Lokmanya Tilak Kisse

एखादा मोठा राजकारणी माणूस जास्तीत जास्त काय विचार करू शकतो? निवडणुका जिंकण्याचा किंवा कशीतरी सत्ता मिळवण्याचा! पण आपले लोकमान्य टिळक हे फक्त एक राजकारणी नव्हते, तर ते एका खऱ्या 'बिझनेस टायकून' प्रमाणे देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आणि त्यात राबणाऱ्या गरिबातल्या गरीब कामगाराचा विचार करत होते. त्या काळात भारतात ज्या काही कापड गिरण्या किंवा फॅक्टरी होत्या, त्या बहुतांश इंग्रजांच्या मालकीच्या होत्या. तिथे काम करणाऱ्या भारतीय मजुरांची अवस्था एकदम जनावरांसारखी होती. त्यांना चौदा-चौदा तास राबवून घेतलं जायचं आणि पगार मात्र एकदम नाममात्र, म्हणजे दिवसाला काही आणेच दिले जायचे. एकदा एका सभेत टिळकांना या कामगारांच्या प्रश्नावर छेडण्यात आलं. त्यांना विचारलं गेलं की, 'तुम्ही एवढं स्वदेशी स्वदेशी करता, पण जर तुम्ही स्वतः एखादी फॅक्टरी किंवा मिल काढली, तर तुम्ही काय वेगळं करणार?' तेव्हा लोकमान्यांनी जे उत्तर दिलं, ते ऐकून तिथल्या सगळ्या मोठ्या उद्योजकांना घाम फुटला. टिळक अत्यंत गर्वाने म्हणाले, 'जर मी माझ्या देशात, माझ्या लोकांच्या पैशातून एखादी मिल सुरू केली, तर मी फक्त माझा स्वतःचा फायदा किंवा प्रॉफिट बघणार नाही. मी त्या फॅक्टरीत काम करणाऱ्या माझ्या भारतीय मजुरांना इंग्रजांच्या मिलपेक्षा दुप्पट पगार देईन! आणि हे मी त्यांच्यावर उपकार म्हणून नाही, तर 'सोशल वेलफेअर' म्हणजे समाजाच्या प्रगतीसाठी करेन!' विचार करा मित्रांनो, आजच्या काळात सुद्धा मोठे बिझनेसमन फक्त स्वतःच्या प्रॉफिटचा विचार करतात. पण शंभर वर्षांपूर्वी हा माणूस सांगत होता की खरी प्रगती तेव्हाच होईल जेव्हा फॅक्टरीतला शेवटचा कामगार सुखी आणि श्रीमंत होईल. त्यांनी कामगारांना नुसतं लढायला नाही शिकवलं, तर त्यांच्या हक्काची जाणीव करून दिली. म्हणूनच मुंबईतल्या आणि पुण्यातल्या कामगारांसाठी टिळक हे नुसते पुढारी नव्हते, तर ते त्यांच्यासाठी एखाद्या देवासारखे होते...

रस्त्याच्या मधोमध एक प्रचंड मोठी होळी पेटवली आहे, आणि हजारो तरुण मुले स्वतःच्या घरातले महागातले परदेशी कपडे, ब्रँडेड शर्ट्स आणि विलायती टोप्या त्या आगीत फेकून देतायत! हे दृश्य बघून कोणालाही वाटेल की हे लोक वेडे झालेत की काय? स्वतःच्याच पैशाने घेतलेले कपडे असं जाळून टाकण्यात काय शहाणपण आहे? पण मित्रांनो, या भावनेच्या आणि रागाच्या मागे एका माणसाचं अतिशय भयंकर मोठं 'इकॉनॉमिक कॅल्क्युलेशन' लपलेलं होतं. आणि तो माणूस म्हणजेच आपले लोकमान्य टिळक! अठराशे नव्वदच्या दशकात जेव्हा त्यांनी 'स्वदेशी' ची चळवळ सुरू केली, तेव्हा त्यांनी फक्त लोकांना 'देशभक्ती' च्या गप्पा सांगितल्या नाहीत. त्यांनी लोकांना अर्थशास्त्र म्हणजे इकॉनॉमिक्स शिकवलं. इंग्रज व्यापारी काय करायचे? ते आपल्याच देशातून स्वस्तात कापूस लंडनला घेऊन जायचे, तिथे मशीनवर त्याचे कपडे बनवायचे, आणि तेच कपडे भारतात आणून दुप्पट-तिप्पट भावाने