम्राज्याला आव्हान दिले होते, तो माणूस या जुन्या विचारांच्या लोकांपुढे कसा झुकेल? टिळकांनी अजिबात घाबरून जाऊन माफी मागितली नाही. त्यांनी थेट शंकराचार्यांच्या दरबारात जाऊन अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि लॉजिकल युक्तिवाद केला. त्यांनी जुन्या संस्कृत ग्रंथांचे दाखले देऊन सिद्ध केले की, 'एका साध्या चहाच्या घोटाने आपला महान हिंदू धर्म कधीच भ्रष्ट होऊ शकत नाही! आपला धर्म इतका कमकुवत नाहीये!' टिळकांनी त्या कर्मठ लोकांचा खोटा अहंकार त्यांच्याच कायदे-पुस्तकांनी मोडून काढला. स्वतःच्या समाजातील चुकीच्या आणि बुरसटलेल्या परंपरांविरुद्ध जेव्हा लढायची वेळ आली, तेव्हाही हा माणूस एखाद्या सिंहासारखाच छाती काढून उभा राहिला. समाजाच्या विरोधात जाण्याची ही ताकद खऱ्या अर्थाने 'माईंड ब्लोइंग' होती...