Lokmanya Tilak Kisse

राजकारणात कधीकधी समोरून शत्रूने फेकलेला छोटासा तुकडाही कसा आपल्या फायद्यासाठी वापरायचा, हे लोकमान्य टिळकांकडून शिकलं पाहिजे! राजकारण म्हणजे फक्त भावनांच्या आहारी जाऊन घोषणा देणे नाही, तर तो एक बुद्धीचा डाव असतो. एकोणीसशे अठरा-एकोणीस च्या सुमारास ब्रिटिश सरकारने भारतीयांना शांत करण्यासाठी 'मँटेग्यु-चेम्सफर्ड सुधारणा' नावाचा एक कायदा आणला. या कायद्यानुसार भारतीयांना अत्यंत थोडे, म्हणजे नावालाच अधिकार मिळणार होते आणि खरी सत्ता इंग्रजांच्याच हातात राहणार होती. हे बघून भारतातले अनेक जहाल नेते प्रचंड भडकले. ते रागाने म्हणू लागले की, 'आम्ही हे भिकेचे तुकडे अजिबात स्वीकारणार नाही! आम्हाला संपूर्ण स्वराज्यच पाहिजे, नाहीतर आम्ही या सुधारणांवर पूर्ण बहिष्कार टाकू!' पण टिळक हे एक अतिशय प्रॅक्टिकल आणि हुशार मुत्सद्दी होते. त्यांनी एक भन्नाट आयडिया आणि 'मास्टरस्ट्रोक' काढला. त्यांनी आपल्या संतप्त मित्रांना समजावून सांगितलं की, 'अरे बाबांनो, राजकारणात ताठरपणा कामाचा नसतो. जर एखाद्या माणसाने तुमचे शंभर रुपये बुडवले असतील, आणि खूप भांडणानंतर तो तुम्हाला आज दहा रुपये परत देत असेल, तर तुम्ही काय कराल? ते दहा रुपये फेकून द्याल का? नाही! हुशार माणूस आधी ते दहा रुपये खिशात घालेल आणि मग उरलेल्या नव्वद रुपयांसाठी त्याची कॉलर पकडेल!' टिळकांनी लोकांना सांगितलं की, 'सध्या ब्रिटिश जे काही थोडेफार अधिकार देत आहेत, ते आपण स्वीकारले पाहिजेत. त्या अधिकारांचा वापर करून आपण आपली ताकद वाढवली पाहिजे, आणि मग त्या ताकदीच्या जोरावर उरलेलं संपूर्ण स्वराज्य खेचून आणलं पाहिजे!' मित्रांनो, काय भयंकर भारी स्ट्रॅटेजी आहे ही! याला 'Responsive Cooperation' किंवा 'प्रतियोगी सहकारिता' असं नाव दिलं गेलं. ब्रिटिशांना वाटलं होतं की भारतीय लोक भावनेच्या भरात हे नाकारतील आणि मग आपण मोकळे होऊ. पण टिळकांनी त्यांचा हा डाव त्यांच्यावरच उलटवला. जे मिळालंय ते पदरात पाडून घ्यायचं आणि पुढच्या लढाईसाठी हत्यार म्हणून वापरायचं, हे टिळकांचं 'पॉलिटिकल इकॉनॉमिक्स' खऱ्या अर्थाने 'नेक्स्ट लेव्हल' होतं. म्हणूनच त्यांना भारतीय असंतोषाचे जनक आणि राजकारणाचे चाणक्य म्हटले जाते...