आपल्यालाच विकायचे. यामुळे आपला देश कंगाल होत होता आणि लंडन श्रीमंत होत होतं. टिळकांनी हे ओळखलं. त्यांनी कानपूर आणि मुंबईतल्या लोकांना समजावून सांगितलं की, 'जेव्हा तुम्ही एक परदेशी कापड विकत घेता, तेव्हा तुम्ही फक्त कपडा घेत नाही, तर तुम्ही ब्रिटिशांच्या बंदुकांसाठी गोळ्या विकत घ्यायला त्यांना पैसा देत आहात!' जेव्हा ही गोष्ट लोकांच्या डोक्यात घुसली, तेव्हा त्यांनी रागाने परदेशी कपड्यांवर बहिष्कार टाकला. परदेशी कंपन्यांचे एजंट स्वस्तात कपडे विकायला आले तरी लोकांनी त्यांना हाकलून लावलं. टिळकांनी दाखवून दिलं की नुसत्या घोषणा देऊन स्वातंत्र्य मिळत नसतं. जोपर्यंत आपण शत्रूची आर्थिक ताकद म्हणजे त्यांची तिजोरी तोडत नाही, तोपर्यंत ते वठणीवर येणार नाहीत. एका साध्या कापडाच्या तुकड्यावरून संपूर्ण देशाची अर्थव्यवस्था कशी बदलायची आणि लोकांमध्ये स्वदेशीचा अभिमान कसा जागवायचा, याचा हा एक परफेक्ट मास्टरप्लॅन होता...

जेव्हा तुमच्यावर कोणी खोटा आरोप करतं किंवा तुम्हाला अडचणीत पकडतं, तेव्हा तुमची पहिली रिॲक्शन काय असते? साहजिकच, आपण स्वतःचा बचाव करायला लागतो आणि कारणं द्यायला लागतो. पण राजकारणात आणि कोर्टात 'बचाव' करण्यावर लोकमान्य टिळकांचा अजिबात विश्वास नव्हता! त्यांची लढण्याची स्टाईल एकदम आक्रमक आणि 'माईंड ब्लोइंग' होती. इंग्रज सरकार नेहमीच टिळकांना कोणत्या ना कोणत्या केसमध्ये अडकवण्याचा प्रयत्न करत असे. कधी राजद्रोह, तर कधी आणखी काही. एकदा एका मोठ्या वकिलाने टिळकांना विचारलं की 'तुमच्यावर एवढ्या केसेस चालू आहेत, तुम्ही कोर्टात स्वतःचा डिफेन्स कसा करणार? तुमची बचावाची स्ट्रॅटेजी काय आहे?' तेव्हा टिळकांनी जे वाक्य उच्चारलं, ते आजच्या काळातल्या कोणत्याही मोठ्या कॉर्पोरेट बॉसला किंवा मिलिटरी जनरलला सुद्धा लाजवेल असं होतं. टिळक अगदी शांतपणे पण ठाम आत्मविश्वासाने म्हणाले, 'कायद्याच्या लढाईत आणि राजकारणात, सर्वात चांगला बचाव म्हणजेच समोरच्यावर थेट हल्ला करणे होय! मी कधीच बॅकफूटवर जाऊन स्वतःला वाचवण्याचा प्रयत्न करत नाही. मी नेहमी इंग्रज सरकारच्याच कायद्यातील आणि त्यांच्याच युक्तिवादातील चुका शोधून काढतो आणि त्यांनाच आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभं करतो!' मित्रांनो, हे नुसतं बोलणं नव्हतं. त्यांनी कोर्टात खरोखरच हे सिद्ध करून दाखवलं होतं. ते इंग्रजांच्या प्रश्नांना अशी काही उलट आणि धारदार उत्तरे द्यायचे की स्वतःला जगातले सर्वात हुशार समजणारे गोरे न्यायाधीश सुद्धा घामेघूम व्हायचे. 'बेस्ट डिफेन्स इज अ गुड ऑफेन्स' ही म्हण तुम्ही क्रिकेट किंवा फुटबॉलमध्ये ऐकली असेल, पण टिळकांनी हीच टॅक्टिक वापरून संपूर्ण ब्रिटिश साम्राज्याला सळो की पळो करून सोडलं होतं. संकटाच्या वेळी रडत बसण्यापेक्षा, थेट शत्रूच्या डोळ्यांत डोळे घालून त्याच्यावरच उलटा वार करण्याची ही हिंमत, म्हणूनच त्यांना भारताचा सर्वात मोठा आणि स्मार्ट लीडर बनवते...

