Lokmanya Tilak Kisse

तुमच्या शाळेतले सर हातात पुस्तक घेऊन शिकवतात ना? पण टिळक सर कधीच पुस्तक हातात घेत नसत. ही गोष्ट आहे जेव्हा ते पुण्याच्या शाळेत गणित आणि संस्कृत शिकवायचे. ते वर्गात यायचे, आणि न बघता शिकवायला सुरुवात करायचे. एकदा एका हुशार मुलाने त्यांना अडवायचा प्रयत्न केला. तो म्हणाला, "सर, पुस्तकात तर वेगळंच दिलंय." टिळकांनी शांतपणे त्याला विचारलं, "कोणतं पान नंबर?" मुलाने पान नंबर सांगितला. टिळकांनी फक्त डोळे मिटले आणि त्या पानावरचा एक-न्-एक शब्द, जसाच्या तसा बोलून दाखवला! ते म्हणाले, "बाळा, पुस्तक चुकत असेल, पण मी नाही!" आणि खरंच, पुस्तकात छापण्याची चूक होती. सगळी मुलं थक्क झाली! टिळक म्हणायचे, "शिक्षकाने पुस्तकातून नाही, तर डोक्यातून शिकवलं पाहिजे." मित्रांनो, याला म्हणतात 'जिनियस'. आज आपण छोट्याश्या गोष्टीसाठी गुगल करतो, पण टिळकांनी त्या काळी सगळं ज्ञान आपल्या 'मेमरी कार्ड' मध्ये सेव्ह करून ठेवलं होतं. म्हणूनच ते नुसते शिक्षक नव्हते, तर 'गुरू' होते...

उद्या टिळकांचा मृत्यू होणार! एका प्रसिद्ध ज्योतिषाने हे भविष्य वर्तवलं होतं. त्या काळी व्हॉट्सॲप नव्हतं, तरीही ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. सगळीकडे चर्चा सुरू झाली. टिळकांच्या घरी लोकांची गर्दी जमली. घरातल्या बायका रडायला लागल्या. वातावरण एकदम गंभीर झालं होतं. पण ज्यांचा मृत्यू होणार होता, ते टिळक काय करत होते? ते आरामात आपल्या खोलीत गेले आणि तांगड्या पसरून चक्क झोपून गेले! लोकांना प्रश्न पडला, ज्या माणसाचा उद्या 'काळा दिवस' आहे, तो इतका शांत कसा झोपू शकतो? दुसऱ्या दिवशी सकाळ झाली. टिळक उठले, त्यांनी पेपर वाचला, चहा घेतला आणि बाहेर आले. लोकांना बघून ते हसून म्हणाले, "काय रे? झाला का मृत्यू? अरे, ज्योतिष हे एक शास्त्र आहे, जादू नाही. आणि समजा, मृत्यू आलाच, तर त्याला घाबरून आजची झोप का मोडायची?" विचार करा मित्रांनो, किती 'डेअरिंग' पाहिजे हे बोलायला. मृत्यूला सुद्धा ज्या माणसाने 'वेटिंग लिस्ट' वर टाकलं, ते होते आपले लोकमान्य! संकटं येतात आणि जातात, पण आपण डगमगायचं नसतं, हाच धडा ते आपल्याला देऊन गेले...

अरे, हे जैन धर्माचं दुर्मिळ पुस्तक इथे कसं? मुनी जिनविजय चकीत होऊन बघत होते. ते एक मोठे विद्वान होते आणि खूप दिवसांपासून एका विशिष्ट पुस्तकाच्या शोधात होते. ते पुस्तक त्यांना कुठेच मिळत नव्हतं. एकदा ते टिळकांच्या लायब्ररीत गेले. तिथे हजारो पुस्तकं होती. टिळक त्यावेळी दुसरंच काहीतरी वाचत होते. मुनींनी सहज विचारलं, "अहो, तुमच्याकडे ते अमूक अमूक पुस्तक असेल का ओ?" टिळकांनी मान वर न करता, लायब्ररीच्या एका कोपऱ्यात बोट दाखवलं आणि म्हणाले, "त्या कपाटात, तिसऱ्या लाईनवर, डावीकडून चौथं पुस्तक बघा. तेच आहे ना?" मुनी तिथे गेले, आणि काय आश्चर्य! ते पुस्तक तिथेच होतं! मुनींना धक्काच बसला. ते म्हणाले, "अहो, तुम्ही तर जैन नाही, तुमचा विषय वेगळा, तरी तुम्हाला हे कसं माहित?" टिळक हसले आणि म्हणाले, "अभ्यास म्हणजे फक्त स्वतःचा विषय वाचणे नव्हे. ज्ञान कुठूनही मिळो, ते साठवता आलं पाहिजे." बघा, त्या काळी गुगल नव्हतं, पण टिळकांचा मेंदू हाच सुपर-कम्प्युटर होता. याला म्हणतात खरी बुद्धिमत्ता...