जर आज तुम्हाला कोणी सांगितलं की, तुम्हाला एका मोठ्या सरकारी पदावर नोकरी मिळतेय, जिथे तुम्हाला लाखो रुपयांचा पगार, राहायला मोठा बंगला आणि नोकर-चाकर मिळतील, तर तुम्ही ती नोकरी सोडाल का? कोणीही वेडाच माणूस अशी नोकरी सोडेल, बरोबर ना? पण मित्रांनो, लोकमान्य टिळकांनी स्वतःच्या तरुणपणी नेमकी हीच 'वेडेगिरी' केली होती, आणि म्हणूनच आज आपण एका स्वतंत्र देशात श्वास घेत आहोत! जेव्हा बाळ गंगाधर टिळक यांनी आपलं बी. ए. आणि कायद्याचं शिक्षण पूर्ण केलं, तेव्हा त्यांच्या बुद्धिमत्तेची चर्चा संपूर्ण पुण्यात आणि इंग्रज सरकारमध्ये पसरली होती. ते गणितात आणि कायद्यात एवढे हुशार होते की, ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना खात्री होती की हा तरुण मुलगा पुढे जाऊन हायकोर्टाचा मोठा जज किंवा सरकारी अधिकारी बनेल. त्यांचे नातेवाईक आणि मित्र त्यांना सांगत होते की, 'बाळवंतराव, आता मस्तपैकी एखादी मोठी सरकारी नोकरी पकडा, भरपूर पैसे कमवा आणि आपलं आयुष्य आरामात सेटल करा.' पण टिळकांच्या डोक्यात पैशाची नाही, तर देशाच्या स्वातंत्र्याची आग पेटलेली होती! त्यांनी अतिशय ठामपणे आपल्या मित्रांना सांगितलं की, 'माझ्या शिक्षणाचा उपयोग मी या गोऱ्या साहेबांची गुलामी करण्यासाठी आणि स्वतःचे खिसे भरण्यासाठी अजिबात करणार नाही! माझा देश अज्ञानाच्या अंधारात झोपला आहे, त्याला जागं करणं हे माझं पहिलं कर्तव्य आहे.' आणि मग या माणसाने काय केलं? त्यांनी तो गलेलठ्ठ पगाराचा रस्ता लाथाडला आणि स्वतःच्या मित्रांसोबत मिळून 'न्यू इंग्लिश स्कूल' नावाची शाळा काढली. तिथे ते अत्यंत तुटपुंज्या पगारावर, काहीही पैसे न घेता मुलांना शिकवू लागले. एवढंच नाही, तर लोकांमध्ये देशभक्तीची आग पेटवण्यासाठी त्यांनी 'केसरी' आणि 'मराठा' ही वर्तमानपत्रे सुरू केली. विचार करा, ज्या माणसाला ब्रिटिशांच्या गाडीत दिमाखात फिरता आलं असतं, तो माणूस फाटके कपडे घालून, उपाशीपोटी आणि स्वतःच्या पायाला फोड येईपर्यंत देशासाठी रस्त्यावर फिरत होता. खरा 'हिरो' तोच असतो जो स्वतःच्या स्वार्थाची होळी करून देशाच्या भविष्यासाठी आपला आज जाळून टाकतो. टिळकांच्या त्या एका त्यागानं भारताच्या इतिहासाला जी कलाटणी दिली, ती जगातल्या कोणत्याही पैशाने विकत घेता आली नसती...

आज आपल्याला कोणत्याही विषयाची माहिती हवी असेल, तर आपण एका सेकंदात गुगलवर सर्च करतो आणि माहिती आपल्या डोळ्यांसमोर येते. पण शंभर वर्षांपूर्वी जेव्हा इंटरनेट नव्हतं, कॉम्प्युटर नव्हतं, तेव्हा लोकमान्य टिळकांचा मेंदूच एखाद्या सुपर-फास्ट सर्च इंजिनसारखा कसा काम करत होता, हे ऐकून तुम्ही खरंच थक्क व्हाल! ही गोष्ट आहे एकोणीसशे पंधरा सालची. नागपूरचे एक मोठे विद्वान आणि लेखक केशव लक्ष्मण दप्तरी हे महाभारताचे युद्ध नक्की कोणत्या काळात झाले, यावर एक अतिशय मोठा आणि कठीण ग्रंथ लिहीत होते. ते आपल्या या ग्रंथाची हस्तलिखित प्रत घेऊन लोकमान्य टिळकांना भेटायला पुण्यात आले. टिळकांनी तो ग्रंथ वाचला आणि त्यातल्या काही श्लोकांच्या अर्थावर त्यांच्यात सखोल चर्चा सुरू झाली. बोलता बोलता दप्तरी यांना 'आपस्तंब धर्मसूत्र' नावाच्या एका अत्यंत जुन्या आणि दुर्मिळ संस्कृत पुस्तकाची गरज भासली. आता अडचण अशी होती की, टिळकांच्या वाड्यात त्यांची एक स्वतःची प्रचंड मोठी लायब्ररी होती. त्या लायब्ररीत तब्बल पंच्याहत्तर ते ऐंशी भल्यामोठ्या लाकडी आल्माऱ्या, म्हणजेच कपाटे होती! आणि त्या कपाटांमध्ये हजारो पुस्तके अगदी ठासून भरलेली होती. सर्वात मोठी अडचण म्हणजे या पुस्तकांची कोणतीही यादी किंवा इंडेक्स तयार केलेला नव्हता. दप्तरी यांना वाटलं की आता हे एक पुस्तक शोधण्यासाठी या ८० कपाटांमध्ये कमीत कमी दोन दिवस तरी नक्कीच लागतील. पण मित्रांनो, तिथे टिळक होते! टिळक आपल्या जागेवरून उठले, कोणत्याही रजिस्टरमध्ये न बघता ते एका विशिष्ट कपाटाजवळ गेले. त्यांनी न चुकता त्या कपाटाचा दरवाजा उघडला, एक विशिष्ट रकाना निवडला आणि अवघ्या पंधरा सेकंदात ते दुर्मिळ पुस्तक बाहेर काढून दप्तरी यांच्या हातात ठेवलं! दप्तरी हे दृश्य बघून अक्षरशः वेडेच झाले. त्यांना समजलं नाही की हजारो पुस्तकांच्या गर्दीत या माणसाला हे पुस्तक नक्की कुठे ठेवलंय हे पाठ कसं असू शकतं? मित्रांनो, याला म्हणतात फोकस आणि प्रचंड अभ्यासाची ताकद! त्यांनी ती हजारो पुस्तकं नुसती शोभेसाठी ठेवली नव्हती, तर ती सगळी पुस्तकं त्यांच्या डोक्यात आणि मेंदूत अगदी योग्य फोल्डरमध्ये सेव्ह केलेली होती. म्हणूनच टिळक हे फक्त रस्त्यावर लढणारे नेते नव्हते, तर ते एकाच वेळी जगातले सर्वात मोठे विद्वान आणि चालते-बोलते ज्ञानकोश होते...