आज आपण वीकेंडला वेब सिरीज बघतो किंवा पिक्चरला जातो, ते फक्त टाईमपास करण्यासाठी किंवा डोकं शांत करण्यासाठी! पण लोकमान्य टिळक हे करमणुकीच्या बाबतीतही किती 'नेक्स्ट लेव्हल' विचार करायचे, हे ऐकल्यावर तुम्ही नक्कीच त्यांचे फॅन व्हाल. त्या काळात पुण्यात आणि महाराष्ट्रात नाटकांची खूप मोठी क्रेझ होती. किर्लोस्कर आणि इतर अनेक नाटक मंडळींची जोरदार आणि ऐतिहासिक नाटके रंगभूमीवर गाजत असत. एकदा एका माणसाने टिळकांना सहज विचारलं, 'अहो लोकमान्य, तुम्ही राजकारणाच्या आणि देशकार्याच्या या एवढ्या मोठ्या टेन्शनमधून वेळ काढून नाटकं वगैरे बघायला जाता की नाही? कधीतरी डोकं शांत करण्यासाठी नाटक बघणं गरजेचं आहे ना?' आता साध्या माणसाने यावर उत्तर दिलं असतं की 'हो, मी रविवारी जातो नाटक बघायला.' पण टिळक म्हणजे एक चालतं बोलतं वादळ होतं! त्यांनी त्या माणसाला जे उत्तर दिलं, ते एखाद्या सिनेमातल्या ब्लॉकबस्टर डायलॉगसारखं होतं. टिळक अत्यंत गंभीर चेहऱ्याने आणि खणखणीत आवाजात म्हणाले, 'अरे बाबा, आम्ही वेळ घालवण्यासाठी किंवा टाईमपास म्हणून नाटक पाहत नाही. उलट आम्ही जे काही काम करतो, जी काही आंदोलने उभी करतो, त्यावरच हे नाटककार पुढची नाटके लिहितात. आम्ही नाटके पाहत नाही, तर आम्ही या नाटकांना विषय पुरवतो!' काय भन्नाट विचार आहे बघा! टिळकांना हे पक्कं माहीत होतं की ब्रिटिशांच्या विरोधात जर लोकांच्या मनात आग पेटवायची असेल, तर केवळ भाषणं देऊन चालणार नाही. त्यासाठी कला आणि नाटके हे सर्वात मोठं हत्यार आहे. ते कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांच्यासारख्या लेखकांना अशी काही नाटके लिहायला लावायचे की ज्यातून इंग्रज सरकारची लक्तरं वेशीवर टांगली जायची. ब्रिटिशांना वाटायचं की हे लोक फक्त मनोरंजन करतायत, पण प्रत्यक्षात टिळक त्या रंगभूमीचा वापर देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी एक 'स्लीपर सेल' सारखा करत होते. याला म्हणतात खरी बुद्धिमत्ता आणि व्हिजन...

