Lokmanya Tilak Kisse

"अहो टिळक, तुमच्या लेखणीतून तर आग ओकली जाते, सरकारला धडकी भरते, पण तुम्ही स्वतः मात्र इतके शांत कसे राहता?" हा प्रश्न त्या काळात अनेकांना पडायचा. आणि खरंच, टिळकांचे केसरीमधले अग्रलेख वाचले की ब्रिटीश अधिकाऱ्यांना घाम फुटायचा. त्यांचे शब्द म्हणजे जणू काही तलवारीचे वार असायचे. "सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?" असा सवाल विचारणारा हा माणूस, लिहिताना किती रागात असावा? असं कोणालाही वाटेल. पण गंमत म्हणजे, जो माणूस कागदावर इतका भडकू शकतो, तोच माणूस प्रत्यक्षात मात्र एकदम 'कूल' असायचा. एकदा एकाने त्यांना विचारलंच की हे कसं जमतं तुम्हाला? तेव्हा टिळकांनी जे उत्तर दिलं, ते ऐकून तुम्हीही त्यांच्या फॅन व्हाल. टिळक हसून म्हणाले, "अरे, लेखणीतली शाई आणि मनातली शांती या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. मला जे काही वाटतं, जो काही राग येतो, तो सगळा मी माझ्या लेखात उतरवतो. माझ्या विचारांची सगळी उष्णता कागदावर जाते, त्यामुळे माझं डोकं आणि मन आपोआप रिकामं आणि शांत होतं." काय भारी लॉजिक आहे बघा! आपण रागात आरडाओरडा करतो, स्वतःचा बीपी वाढवून घेतो आणि काम बिघडवतो. पण टिळक आपला राग एका 'लेझर बीम' सारखा वापरत होते—एकदम फोकस आणि पॉवरफुल! म्हणूनच त्यांचा राग जगाला बदलायचा, पण त्यांना स्वतःला मात्र कधीच डिस्टर्ब करायचा नाही. याला म्हणतात इमोशनल इंटेलिजन्स...

"अहो भवानराव, घाबरताय कशाला? आम्हाला तुमचं भाषण नकोच आहे मुळी!" लोकमान्य टिळकांचे हे वाक्य ऐकून त्या तरुण मुलाचा जीव भांड्यात पडला. काय झालं होतं नक्की? १८९५ सालची गोष्ट. पुण्यातल्या रे मार्केटमध्ये पाय ठेवायला जागा नव्हती. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्मारकासाठी एक प्रचंड ऐतिहासिक सभा भरली होती. आणि या सभेचे 'बॉस' म्हणजेच अध्यक्ष म्हणून निवड झाली होती, औंधच्या संस्थानाचे तरुण वारसदार 'भवानराव पंतप्रतिनिधी' यांची. पण भवानरावांची अवस्था बिकट होती. वय कोवळं, आणि हजारोंच्या गर्दीसमोर बोलायचा अनुभव शून्य! स्टेजवर जायचं नाव काढताच त्यांची दातखीळ बसली. त्यांनी आयोजकांना चक्क हात जोडले होते, "बाबांनो, हे माझं काम नाही. मी तिथे जाऊन काय बोलणार? माझी फजिती होईल. प्लीज दुसरं कोणीतरी बघा!" ते पळ काढायच्या तयारीतच होते, तेवढ्यात खुद्द लोकमान्य टिळक त्यांच्याकडे आले. भवानरावांना वाटलं, आता संपलंच सगळं, टिळक नक्कीच झापणार! पण टिळकांनी जी 'गेम' फिरवली ना, ती अफलातून होती! त्यांनी भवानरावांना शांतपणे समजावलं, "राजा, आम्हाला तुझे शब्द नको आहेत. तुझं आडनाव काय आहे? 'प्रतिनिधी'! शिवरायांच्या काळात तुझ्या पूर्वजांनी जी सेवा केलीये, त्या रक्ताचं 'वजन' आम्हाला हवंय. तू फक्त त्या खुर्चीत जाऊन ताठ मानेने बस. तुझा तिथे नुसता असणंच सभेला मोठी इज्जत देईल. बोलायचं काम मी बघून घेईन!" बघा, याला म्हणतात माणसाची पारख! टिळकांना माहित होतं की त्या क्षणी लांबचचक भाषणापेक्षा एका ऐतिहासिक वारसदाराची 'एंट्री' जास्त महत्त्वाची आहे. त्यांनी त्या तरुण मुलाला आधार तर दिलाच, पण त्याचं महत्त्वही वाढवलं. पुढचा सीन तर एकदम फिल्मी! भवानराव रुबाबात जाऊन अध्यक्षस्थानावर बसले. एक शब्दही बोलले नाहीत, तरीही पब्लिक खुश! आणि मग टिळकांनी उठून आपल्या खणखणीत आवाजात जे भाषण ठोकलं... टाळ्यांचा कडकडाट झाला! स्वतः सगळं क्रेडिट न घेता, समोरच्याच्या मनातला न्यूनगंड काढून त्याला 'हिरो' कसं बनवायचं, हे ज्याला जमतं, तोच खरा 'स्मार्ट' माणूस! लोकमान्यांना नुसतं 'लीडर' नाही म्हणत, ते खऱ्या अर्थाने 'मेकर ऑफ लीडर्स' होते!