तुम्हाला जर कोणी सांगितलं की "जा, रस्त्यावर उभा राहून लोकांकडे एक-एक रुपया माग", तर तुम्ही कराल? "छे! मी आणि भीक मागू? लोक काय म्हणतील?" असंच वाटेल ना? पण लोकमान्य टिळकांना हे काम करायला कधीच लाज वाटली नाही. ही गोष्ट आहे 'पैसा फंड' गोळा करतानाची. स्वदेशी कारखाने उभे करण्यासाठी टिळक स्वतः झोळी घेऊन फिरत होते. एकदा एक माणूस त्यांना म्हणाला, "अहो बळवंतराव, तुम्ही एवढे मोठे नेते, ब्रिटीश सरकार तुम्हाला घाबरतं, आणि तुम्ही हे काय चिल्लर गोळा करताय? हे तुम्हाला शोभतं का?" तेव्हा टिळकांनी त्याला जे सुनावले ना, ते एकदम कडक होतं. ते म्हणाले, "अरे, देशाचं काम कधीच लहान नसतं. जे हात स्वतःसाठी पसरतात ते भिकारी, पण जे हात देशासाठी पसरतात, ते खरे 'श्रीमंत' असतात." त्या दिवशी त्यांनी स्वतः खिशात पावती-पुस्तक ठेवलं होतं आणि त्या माणसाकडून पैसे घेऊन त्याला पावती सुद्धा दिली. विचार करा, आजच्या काळातला कोणता लीडर असा हिशोब देईल? पण टिळक म्हणजे 'ट्रान्सपरन्सी'! त्यांना माहित होतं की लोकांचा विश्वास जिंकण्यासाठी, हिशोब चोखच पाहिजे...

अहो, मला टिळक महाराजांना भेटायचं आहे, ते कुठे आहेत? एका साध्या-भोळ्या शेतकऱ्याने अमरावतीच्या सभेत विचारलं. तो बिचारा खेड्यातून आला होता. त्याला वाटलं 'महाराज' म्हणजे कोणीतरी राजा असेल, डोक्यावर मुकुट, अंगावर दागिने आणि आजूबाजूला सेवक! पण समोर तर एक साधा माणूस धोतर आणि उपरणं घालून जमिनीवर बसला होता. त्या शेतकऱ्याचा विश्वासच बसेना. तो पुन्हा त्या माणसाला म्हणाला, "अरे बाबा, मला महाराजांकडे जायचंय, तू कशाला मध्ये येतोस?" तेव्हा तो साधा माणूस खळखळून हसला आणि शेतकऱ्याच्या खांद्यावर हात ठेवून म्हणाला, "अरे मित्रा, मीच आहे तो टिळक!" शेतकरी थक्क झाला. तो म्हणाला, "तुम्ही? आणि महाराज? मग तुमचं सिंहासन आणि मुकुट कुठे आहे?" तेव्हा टिळकांनी जे उत्तर दिलं ते ऐकून तुम्ही खुश व्हाल. ते म्हणाले, "राजा, मी सिंहासनावर बसणारा महाराज नाही, तर लोकांच्या हृदयावर राज्य करणारा महाराज आहे. माझा मुकुट माझ्या डोक्यावर नाही, तर माझ्या कामात आहे." बघा मित्रांनो, लोकमान्य म्हणजे नुसते लीडर नव्हते, तर ते आपल्यातलेच एक होते. मोठेपणा कपड्यात नसतो, तर तो आपल्या विचारात असतो...