तुम्हाला जर कोणी सांगितलं की तुमच्याच देशात, तुमच्याच शहरात तुम्हाला एका ठराविक भागात जायला बंदी आहे, कारण तुमचा रंग गोरा नाही! तर तुमची काय अवस्था होईल? रागाने डोकं फुटेल ना? लोकमान्य टिळकांना नेमकी हीच चीड यायची. ही गोष्ट आहे त्यांच्या एका परदेश प्रवासातली. जेव्हा त्यांची बोट 'पोर्ट सैद' नावाच्या बंदरावर थांबली, तेव्हा तिथे त्यांना एक अतिशय भयंकर गोष्ट पाहायला मिळाली. त्या पूर्ण शहराचे दोन वेगळे भाग करण्यात आले होते. एका भागाला 'मॉडर्न टाऊन' म्हणायचे, जिथे फक्त गोरे आणि युरोपियन लोक राहायचे. आणि दुसऱ्या भागाला चक्क 'नेटिव्ह टाऊन' किंवा 'ब्लॅक टाऊन' असं नाव दिलं होतं, जिथे मूळचे स्थानिक आणि काळ्या रंगाचे लोक राहायचे! हे बघून टिळकांच्या डोक्यात संतापाची तिडीक गेली. पण ते फक्त त्या परक्या देशातल्या लोकांवर रागावले नाहीत, तर त्यांनी आपल्या भारतीयांच्या मानसिकतेवर एक खूप मोठा प्रश्न उभा केला. टिळक आपल्या मित्रांना म्हणाले, 'अरे, आपण त्यांच्या नावाने काय बोटं मोडतोय? आपल्या हिंदुस्थानात तरी इंग्रजांनी वेगळं काय करून ठेवलंय? आपल्याच शहरांमध्ये हे गोरे साहेब 'कॅन्टोन्मेंट' नावाचे वेगळे आणि व्हीआयपी भाग बनवून राहतात. आणि आपण भारतीय लोक गुपचूप आपल्याच शहरात एका बाजूला दाटीवाटीने राहतो. जोपर्यंत आपण त्यांच्यात मिसळून त्यांना हे दाखवून देणार नाही की आपणही त्यांच्याच बरोबरीचे आहोत, तोपर्यंत आपला हा अपमान असाच होत राहील!' विचार करा मित्रांनो, आपण आपल्यावर होणारा अन्याय कधीकधी इतक्या सवयीचा करून घेतो की आपल्याला त्यात काहीच गैर वाटत नाही. पण टिळकांसारखा खरा लिडर तोच असतो, जो तुम्हाला तुमच्या गुलामगिरीची जाणीव करून देतो आणि तुमच्यात तो 'अॅटिट्यूड' निर्माण करतो की 'कोणीही माझ्यावर राज्य करू शकत नाही!' स्वतःचा आणि आपल्या देशाचा अभिमान कसा बाळगायचा, याचा हा एक सर्वात मोठा मास्टरक्लास आहे...

जर तुम्हाला कोणी खोट्या गुन्ह्यात अडकवून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली, तर तुमची रिॲक्शन काय असेल? भीती, रडू आणि नैराश्य ना? पण एकोणीसशे आठ साली मुंबईच्या हायकोर्टात जे घडलं, ते बघून अख्ख्या जगाला घाम फुटला होता. सीन एकदम एखाद्या थ्रिलर सिनेमासारखा होता. कोर्ट खच्चून भरलं होतं. न्यायाधीश दावर यांनी टिळकांवर राजद्रोहाचा ठपका ठेवला होता. ज्युरीने आपला निर्णय दिला होता—'गिल्टी' म्हणजेच गुन्हेगार! कोर्टात एकदम शांतता पसरली. पिन पडली तरी आवाज येईल अशी भयंकर शांतता. न्यायाधीशांनी टिळकांकडे बघितलं आणि विचारलं, 'तुम्हाला स्वतःच्या बचावासाठी काही सांगायचं आहे का?' आता साध्या माणसाने दयेची भीक मागितली असती. पण पिंजऱ्यात कोण उभं होतं? साक्षात लोकमान्य टिळक! ते ताडकन उभे राहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर कसलीही भीती नव्हती, उलट एका सिंहासारखा रुबाब होता. त्यांनी थेट न्यायाधीशांच्या डोळ्यांत डोळे घालून तो ऐतिहासिक डायलॉग मारला. ते अत्यंत खणखणीत आवाजात म्हणाले, 'ज्युरीचा निर्णय काहीही असू दे, पण मला एवढंच सांगायचं आहे की मी पूर्णपणे निर्दोष आहे. या जगाच्या कोर्टापेक्षाही वरती एक परमेश्वराचं कोर्ट आहे! आणि त्या परमेश्वराचीच अशी इच्छा असावी की, मी बाहेर राहून माझ्या देशाची सेवा करण्यापेक्षा, मला जेलमध्ये टाकून या स्वातंत्र्यलढ्याला जास्त बळ मिळणार आहे!' बापरे! हा डायलॉग ऐकून कोर्टातल्या इंग्रज अधिकाऱ्यांच्याही पायाखालची जमीन सरकली. शिक्षा देणारा न्यायाधीश स्वतः थरथर कापत होता आणि ज्याला शिक्षा मिळणार होती तो माणूस छाती काढून देशाचा जयजयकार करत होता! मित्रांनो, मृत्यूला आणि संकटाला असं थेट भिडण्याची ताकद फक्त एकाच माणसाकडे होती. स्वतःच्या शिक्षेचं रूपांतर त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी एका 'पॉवर बुस्टर' मध्ये केलं. असा निडर आणि स्वॅग असलेला नेता आपल्या भारतात झाला, ही आपल्या सर्वांसाठी किती मोठी अभिमानाची गोष्ट आहे...