आजच्या काळात जर आपल्या समोर एखादा पिझ्झा, बर्गर किंवा आवडीची आईस्क्रीम आली, तर आपण स्वतःला कंट्रोल करू शकतो का? डॉक्टरने कितीही ओरडून सांगितलं की गोड खाऊ नका, तरी आपण गुपचूप एक तुकडा तरी खातोच! आपली जीभ आपल्या अजिबात ऐकत नाही. पण स्वतःच्या मनावर आणि जिभेवर शंभर टक्के ताबा कसा मिळवायचा, हे तुम्हाला लोकमान्य टिळकांकडूनच शिकावं लागेल. लोकमान्यांना आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात मधुमेहाचा अत्यंत कडक आजार जडला होता. त्यांच्या डॉक्टरांनी त्यांना गोड पदार्थ आणि इतर अनेक आवडत्या गोष्टी खाण्यावर अतिशय कडक बंदी घातली होती. त्यांना फक्त ठराविक आणि अतिशय बेचव असं पथ्याचं जेवण खावं लागायचं. आता एवढा मोठा नेता म्हटल्यावर त्यांच्या आजूबाजूला रोज पंचपक्वान्नांचे ताट यायचे. पण टिळकांनी आपल्या मनाचा असा काही निग्रह केला होता की, त्यांनी एकदा जे कडक पथ्य सुरू केलं, त्यानंतर त्यांनी वर्ज्य असलेल्या पदार्थांपैकी एका साध्या दाण्यालाही कधी चुकून हात लावला नाही! त्यांच्या ताटात कितीही भारी मिठाई असली, तरी त्यांची नजर तिकडे चुकूनही वळत नसे. पथ्याचे ते बेचव आणि उकडलेले पदार्थ ते अतिशय शांतपणे आणि मोठ्या चवीने खात असत. एकदा त्यांच्या घरातीलच एका व्यक्तीने त्यांना अत्यंत आदराने आणि कौतुकाने विचारलं, 'दादा, तुम्हाला हे असं रोज रोज बेचव आणि मिळमिळीत जेवण कसं काय आवडतं? तुम्हाला कधीच काही चमचमीत खावंसं वाटत नाही का?' तेव्हा लोकमान्यांनी हसून जे उत्तर दिलं, ते आजच्या पिढीने सुवर्णाक्षरांनी लिहून ठेवण्यासारखं आहे. टिळक अत्यंत सहजपणे म्हणाले, 'अरे बाबा, तुमच्यात आणि माझ्यात हाच तर मोठा फरक आहे. तुम्ही सगळे लोक फक्त खाण्याकरिता जगता, आणि मी मात्र केवळ माझ्या देशाला जिवंत ठेवण्यासाठी आणि जगण्याकरिता खातो!' मित्रांनो, हे वाक्य म्हणजे त्यांच्या आयुष्याचं खरं तत्त्वज्ञान होतं. जर टिळकांनी आपल्या जिभेवर इतका कडक ताबा ठेवला नसता, तर त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या दहा वर्षांतील ते भयंकर धावपळीचे आणि देशाच्या स्वातंत्र्याचे कार्य ते कधीच करू शकले नसते. स्वतःच्या शरीराला लाडवून ठेवण्यापेक्षा त्याला देशासाठी एका हत्यारासारखं कसं वापरायचं, हेच त्यांनी यातून दाखवून दिलं. खरं स्वातंत्र्य हे आधी स्वतःच्या इंद्रियांवर मिळवावं लागतं, हेच टिळकांचं खरं मोठेपण होतं...