जेव्हा एखादा माणूस जेलमधून सुटतो, तेव्हा समाज त्याच्याकडे गुन्हेगार म्हणून बघतो, बरोबर? लोक त्याच्यापासून लांब पळतात. पण जेव्हा टिळक जेलमधून बाहेर आले, तेव्हा काय झालं असेल? १८८२ सालची गोष्ट. टिळक आणि आगरकर या दोन तरुणांना १०१ दिवसांची शिक्षा झाली होती. तेव्हा त्यांचे वय काय असेल? जेमतेम पंचवीस-सव्वीस! जेव्हा ते डोंगरीच्या तुरुंगातून सुटून पुण्यात आले, तेव्हा जे दृश्य होतं, ते बघून ब्रिटीश सरकारचे डोळे पांढरे झाले. हजारो लोक रस्त्यावर जमले होते. कोणी त्यांना गुन्हेगार समजत नव्हतं. लोक प्रेमाने त्यांना 'बाळगोपाळ' म्हणत होते. त्या दिवशी पुण्यात जणू काही दिवाळी साजरी झाली! लोकांनी त्यांची मिरवणूक काढली, फुलांचा वर्षाव केला. विचार करा, वयाच्या अवघ्या पंचविसाव्या वर्षी या माणसाने लोकांच्या मनावर असं राज्य करायला सुरुवात केली होती की जेलची शिक्षा सुद्धा त्यांना 'मेडल' सारखी वाटत होती. लोकांना माहित होतं की यांनी ही शिक्षा स्वतःच्या स्वार्थासाठी नाही, तर आपल्या देशासाठी भोगली आहे. यावरून एकच शिकायचं—तुम्ही काय करता यापेक्षा तुम्ही 'कोणासाठी' करता हे महत्त्वाचं आहे. स्वतःसाठी जगणारे खूप असतात, पण जे दुसऱ्यांसाठी आणि देशासाठी त्रास सहन करतात, त्यांनाच दुनिया डोक्यावर घेते. आणि म्हणूनच टिळक हे फक्त पुण्याचे नाही, तर भारताचे पहिले 'सुपरस्टार' होते...

जर तुम्हाला माहित असेल की हे एक वाक्य बोलल्यावर पोलीस तुम्हाला पकडून नेतील आणि जेलमध्ये टाकतील, तर तुम्ही खरं बोलण्याची हिंमत कराल? खूप अवघड आहे ना? पण टिळकांसाठी हे रोजचं होतं. एकदा त्यांच्या 'केसरी' वर्तमानपत्रात कोल्हापूरच्या प्रकरणावर एक जळजळीत लेख छापून आला. तो लेख इतका कडक होता की सरकार हादरलं. पोलीस वॉरंट घेऊन आले आणि त्यांनी विचारलं, "हा लेख कोणी लिहिलाय? जो कोणी लेखक असेल त्याला आम्ही अटक करणार." आता खरी गंमत अशी होती की तो लेख टिळकांनी लिहिलाच नव्हता! तो त्यांच्या एका सहकाऱ्याने लिहिला होता. टिळक सहज म्हणू शकले असते, "हे बघा, हे मी नाही लिहिलं, त्यांना पकडा." आणि त्यांची सुटका झाली असती. पण टिळक म्हणजे 'लॉयल्टी'चा दुसरा नाव! ते पोलिसांसमोर छाती काढून उभे राहिले आणि म्हणाले, "तो लेख माझ्या वर्तमानपत्रात आलाय ना? मी या पेपरचा संपादक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक शब्दाची जबाबदारी माझी आहे. मीच तो लिहिलाय असं समजा आणि मला अटक करा." त्यांनी आपल्या सहकाऱ्याला वाचवण्यासाठी स्वतः जेलमध्ये जाणं पसंत केलं. याला म्हणतात खरा लीडर! जो संकट आल्यावर टीमला पुढे करत नाही, तर स्वतः पुढे होऊन गोळी झेलतो. टिळकांची हीच डेअरिंग त्यांना 'लोकमान्य' बनवून गेली. 'माझं ते खरं' करणारे खूप असतात, पण 'खऱ्यासाठी मरणारे' फक्त टिळकच असू शकतात...