तुम्हाला एखाद्या बंद खोलीत सहा वर्ष डांबून ठेवलं आणि सांगितलं की तुम्हाला कोणाशीही बोलायचं नाहीये, तर तुमची अवस्था काय होईल? माणूस वेडा होईल ना? इंग्रजांना वाटलं होतं की लोकमान्य टिळकांना मंडालेच्या तुरुंगात पाठवलं की हा माणूस आतल्या आत कुढून संपून जाईल. मंडालेचा तो तुरुंग म्हणजे एक नरकच होता. अतिशय भयंकर ऊन आणि असह्य थंडी. राहायला फक्त लाकडी फळ्यांची एक छोटीशी अंधारी खोली. पण इंग्रजांना हे माहित नव्हतं की त्यांनी एका साध्या माणसाला नाही, तर एका चालत्या-बोलत्या 'सुपर-कम्प्युटर'ला आत टाकलंय! टिळकांनी तिथे रडत बसण्याऐवजी चक्क एक जाडजूड ग्रंथ लिहायला घेतला—'गीतारहस्य'! पण गंमत बघा, एवढं मोठं पुस्तक लिहायला ना त्यांच्याकडे कसली मोठी लायब्ररी होती, ना कोणते संदर्भ ग्रंथ. त्यांच्याकडे होती फक्त एक पेन्सिल, काही कोरे कागद आणि त्यांचा अफाट स्मरणशक्तीचा खजिना! त्यांनी शेकडो संस्कृत श्लोक, पाश्चात्य तत्त्वज्ञानाचे विचार आणि जुने संदर्भ केवळ आपल्या डोक्यातून आठवून त्या कागदांवर उतरवले. तब्बल हजार पानांचा तो महाग्रंथ त्यांनी त्या भयानक तुरुंगात लिहून पूर्ण केला. पुढचा किस्सा तर आणखी भारी आहे. जेव्हा टिळकांची शिक्षा संपली आणि ते बाहेर येणार होते, तेव्हा इंग्रज अधिकाऱ्यांनी तो 'गीतारहस्य'चा पूर्ण ड्राफ्ट जप्त केला. त्यांना वाटलं टिळक आता रडतील, चिडतील. पण टिळक तिथेही एकदम 'कूल' होते. ते हसून त्या अधिकाऱ्याला म्हणाले, 'अरे बाबा, तू हे कागद जाळून जरी टाकलेस, तरी मला काहीच फरक पडत नाही. कारण हे जे काही मी लिहिलंय, ते सगळं माझ्या या डोक्यात आधीपासूनच सेव्ह आहे. मी बाहेर जाऊन हे पुन्हा जशाच्या तसं लिहून काढू शकतो!' बघा मित्रांनो, ही होती त्या माणसाची 'पॉवर'! संकट कितीही मोठं असू दे, तुमची बुद्धी आणि तुमचा आत्मविश्वास जर मजबूत असेल, तर जगातली कोणतीही ताकद तुम्हाला हरवू शकत नाही, हेच लोकमान्यांनी दाखवून दिलं...