मित्रांनो, जर तुम्हाला दवाखान्यात छोटीशी सुई जरी टोचली, किंवा मुंगी जरी चावली, तरी आपण केवढा आरडाओरडा करतो! इंजेक्शन घेताना तर चांगल्या चांगल्या धिप्पाड माणसांची सुद्धा भंबेरी उडते. पण आज मी तुम्हाला लोकमान्य टिळकांच्या आयुष्यातला असा एक प्रसंग सांगणार आहे, जो ऐकून तुमची छाती आश्चर्याने आणि आदराने थक्क होईल. एकोणीसशे चौदा सालची ही गोष्ट आहे. डॉ. बाळकृष्ण शिवराम मुंजे आणि दादासाहेब खापर्डे हे दोन मोठे नेते टिळकांना भेटण्यासाठी पुण्यात त्यांच्या वाड्यात आले होते. रात्रीची वेळ होती आणि गप्पागोष्टी सुरू होत्या. त्यावेळी टिळकांना मधुमेहाचा, म्हणजेच डायबिटीसचा भयंकर त्रास होता. या आजारामुळे त्यांच्या डोक्यावर अत्यंत वेदनादायक असे मोठे फोड वारंवार येत असत. आता यावर त्या काळात उपाय काय होता? तर ते फोड एका भयंकर जहाल अशा 'आसिड' ने चक्क जाळून टाकणे! विचार करा, जिवंत आणि नाजूक कातडीवर आसिड टाकल्यावर काय भयंकर वेदना होत असतील? जेव्हा डॉ. मुंजे तिथे बसले होते, तेव्हा त्यांनी स्वतः पाहिलं की टिळक आपल्या डोक्यावरच्या त्या भयंकर फोडांवर स्वतःच्या हाताने ते जहाल आसिड लावून ते जाळून टाकत होते. ते दृश्य पाहून डॉक्टर मुंजे यांच्याच काळजाचा ठोका चुकला. ते स्वतः एक डॉक्टर असूनही त्यांना ते बघवेना. त्यांनी अत्यंत कळवळून टिळकांना विचारले, 'अहो लोकमान्य, या आसिडने तर भयंकर आणि असह्य अशा वेदना होतात. तुमची कातडी अक्षरशः जळतेय. तुम्ही हा एवढा भयंकर त्रास कसा काय सहन करू शकता?' यावर टिळकांच्या चेहऱ्यावर वेदनेचा साधा एक लवलेशही नव्हता, ना त्यांच्या कपाळावर आठी होती. त्यांनी अत्यंत शांतपणे आणि एका स्थितप्रज्ञ योग्यासारखं उत्तर दिलं. ते म्हणाले, 'डॉक्टर, एकदा का आपण ठरवलं की ही गोष्ट आपल्या उपचारासाठी आवश्यक आहे आणि ती आपल्याला करायचीच आहे, मग ती कितीही वेदनादायी असली तरी ती मुकाट्याने सहन केलीच पाहिजे! त्यात रडत बसण्यात काय अर्थ आहे?' मित्रांनो, याला म्हणतात खऱ्या अर्थाने पोलादी छातीचा माणूस! ज्या माणसाने स्वतःच्या शरीरावरचे फोड आसिडने जाळताना कधी साधा 'आह' शब्द काढला नाही, तो माणूस इंग्रजांच्या लाठ्या-काठ्यांना आणि त्यांच्या भयंकर तुरुंगवासाला कसा घाबरेल? शरीरापेक्षा मनाची ताकद आणि विलपॉवर किती प्रचंड असू शकते, याचा हा जगातला सर्वात मोठा धडा लोकमान्यांनी आपल्याला दिला आहे. म्हणूनच ते ब्रिटिशांसाठी एक न हरवता येणारं मोठं वादळ होते...