"तुझ्याकडे लंडनचा टोपोग्राफिकल नकाशा आहे का ग?" लोकमान्य टिळकांचा हा प्रश्न ऐकून काशीबाई कानिटकर एकदम चकीत झाल्या. त्या इंग्लंडला चालल्या होत्या आणि टिळक त्यांना तिथल्या रस्त्यांची माहिती देत होते. "इकडून उजवीकडे वळलं की अमुक रस्ता लागतो, तिकडून शॉर्टकट आहे..." हे ऐकून काशीबाई म्हणाल्या, "भाऊ, तुम्ही तर कधी लंडनला गेला नाहीत, मग तुम्हाला हे सगळं कसं माहित?" यावर टिळकांनी फक्त स्मितहास्य केलं. विचार करा, त्या काळी जेव्हा इंटरनेट नव्हतं, गुगल मॅप नव्हतं, तेव्हा हा माणूस पुण्यात बसून लंडनचा नकाशा डोक्यात फिट करून बसला होता! ही झाली भूगोलाची गोष्ट, पण टेक्नॉलॉजीमध्ये तर त्यांचा नादच करायचा नाही. केसरी वर्तमानपत्रासाठी त्यांनी एकदा २५ हजार रुपयांची—हो, त्या काळातले २५ हजार—एक नवीन प्रिंटिंग मशीन मागवली. मशीन आली खरी, पण ती जोडायची कशी हे तिथल्या इंजिनिअर्सना सुद्धा समजेना. त्यांची बत्ती गुल झाली! मशीनचे पार्टस् बघून सगळे डोक्याला हात लावून बसले. तेव्हा टिळक पुढे आले. त्यांनी त्या मशीनचं जाडजूड मॅन्युअल आणि पुस्तकं रात्रभर जागून वाचली. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी चक्क त्या इंजिनिअर्सना हाताला धरून शिकवलं की "हा नट इथे बसवा आणि तो गियर तिथे जोडा." इंजिनिअरिंगची डिग्री नसतानाही केवळ वाचनाच्या आणि अभ्यासाच्या जोरावर त्यांनी एक्सपर्ट लोकांना मार्गदर्शन केलं. याला म्हणतात परफेक्शन! कुठल्याही गोष्टीचा अर्धवट अभ्यास करायचा नाही. एकदा हातात विषय घेतला की त्याच्या मुळापर्यंत जायचं आणि समोरच्याला थक्क करायचं, ही टिळकांची 'रॉयल' स्टाईल होती!