मित्रांनो, स्वातंत्र्यलढा म्हणजे फक्त मोठ्या नेत्यांची भाषणं किंवा राजकारण असा आपला समज असतो. पण लोकमान्य टिळकांचं 'व्हिजन' एकदम वेगळं होतं. त्यांना माहित होतं की जोपर्यंत सामान्य माणूस, शेतकरी आणि कामगार या लढ्यात उतरत नाही, तोपर्यंत हे गोरे साहेब आपला देश सोडून जाणार नाहीत. अठराशे नव्वदच्या दशकातली ही गोष्ट. मुंबईमध्ये तेव्हा कापड गिरण्यांमध्ये हजारो मजूर काम करत होते. त्यांना अतिशय कमी पगार मिळायचा आणि त्यांच्याकडे कोणाचंच लक्ष नव्हतं. पण टिळकांनी बरोबर ओळखलं की या मजुरांच्या हातांमध्ये देशाचं नशीब बदलण्याची ताकद आहे. त्यांनी थेट मुंबईतल्या गिरणी कामगारांमध्ये जायला सुरुवात केली. ते त्यांच्यात मिसळून जायचे, त्यांच्या अडीअडचणी समजून घ्यायचे. त्यांनी मजुरांना समजावून सांगितलं की, 'अरे, तुम्ही फक्त या मिलमध्ये राबणारे गुलाम नाही आहात, तर तुम्ही या देशाचे खरे मालक आहात!' टिळकांनी त्यांच्यासाठी 'स्वदेशी'चा एक जबरदस्त प्लॅन तयार केला. त्यांनी कामगारांना सांगितलं की आपण आपल्याच देशात तयार झालेल्या वस्तू वापरल्या पाहिजेत. त्यांनी चक्क 'पैसा फंड' नावाची एक भन्नाट आयडिया काढली. 'दररोज एक पैसा देशासाठी द्या,' असं आवाहन त्यांनी केलं. आणि तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, ज्या कामगारांना स्वतःचं पोट भरायला पैसे नसत, त्यांनीही आनंदाने या फंडात पैसे दिले. टिळकांनी या छोट्या छोट्या पैशांमधून चक्क स्वदेशी कारखाने उभे केले! विचार करा, त्या काळातल्या एका मोठ्या नेत्याने गरिबातल्या गरीब माणसाला असं फील करून दिलं की 'तुझा एक पैसासुद्धा देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देऊ शकतो.' याला म्हणतात खरी 'लीडरशिप'! टिळकांनी फक्त श्रीमंतांना नाही, तर रस्त्यावरच्या माणसाला स्वातंत्र्यलढ्याचा हिरो बनवलं. त्यांनी गरिबांना इज्जत दिली आणि त्यांच्या मनातला न्यूनगंड कायमचा काढून टाकला. म्हणूनच तर त्यांना नुसतं 'टिळक' नाही, तर खऱ्या अर्थाने 'लोकमान्य' म्हटलं जातं...

कल्पना करा, तुमच्या शहरात एक असा भयंकर आजार पसरलाय ज्यावर कोणतंच औषध नाही. लोक रस्त्यावर तडफडून मरतायत आणि आजूबाजूचे सगळे लोक जीव वाचवण्यासाठी शहर सोडून पळून जातायत. अशा वेळी तुम्ही काय कराल? साहजिकच आहे, तुम्हीही स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी पळ काढाल! अठराशे सत्त्याण्णव साली पुण्यात असाच 'प्लेग' नावाचा भयंकर आजार पसरला होता. मृत्यूचं असं थैमान सुरू होतं की पुण्यातली सगळी मोठी आणि श्रीमंत माणसं, पुढारी आपला गाशा गुंडाळून रातोरात शहर सोडून पळून गेली. पण एक माणूस मात्र छातीठोकपणे पुण्यातच उभा होता. ते होते आपले लोकमान्य टिळक! त्यांच्या मित्रांनी त्यांना खूप समजवलं, 'अहो टिळक, इथून चला. तुम्हाला काही झालं तर देशाचं काय होईल?' पण टिळकांनी जे उत्तर दिलं ते ऐकून तुमच्या अंगावर काटा येईल. ते म्हणाले, 'जेव्हा रणांगणावर युद्ध सुरू असतं, तेव्हा सैनिकांना सोडून पळून जाणारा सेनापती कसला? जर माझे लोक इथे मरत असतील, तर मी माझा जीव वाचवून पळून जाणं मला शोभत नाही!' त्यांनी नुसत्या बाता मारल्या नाहीत. त्यांनी स्वतःच्या जीवावर उदार होऊन प्लेगच्या रोग्यांसाठी चक्क एक नवीन हॉस्पिटल सुरू केलं. ते स्वतः त्या भयंकर आजाराची पर्वा न करता झोपडपट्ट्यांमध्ये जायचे, आजारी लोकांची विचारपूस करायचे, त्यांना धीर द्यायचे आणि त्यांच्यावर उपचार सुरू आहेत की नाही हे स्वतःच्या डोळ्यांनी बघायचे. विचार करा, ज्या माणसाला इंग्रज सरकार थरथर कापायचं, तो माणूस एका सामान्य गरिबाच्या झोपडीत जाऊन त्याच्या डोक्यावर प्रेमाने हात फिरवत होता. आज आपण बघतो की संकट आलं की लोक स्वतःचा स्वार्थ आधी बघतात. पण लोकमान्यांनी दाखवून दिलं की खरा 'हिरो' तोच असतो जो संकटाच्या वेळी आपल्या माणसांच्या पाठीशी ढाल बनून उभा राहतो. लीडरशिप म्हणजे फक्त स्टेजवर भाषण देणं नाही, तर लोकांच्या संकटात त्यांच्या खांद्याला खांदा लावून उभं राहणं, हे टिळकांनी स्वतःच्या कृतीतून सिद्ध केलं...