कधी तुम्ही दहा हजार लोकांच्या गर्दीत उभे आहात, आणि अचानक तिथे एक भयंकर मोठी हाणामारी सुरू झाली, तर काय होईल? समोरून खुर्च्या फेकून मारल्या जात आहेत, लोकांच्या हातात मोठमोठ्या लाठ्या-काठ्या आहेत, डोकी फुटून रक्त वाहतंय! अशा वेळी कोणत्याही माणसाची पहिली रिअ‍ॅक्शन काय असेल? साहजिकच, जीव वाचवण्यासाठी मागच्या दाराने पळ काढणे! पण मित्रांनो, एकोणीसशे सात सालच्या सुरत काँग्रेसच्या ऐतिहासिक अधिवेशनात जेव्हा असाच भयंकर राडा झाला, तेव्हा तिथे एक माणूस एखाद्या जिवंत ज्वालामुखीसारखा आणि हिमालयासारखा अविचल उभा होता! तो काळच असा होता की काँग्रेसमध्ये मवाळ आणि जहाल असे दोन कट्टर गट पडले होते. वातावरणात प्रचंड टेन्शन होतं. टिळक जेव्हा भाषण करण्यासाठी मंचावर उभे राहिले, तेव्हा मवाळ गटाच्या लोकांनी त्यांना खाली खेचण्याचा प्रयत्न केला. अचानक गर्दीतून कुणीतरी एक जड आणि भलीमोठी कोल्हापुरी चप्पल मंचावर भिरकावली! ती चप्पल सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी आणि फिरोजशहा मेहता यांना लागली. आणि मग जे काही घडलं, ते एखाद्या ब्लॉकबस्टर सिनेमातल्या भयानक फाईट सीनपेक्षाही भयंकर होतं! हजारो लोक हातात लाठ्या घेऊन एकमेकांच्या अंगावर धावून गेले. मंचावरची तोडफोड सुरू झाली. टिळकांच्या बाजूला असणारे त्यांचे तरुण आणि धिप्पाड समर्थक वेगाने मंचावर आले. त्यांनी टिळकांच्या सभोवताली एक मानवी भिंत उभी केली आणि ते अत्यंत काळजीने ओरडले, 'लोकमान्य, खाली उतरा! ते लोक तुम्हाला ठार मारतील! आपला जीव महत्त्वाचा आहे, चला इथून!' पण टिळकांनी काय केलं असेल? त्यांनी तो बचाव पूर्णपणे नाकारला! ते त्या टेबलवर पाय रोवून, छाती काढून आणि हात बांधून अगदी ताठ मानेने उभे राहिले! त्यांच्या डोळ्यांतून अक्षरशः आगीच्या ठिणग्या उडत होत्या. ते प्रचंड खणखणीत आवाजात गरजले, 'माझा इथे बोलण्याचा कायदेशीर अधिकार आहे आणि तो मी गाजवणारच! मला जर माझ्याच देशासाठी मरण येणार असेल, तर मी पाठीत वार खाऊन पळ काढणाऱ्या भ्याड माणसासारखा पळणार नाही! मी इथेच उभा राहीन!' त्यांचा तो भयंकर अवतार आणि ती नजर बघून हातात लाठ्या घेऊन मंचावर आलेल्या गुंडांचीही हवा गुल झाली आणि त्यांची पावलं तिथेच थबकली! मित्रांनो, स्वतःच्या जीवावर बेतलेलं असतानाही जो माणूस एक इंचही मागे हटत नाही, तोच माणूस खऱ्या अर्थाने देशाचा नेता बनू शकतो. संकटाच्या डोळ्यांत डोळे घालून मृत्यूलाही चॅलेंज देण्याची ही 'डेअरिंग' फक्त लोकमान्य टिळकांमध्येच होती...

आजच्या काळात तुम्ही अनेक राजकीय पुढाऱ्यांच्या भव्य मिरवणुका पाहिल्या असतील. करोडो रुपयांच्या लग्झरी गाड्या, आजूबाजूला बंदुका घेतलेले शेकडो सिक्युरिटी गार्ड्स, आणि पैसे देऊन बोलावलेली गर्दी जी त्यांच्या नावाच्या घोषणा देत असते. हा सगळा खोटा आणि पैशाचा दिखावा असतो. पण मित्रांनो, जेव्हा लोकांचं एखाद्या नेत्यावर निस्सीम आणि खरं प्रेम असतं, तेव्हा काय चमत्कार घडतो, हे ऐकून तुमच्या अंगावर नक्कीच काटा येईल! ही गोष्ट आहे बेळगाव आणि नागपूरच्या प्रवासातील. लोकमान्य टिळकांचा त्यावेळी संपूर्ण हिंदुस्थानावर असा काही दबदबा होता की इंग्रज सरकारला त्यांच्या नावाचीच दहशत वाटायची. एकदा टिळक नागपूरच्या रेल्वे स्टेशनवर उतरले. त्यांना पाहण्यासाठी अक्षरशः वीस ते पंचवीस हजार लोकांचा प्रचंड जनसागर तिथे उसळला होता. स्टेशनबाहेर टिळकांना घेऊन जाण्यासाठी एक अतिशय सुंदर सजवलेली आणि दोन घोड्यांची एक मोठी बग्गी उभी होती. टिळक त्या बग्गीत जाऊन बसले. पण पुढच्याच सेकंदाला तिथे उपस्थित असलेल्या हजारो तरुण कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांनी, उच्चशिक्षित डॉक्टरांनी आणि वकिलांनी त्या बग्गीला गराडा घातला. त्यांनी अत्यंत आदराने पण हट्टाने गाडीवानाला खाली उतरायला लावलं आणि त्या गाडीला जुंपलेले दोन्ही घोडे चक्क सोडून