"नवीन गोष्टींमध्ये चुका आहेत ना? असू दे! पण म्हणून आपण नवीन काही शिकायचंच नाही का?" एका वाक्यात समोरच्यांची बोलती बंद करण्याची ताकद फक्त लोकमान्यांमध्येच होती. सीन असा होता—मुंबईत एक मोठी 'ज्योतिष परिषद' भरली होती. तिथे मोठमोठे शास्त्री, पंडित आणि गणिती जमले होते. विषय होता आपल्या पंचांगाचा म्हणजे कॅलेंडरचा. तिथे दोन गट पडले होते. जुन्या विचारांचे लोक अडून बसले होते, "आमची जुनी पद्धतच बेस्ट आहे! पाश्चात्यांची किंवा नवीन पद्धत आम्हाला नको, कारण त्यात चुका आहेत!" त्यांचा हट्टच होता की आम्ही बदलाला स्वीकारणार नाही. त्यांच्या या हट्टामुळे आपली प्रगती खुंटली होती. वातावरण एकदम गरम झालं होतं. तिथे एन्ट्री झाली लोकमान्य टिळकांची! त्यांनी माईक हातात घेतला आणि त्या विद्वानांना शांतपणे एकच गोष्ट समजावली. ते म्हणाले, "बाबांनो, नवीन पद्धतीत आज चुका असतील, मान्य आहे. पण काळाप्रमाणे त्या चुका आपण सुधारू शकतो. पण केवळ 'चूक आहे' म्हणून जर तुम्ही नवीन गोष्टी स्वीकारायची हिम्मतच दाखवली नाही, तर आपली प्रगती कशी होणार? चुकांची भीती बाळगून विज्ञानाचे दरवाजे बंद करू नका." विचार करा, त्या काळात जेव्हा लोक बदलायला घाबरत होते, तेव्हा टिळकांनी सांगितलं की 'परफेक्शन' पेक्षा 'प्रगती' महत्त्वाची आहे. चूक झाली तरी चालेल, पण नवीन काहीतरी शिकण्याची आणि स्वीकारण्याची धमक ठेवा. ही सायंटिफिक विचारसरणी टिळकांकडे होती म्हणूनच ते नुसते नेते नव्हते तर एक व्हिजनरी होते...

मित्रांनो, मला सांगा, जर आजच्या काळातला एखादा मोठा नेता किंवा सुपरस्टार तुम्हाला थिएटरच्या दारावर तिकीट चेक करताना दिसला, तर तुम्हाला काय वाटेल? हे तर शक्यच नाही, बरोबर ना? पण १८८० साली पुण्यात हा चमत्कार झाला होता. विषय असा होता की, त्या काळी किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळी नवीनच पुण्यात आली होती. त्यांची नाटके म्हणजे एकदम भारी, पण त्यांना लोकांचा सपोर्ट मिळवून देणं गरजेचं होतं. शाकुंतल आणि सौभद्र सारखी क्लासिक नाटके त्यांनी आणली होती. पण नाटकाला गर्दी खेचायची आणि त्याच वेळी तिथे शिस्त लावायची, हे काम सोपं नव्हतं. कोणातरी वजनदार माणसाची तिथे गरज होती. आणि तिथे एन्ट्री झाली लोकमान्य टिळकांची! त्या दिवशी नाटकाच्या प्रयोगाला तुफान गर्दी जमली होती. लोक आत जायला धडपडत होते. पण दारावर उभं राहून, लोकांच्या हातातली तिकीटं तपासून, त्यांना शिस्तीत आत सोडण्याचं काम कोण करत होतं माहितीय? खुद्द लोकमान्य टिळक आणि त्यांचे मित्र आगरकर! विचार करा, ज्या माणसाच्या शब्दाने ब्रिटीश सरकार हबकायचं, तो माणूस एका नाटकाच्या दारावर उभा राहून साध्या स्वयंसेवकासारखं काम करत होता. लोकांनी विचारलं, अहो टिळक, हे काय? तुम्ही इथे दारावर? तेव्हा टिळकांनी जे करून दाखवलं, त्यातून एकच मेसेज गेला. आपली कला आणि आपली संस्कृती जपायची असेल, तर नुसती भाषणं देऊन चालत नाही. तिथे स्वतः राबावं लागतं. कुठलंही काम हलकं नसतं. त्यांनी त्या नाटक कंपनीला नुसता पैसा नाही दिला, तर स्वतःचा वेळ आणि कष्ट देऊन त्या कलेला एक मोठं स्टेटस मिळवून दिलं. स्वतःचा इगो बाजूला ठेवून, आपल्या लोकांसाठी आणि संस्कृतीसाठी जो माणूस गेटकीपर सुद्धा बनू शकतो, तोच खरा लोकमान्य होतो. हेच त्यांचं खरं मोठेपण!