तुम्हाला काय वाटतं, आपल्या भारतीयांना गणिताचं आणि ग्रहांचं ज्ञान कोणी दिलं असेल? इंग्रजांना आणि युरोपियन लोकांना त्या काळी एक भयंकर मोठा 'इगो' होता. त्यांना वाटायचं की जगातलं सगळं शहाणपण फक्त त्यांच्याकडेच आहे, आणि भारतीयांनी भूमिती, खगोलशास्त्र हे सगळं ग्रीक लोकांकडूनच कॉपी केलंय. हे वाचून कोणत्याही भारतीयाचं रक्त सळसळेल ना? लोकमान्य टिळकांना जेव्हा हा पाश्चात्यांचा खोटा दावा समजला, तेव्हा त्यांनी ठरवलं की या विद्वानांचा हा 'इगो' आता मुळासकट मोडूनच काढायचा! पण ते नुसते रागावून बसले नाहीत किंवा त्यांनी कोणताही आरडाओरडा केला नाही. टिळकांची लढण्याची स्टाईलच एकदम 'क्लास' होती. त्यांनी 'ओरायन' म्हणजे मृगशीर्ष नावाचा एक भन्नाट आणि अत्यंत कठीण ग्रंथ लिहायला घेतला. त्यासाठी त्यांनी काय केलं असेल? त्यांनी चक्क हजारो वर्षांपूर्वीचे आपले वेद, प्राचीन संस्कृत श्लोक आणि युरोपचा जुना इतिहास पूर्णपणे पालथा घातला. त्यांनी आपल्या गणिताच्या जोरावर हे दाखवून दिलं की जेव्हा युरोपियन लोक जंगलात राहात होते, तेव्हा आपले भारतीय ऋषीमुनी आकाशातल्या ताऱ्यांचं आणि ग्रहांचं एकदम अचूक 'कॅल्क्युलेशन' करत होते! एवढंच नाही, तर त्यांनी चक्क अपोलोनियस आणि इतर जुन्या ग्रीक लेखकांचेच भक्कम पुरावे दिले आणि जगासमोर हे सिद्ध करून दाखवलं की ग्रीक लोकांनीच उलट भारतीयांकडून खगोलशास्त्र आणि गणित शिकून घेतलं आहे. जेव्हा हा ऐतिहासिक ग्रंथ लंडनमध्ये पोहोचला, तेव्हा मॅक्स मुल्लर सारख्या जगातल्या सर्वात मोठ्या आणि हुशार विद्वानाची सुद्धा बोलती कायमची बंद झाली. त्यांनाही नाईलाजाने मान्य करावं लागलं की टिळकांचा अभ्यास आणि त्यांची बुद्धिमत्ता आपल्या युरोपियन लोकांपेक्षा कितीतरी पटीने पुढे आहे. बघा मित्रांनो, याला म्हणतात खरा 'स्वॅग'! समोरच्याचा खोटा अभिमान नुसत्या रागाने नाही, तर भक्कम पुराव्यांनी आणि आपल्या अफाट ज्ञानाने कसा उखडून काढायचा, हे टिळकांनी संपूर्ण जगाला दाखवून दिलं. आपली भारतीय संस्कृती किती महान आहे हे सांगण्यासाठी त्यांनी बुद्धीची अशी काही तोफ डागली, की मोठ्या मोठ्या गोऱ्या साहेबांना सुद्धा त्यांच्यासमोर 'सॅल्यूट' करावा लागला...