दिले! होय, त्यांनी जनावरांना बाजूला काढलं आणि त्या उच्चशिक्षित तरुणांनी त्या जड बग्गीचे दांडे स्वतःच्या मजबूत खांद्यावर घेतले! हे बघून टिळक अत्यंत भावुक झाले. ते हात जोडून वारंवार त्या तरुणांना विनंती करत होते, 'अरे माझ्या पोरांनो, हे काय करताय? मला हे अजिबात मान्य नाही! मी एक साधा माणूस आहे. तुम्ही जनावरांचं काम का करताय? मला खाली उतरू द्या!' पण त्या तरुणांच्या डोळ्यांत एक वेगळीच आग आणि भक्ती होती. ते मोठ्या अभिमानाने ओरडून म्हणाले, 'लोकमान्य! तुम्ही आमच्या देशाच्या स्वातंत्र्याचं एवढं मोठं ओझं स्वतःच्या खांद्यावर वाहत आहात, तर आम्ही तुमचा रथ दोन पावलं आमच्या खांद्यावरून ओढू शकत नाही का? हे आमचं काम नाही, तर ही आमची देशसेवा आहे!' आणि मग 'लोकमान्य टिळक विजय असो' आणि 'वंदे मातरम' च्या प्रचंड आणि गगनभेदी घोषणांनी तो संपूर्ण परिसर दुमदुमून गेला. बाजूला उभे असलेले ब्रिटिश पोलीस अधिकारी हे दृश्य बघून अक्षरशः थरथर कापत होते. त्यांना समजलं होतं की, जो माणूस लोकांच्या मनावर असा राज्याभिषेक करून बसलाय, त्याला जगातलं कोणतंच सरकार किंवा तुरुंग कधीच हरवू शकत नाही! सत्ता आणि पैशाने लोक विकत घेता येतात, पण असा 'देवदूत' होण्यासाठी आयुष्यभर देशासाठी जळावं लागतं, हेच टिळकांनी सिद्ध केलं...

आजच्या काळात आपण बघतो की, जो माणूस फाडफाड इंग्रजी बोलतो, एकदम स्टायलिश आणि ब्रँडेड विदेशी कपडे घालतो, त्यालाच आपण जगातला सर्वात 'स्मार्ट' आणि 'मॉडर्न' माणूस समजतो. आपल्याला आपली मातृभाषा बोलण्याची किंवा आपले पारंपरिक कपडे घालण्याची कधीकधी लाज वाटते. पण शंभर वर्षांपूर्वी लोकमान्य टिळकांनी स्वतःच्याच मुलीला या विषयावर जो एक जबरदस्त धडा शिकवला होता, तो ऐकून तुमचे डोळे नक्कीच उघडतील! त्या काळात मुलींना शाळेत पाठवणं किंवा त्यांना शिक्षण देणं हे खूप दुर्मिळ आणि धाडसाचं काम होतं. पण टिळक हे अत्यंत पुढारलेल्या विचारांचे होते. त्यांनी आपल्या मुलीला, म्हणजे ताईला, अतिशय प्रेमाने शाळेत घातलं होतं. काही दिवसांनी ताईला इंग्रजी भाषेचा आणि युरोपियन जीवनशैलीचा प्रचंड आकर्षण वाटू लागलं. ती घरी आली आणि अत्यंत आत्मविश्वासाने टिळकांना म्हणाली, 'दादा, मला आता हे कंटाळवाणे गणित आणि अवघड संस्कृतचे श्लोक नाही शिकायचे! मला आता फक्त इंग्रजी भाषा शिकायची आहे. आणि मला हे आपले साधे कपडे सुद्धा नकोत, मला विलायती लोकांसारखे भारी कपडे घालायचे आहेत!' आता कोणत्याही सामान्य बापाला वाटलं असतं की आपली मुलगी किती 'फॉरवर्ड' विचार करतेय. पण टिळक म्हणजे विचारांचा पक्का पाया असलेला माणूस! त्यांनी हातातील लेखणी खाली ठेवली आणि अत्यंत गंभीर पण शांत आवाजात ते आपल्या मुलीला म्हणाले, 'बाळा, इंग्रजी भाषा शिकण्याला माझा अजिबात विरोध नाही. पण स्वतःच्या घराचा पाया कच्चा ठेवून, दुसऱ्याच्या घरावर मजला बांधण्यात काहीच शहाणपण नसतं! तू एक भारतीय मुलगी आहेस. जोपर्यंत तुला स्वतःची संस्कृती, स्वतःची भाषा आणि अवघड गणितासारखे विषय पक्के समजत नाहीत, तोपर्यंत नुसती विदेशी भाषा शिकून तू काय तीर मारणार आहेस? आधी स्वतःच्या मुळांशी घट्ट जोडलेली राहा!' आणि कपड्यांबद्दल तर त्यांनी तिला अर्थशास्त्राचा एक भयंकर मोठा धडाच दिला. ते म्हणाले, 'जेव्हा तू एक विदेशी कापड विकत घेतेस, तेव्हा तू फक्त कपडा घेत नाहीस, तर तू तुझ्याच देशातल्या गरीब विणकराच्या तोंडचा घास काढून तो लंडनच्या श्रीमंत व्यापाऱ्यांच्या खिशात टाकतेस! हे पाप मी माझ्या घरात तरी होऊ देणार नाही!' मित्रांनो, काय क्लिअर 'व्हिजन' होतं त्या माणसाचं! खरा 'स्वॅग' म्हणजे दुसऱ्याची आंधळेपणाने कॉपी करणं नाही, तर स्वतःच्या मातीचा आणि संस्कृतीचा अभिमान बाळगून मग संपूर्ण जगाशी स्पर्धा करणं होय. टिळकांना आपल्या देशातली तरुण पिढी 'वेस्टर्न' नको होती, तर ती खऱ्या अर्थाने 'ग्लोबल' आणि तरीही 'इंडियन' हवी होती...