तो माणूस टिळकांचा कट्टर विरोधक होता. राजकारणात त्यांचे '३६' चे आकडे होते. पण जेव्हा एका गुंडाने टिळकांचा अपमान केला, तेव्हा तोच माणूस वाघासारखा धावून आला! ही गोष्ट आहे मुंबईच्या आर्य समाजाच्या हॉलमधली. तिथे एक मोठा कार्यक्रम सुरू होता. मंचावर न्यायमूर्ती रानडे आणि लोकमान्य टिळक दोघेही होते. रानडे म्हणजे मवाळ गटाचे, आणि टिळक म्हणजे जहाल गटाचे. त्यांचे विचार कधीच जुळत नसत. त्या सभेत बोलताना एका हलकट माणसाने टिळकांबद्दल काहीतरी वाईट बोलायला सुरुवात केली. त्याने टिळकांचा एकेरी उल्लेख करून त्यांचा अपमान केला. हे ऐकताच शांत स्वभावाचे न्यायमूर्ती रानडे ताडकन उभे राहिले. त्यांचा चेहरा रागाने लाल झाला होता. त्यांनी त्या माणसाला तिथेच झापलं! ते गरजले, "खबरदार! जर टिळकांबद्दल एक शब्द जरी वाकडा बोललात तर! माझे आणि टिळकांचे विचार पटत नसतील, आमचे मार्ग वेगळे असतील, पण त्यांची विद्वत्ता आणि त्यांचा देशासाठीचा त्याग हिमालयाएवढा मोठा आहे. त्यांचा अपमान करण्याचा अधिकार कोणालाच नाही." विचार करा मित्रांनो, दोन मोठे लोक एकमेकांचे शत्रू असूनही एकमेकांचा किती आदर करायचे. आजकाल आपण छोट्याशा मतभेदामुळे मैत्री तोडतो, एकमेकांवर चिखलफेक करतो. पण महान माणसं तीच असतात जी विचारांची लढाई विचाराने लढतात, पण एकमेकांची 'डिग्निटी' कधीच कमी होऊ देत नाहीत. टिळकांचं व्यक्तिमत्त्वच असं होतं की कट्टर दुश्मन सुद्धा त्यांना सॅल्यूट करायचे...

"अहो टिळक, तुम्ही लंडनला आलात, आता तरी हे सोवळे-ओवळे सोडा आणि इथल्यासारखं वागा!" त्यांचे मित्र त्यांना सांगत होते. पण टिळक कसले ऐकतायत! विषय असा होता की लोकमान्य टिळक कामासाठी इंग्लंडला गेले होते. तिथे थंडी प्रचंड, त्यामुळे त्यांनी कोट, बूट, टाय सगळा पेहराव बदलला. पण पोटाच्या बाबतीत मात्र त्यांनी एक कडक 'रुल' बनवला होता. त्यांनी ठरवलं होतं की "मी माझं सकाळचं खाणं—म्हणजे बेड टी आणि ब्रेकफास्ट—माझ्या हातानेच बनवेन!" लोक म्हणायचे, "अहो, इथे कोण बघतंय? खा की बाहेरचं!" पण टिळकांचं उत्तर तयार होतं. ते म्हणाले, "मी इथे त्यांची संस्कृती शिकायला किंवा त्यांची कॉपी करायला आलेलो नाही. मी माझ्या कामासाठी आलोय. जिथे गरज आहे तिथे मी कपडे बदलले, कारण ती थंडीची गरज आहे. पण अन्नाच्या बाबतीत मला गरज वाटत नाही, मग तिथे मी माझा भारतीयपणा का सोडू?" त्यांनी परदेशात राहूनही स्वतःची लाईफस्टाईल आणि तत्त्वं सोडली नाहीत. 'Bread and Breakfast at home, Lunch and Dinner outside' हे त्यांचं सूत्र होतं. आज आपण थोडं जरी बाहेर गेलो तरी लगेच बदलतो, 'मॉडर्न' होण्याच्या नादात आपली मुळं तोडतो. पण टिळकांनी दाखवून दिलं की तुम्ही जगात कुठेही जा, तुमची ओळख आणि तुमची संस्कृती हीच तुमची खरी ताकद असते. खरा 'स्वॅग' तोच, जो आपली ओळख जपतो...