Eittans evni er í dagsins sending, og tað snýr seg um ljóðbroytingar. Neyvari lýst: avljóð og umljóð.

Elin Henriksen, málkøn, greiðir frá hesum báðum hugtøkunum og lýsir munin.

Avljóð

Tey sterkt bendu sagnorðini eru tey, sum onga ending fáa í tátíð eintali. Og vit leggja til merkis, at sjálvljóðið í hesum orðunum broytist; har er ljóðskifti: bíta- beit, bróta - breyt, svimja - svam, sova - svav, lesa - las, stjala - stjól.

Orðið, bjarnatænasta, verður ofta brúkt sum ein stór og góð tænasta, men upprunaliga merkti tað júst tað øvugta. Ein tænasta við góðum endamáli, men sum gevur baksláttur.

Eitt annað dømi um pendulorð er sjúkur. At vera sjúkur merkir millum annað at vera illa fyri, men í dag verður tað eisini brúkt um ein, sum er serstakliga væl fyri ella dugnaligur.

 

Ensk orð í føroyskum

Eitt rák, sum hoyrist nógv í dag er, at vit taka serliga ensk orð inn í málið. Tað er als ikki nakað nýtt, og tað verður gjørt upp á tveir ymsar mátar.

Hvat er munurin á orðunum, átak og tiltak?

Her er talan um tvey ymisk orð, átak og tiltak, greiðir Elin Henriksen frá.

Orðið átak hevur tvær gamlar merkingar, ið neyvan verða nýttar longur:

1) at taka hart á, leggja nógva orku í, og

2) at hava vaml og spýggja. Og tá kann tað eisini eita 'átøk'.

Men tað er ivaleyst nýggjasta merkingin, talan her er um, fø-fø:

3 (ným.) miðvísar gerðir ið hava til endamáls at ávirka vitan, hugburð el. atburð hjá fólki (vanl. í stutta tíð) [da. kampagne];

Orðini ymsir og ymiskir eru ógvuliga lík. Summi siga annað, onnur hitt og uppaftur onnur bæði.

- Her er talan um tvey orð, sum ofta verða brúkt hvørt um annað, men sum í grundini merkja hvør sítt, greiðir Elin Henriksen, málkøn frá. 

Teir ymsu talararnir eru so ymiskir. Hesin setningurin er eitt gott dømi, har merkingarmunurin sæst á føroyskum. 

 

Ein lættur og skjótur máti at skilja ímillum er at hugsa um ensku orðini "various" (ymiss, ymsar, ymsum osfr.) og "different" (ymisk, ymiskar, ymiskum osfr.).

 

Nakar

Hvat er rættari at siga: havtaskusporl ella havtaskuhali?

Í sendingini í dag tosa vit millum annað um ymsu heitini á djórum, fuglum og fiskum.

So løgið tað ljóðar hjá teimum, sum kenna øll hesi orðini, so er tað als ikki óvanligt at tosa um “hala”, bæði hjá fugli, fiski og hvali, sigur Elin Henriksen, málkøn.

Hon sigur, at málið hjá okkum er ríkari enn so. Og tað ger ongan mun, at tey, sum duga heitini á dýrum, fuglum og fiskum, argast inn á, at summi ikki duga tey. Tað er bara eitt at gera, og tað er at brúka øll hesi orðini

Vit sótu við nátturaborðið, familjan við donsku verdóttrini, og meðan vit forkláraðu henni eitt og annað um føroyska málið, fóru vit at kjakast um munin millum at hála og toga. Hvat er munurin?

- Eg veit ikki, um tað ber til at siga akkurát, hvat munurin er, tí ofta kunnu hesi bæði orðini verða brúkt hvørt um annað. Men viðhvørt kunnu vit bara nýta hála, og viðhvørt bara draga, greiðir Elin Henriksen, málkøn, frá.

 

Brokka og hosta/harka

Eg havi altíð sagt við næmingarnar, at fyrsti bókstavur 'a' hevur tvey nøvn: 'æ' og 'a'.

Elin Henriksen heldur tað vera betri at siga, at bókstavurin hevur eitt navn: /ea/, men at hann hevur tríggjar ymsar framburðir: apa, hann, statur.

Hon greiðir frá, at tað er heilt vanligt, at ein bókstavur hevur ymiskan framburð, men navnið á bókstavinum er altíð tað langa ljóðvirðið. e, ó, o, ú.

- Eisini navnið ella heitið á tí fyrsta bókstavinum: /ea/og ikki a, sigur Elin Henriksen, málkøn.

Vestur og suður

Fríggjadagin 25. mars er Móðurmálsdagur, og í hesum sambandi hevur Elin Henriksen, málkøn, eitt uppskot um, hvussu vit øll kunnu gera okkara til at varðveita málið hjá okkum so fjølbroytt sum gjørligt, so tað kann vaksa og fylla meira, heldur enn at víkja fyri einsháttaðum og útlendskum orðum.

Ársins brita er ein nýggjur heiður, sum skal heiðra eina megnarkvinnu á kvinnudegnum, 8. mars. Fyrr var ein brita nakað negativt, men nú vilja føroyskar kvinnur broyta týdningin av orðinum til nakað positivt og sterkt.

Nýggja 'almenna' kvinnu-skilmarkingin av orðinum, brita, er: 

Ein sterk, framsøkin kvinna, sum er djørv, stendur við sítt og við síni virðir.

Tað siga tær, sum skipaðu fyri kvinnutiltakinum í Mentanarhúsinum í Fuglafirði.

Í bókini hjá Sólrun Michelsen las eg at Helena bant eina triðingstroyggju. Hvat er ein triðingstroyggja?

Tað er eitt slag av løn fyri arbeiði, ein triðingsgerð, greiðir Elin Henriksen, málkøn, frá.

Ognarleys fólk kundu fyrr í tíðini biðja sær ull at virka og binda til pløgg. Tá ið tey høvdu bundið tríggjar troyggjur (ella onnur pløgg), fekk tann, sum læt ullina, tvær troyggjur, og tann, sum bant tær, fekk eina troyggju til sín sjálvs.

 

Nógvir ymsir spurningar