आजकालच्या कोणत्याही मोठ्या पुढाऱ्याला किंवा मंत्र्याला भेटायचं असेल, तर किती मोठी लाईन असते! आजूबाजूला कडक सिक्युरिटी असते, बाउन्सर असतात, आणि एखाद्या गरीब माणसाने जर आत जाण्याचा प्रयत्न केला, तर त्याला अक्षरशः धक्के मारून बाहेर काढलं जातं. बरोबर ना? पण लोकमान्य टिळकांचा 'दरबार' कसा होता, याची ही एक डोळ्यांत पाणी आणणारी गोष्ट आहे. अमरावतीच्या मुक्कामात टिळकांना भेटण्यासाठी अख्ख्या शहरातल्या मोठ्या वकिलांची, श्रीमंत व्यापाऱ्यांची आणि राजकारण्यांची प्रचंड मोठी गर्दी जमली होती. सगळे लोक एकदम भारी कपडे घालून टिळकांशी चर्चा करण्यासाठी वेटींग रूममध्ये बसले होते. टिळकांचे स्वयंसेवक अतिशय कडक शिस्तीत दारावर पहारा देत होते. इतक्यात तिथे एक अतिशय गरीब, काळाकभिन्न आणि हाडाचा सांगाडा झालेला कुणबी शेतकरी आला. त्याच्या अंगावर एक जुनी फाटकी कांबळी होती, डोक्याला मळकट पागोटे होते आणि पायात चप्पल सुद्धा नव्हती. त्याच्या हातात एक छोटीशी मळकी पुरचुंडी होती. तो स्वयंसेवकांना हात जोडून म्हणाला, 'बाबांनो, मला माझ्या टिळक महाराजांना भेटायचं आहे, मला आत सोडून द्या.' त्या स्वयंसेवकांनी त्याला रागाने हाकलून दिलं आणि म्हणाले, 'ए वेड्या, चालता हो इथून! महाराज आत मोठ्या लोकांशी महत्त्वाच्या कामावर बोलत आहेत. तुझ्यासारख्या भिकाऱ्याला वेळ नाहीये त्यांच्याकडे!' हा सगळा आरडाओरडा आत बसलेल्या टिळकांच्या कानावर गेला. ते ताडकन आपल्या खुर्चीवरून उठले आणि थेट दारापाशी आले. त्या गरीब शेतकऱ्याला पाहताच त्यांचे डोळे रागाने लाल झाले, पण तो राग त्या शेतकऱ्यासाठी नव्हता, तर स्वतःच्याच कार्यकर्त्यांसाठी होता! त्यांनी कार्यकर्त्यांना कडक शब्दात झापलं आणि म्हणाले, 'अरे मूर्खांनो, तुम्हाला लाज नाही वाटत? आपण हे जे काही स्वराज्याचं युद्ध लढतोय ना, ते या आत बसलेल्या श्रीमंतांसाठी नाही, तर याच गरीब शेतकऱ्यांसाठी लढतोय! तोच माझ्या देशाचा खरा मालक आहे!' मग टिळकांनी अत्यंत प्रेमाने त्या शेतकऱ्याचा हात पकडला, त्याला थेट आत नेलं आणि स्वतःच्या शेजारी मऊ गादीवर बसवलं. त्या शेतकऱ्याने थरथरत्या हाताने आपली ती मळकट पुरचुंडी उघडली. त्यात ज्वारीच्या लाह्या आणि काही साधे दाणे होते. त्याने ते प्रेमाने टिळकांपुढे ठेवले. जगातल्या मोठ्या मोठ्या देणग्या लाथाडणाऱ्या टिळकांनी तो ज्वारीचा प्रसाद अत्यंत आनंदाने आणि आदराने स्वीकारला. त्यांनी त्या शेतकऱ्याची त्याच्या शेतीबद्दल आणि पावसापाण्याबद्दल प्रेमाने चौकशी केली. मित्रांनो, तो शेतकरी बाहेर आला तेव्हा त्याच्या डोळ्यांतून घळाघळा पाणी वाहत होतं. त्याला वाटत होतं की आज आपण साक्षात देवाला भेटून आलो. याला म्हणतात खरा 'लोकमान्य'! ज्या नेत्याचे पाय जमिनीवर असतात आणि ज्याचं काळीज गरिबांसाठी धडधडतं, तोच खऱ्या अर्थाने लोकांच्या हृदयावर राज्य करू शकतो...

मित्रांनो, कल्पना करा की तुम्ही पहिल्यांदाच भारताबाहेर गेला आहात. तो काळ एकोणीसशे विशीच्या आसपासचा आहे. तुम्ही साक्षात लंडन शहराच्या मध्यभागी उभे आहात. आजूबाजूला गगनचुंबी इमारती आहेत, आणि रस्त्यावर भयंकर वेगाने धावणाऱ्या भल्यामोठ्या मोटर गाड्या आणि घोडागाड्यांची प्रचंड गर्दी आहे. असं दृश्य बघून कोणाचीही भंबेरी उडेल ना? रस्ता ओलांडायचा नुसता विचार जरी केला तरी अंगाला घाम फुटेल! लोकमान्य टिळक जेव्हा आपल्या एका महत्त्वाच्या खटल्यासाठी लंडनला गेले होते, तेव्हा त्यांच्यासोबत त्यांचे वकील मित्र दादासाहेब करंदीकर हे सुद्धा होते. लंडनच्या त्या भयंकर ट्रॅफिकची आणि वेगाची करंदीकरांना प्रचंड दहशत वाटायची. एकदा हे दोघेही लंडनच्या एका अत्यंत वर्दळीच्या रस्त्यावरून पायी चालले होते. रस्ता क्रॉस करायची वेळ आली तेव्हा गाड्यांचा स्पीड बघून करंदीकरांच्या काळजाचा ठोकाच चुकला. ते अक्षरशः पंधरा मिनिटे भीतीने एकाच जागी खिळून उभे राहिले. त्यांना वाटलं की आता आपण पुढे गेलो तर नक्कीच एखाद्या गाडीखाली चिरडून मरू! पण आपल्या लोकमान्यांचा 'स्वॅग'च काही वेगळा होता! त्यांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा साधा लवलेशही नव्हता. त्यांनी आपल्या नेहमीच्या रुबाबात, डोक्यावरची पगडी सावरली आणि त्या भयंकर ट्रॅफिकमध्ये अत्यंत शांतपणे आणि छाती काढून रस्ता ओलांडायला सुरुवात केली. हे बघून करंदीकर जीवाच्या आकांताने ओरडले, 'अहो बाळवंतराव! हे काय करताय? थांबा! आपण चिरडून मरू!' तेव्हा टिळक बरोबर रस्त्याच्या मधोमध थांबले, चक्क हसले आणि अत्यंत खणखणीत आवाजात म्हणाले, 'अरे दादा, एवढे घाबरताय कशाला? ही काही आपली हिंदुस्थानातली बेफाम चालणारी पोलिसांची गाडी नाहीये की जी आपल्याला मुद्दाम उडवून देईल! हे लंडनचे रस्ते आहेत आणि इथल्या गाड्या चालवणाऱ्यांना ब्रेक कसा मारायचा हे चांगलं माहीत आहे. आणि समजा मृत्यू यायचाच असेल, तर तो अशा रस्त्यावर काय, किंवा तुम्ही घरात लपून बसलात तरी तिथूनही तो तुम्हाला शोधून काढेलच की! मग मरणाला घाबरायचं कशाला?' मित्रांनो, काय कमाल विचार आहे बघा! परक्या देशात, परक्या लोकांच्या तंत्रज्ञानासमोर आपला हा मराठमोळा वाघ अजिबात दबला नाही. त्यांची ही निडर वृत्ती आणि आत्मविश्वास खऱ्या अर्थाने 'माईंड ब्लोइंग' होता. संकटाला किंवा मृत्यूला घाबरून एका जागी उभं राहण्यापेक्षा, स्वतःच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवून थेट पुढे चालत राहणं, हेच एका खऱ्या लीडरचं सर्वात मोठं लक्षण असतं...