محمود غزنوی یک روز در اتاقی چهار دری نشسته بود و از ابوریحان بیرونی پرسید من الان از کدام در بیرون خواهم شد؟ ابوریحان اوضاع فلک را رصد کرد و ارتفاع گرفت و پیش‌بینی‌اش را بر کاغذی نوشت و زیر تشک محمود گذاشت! محمود دستور داد که کلنگ و تیشه بیاورند و گوشه‌ای از دیوار شرقی را خراب کنند و از آن رخنه بیرون رفت. بعد آن کاغذ را خواندند دیدند که ابوریحان دقیقا همین را پیشگویی کرده! محمود که خیط شده بود گفت ابوریحان را از بالا به پایین بیندازند. وسط راه توری بود که منجم به آن گیر کرد و سرعتش گرفته شد و از زمین خوردن آسیبی ندید. محمود پرسید که هان؟ این را هم پیشگویی کرده بودی؟ ابوریحان تقویمش را نشان سلطان داد که در تاریخ آن روز نوشته بود امروز از بلندی سقوط می‌کنم ولی آسیب نمی‌بینم :)) خلاصه سلطان که خیط و خجالت‌زده شد منجم را به زندان فرستاد!

اولین حکایت مقاله نجوم چهار مقاله نظامی عروضی، داستان منجمی یهودی است در بارگاه مامون به نام یعقوب اسحق کندی که اگر چه یهودی بود ولی به خاطر علم نجومش احترامی تمام داشت. در این حکایت دو چشمه هنرنمایی‌های یعقوب روایت می‌شود. یکی این که با یکی از ائمه اسلام شرطبندی کرد سر این که بتواند چیزی که او مخفیانه بر کاغذ نهاده بود را درست حدس بزند. برنده شد و ردای امام را برد دیگر این که یکی از علمای خراسان به نام ابومعشر بلخی به قصد جان یعقوب به بغداد آمد و یعقوب بار اول که او را دید گفت که تو به کشتن من آمده‌ای ولی پشیمان می‌شوی و نزد من شاگردی می‌کنی و منجم خوبی هم می‌شوی!

نظامی عروضی مقاله سوم چهارمقاله را با نقل قولی از ابوریحان بیرونی از کتاب التفهیم فی صناعة التنجیم آغاز می‌کند و از چهار علم نام می‌برد که مرد تا در آنها «غزارت» نداشته باشد نباید نام خود را منجم بگذارد: هندسه، حساب، هیات و احکام. در ادامه هر یک از این سه علم را تعرف می‌کند و مختصرا می‌گوید که موضوع‌شان چیست و بهترین مرجع‌شان کدام کتاب است. سه تای اولی هر کدام شاخه‌ای از ریاضیات امروزی اند ولی «احکام»، یعنی این که منجم بتواند بر اساس وضعیت اجرام آسمانی «حکم» کند که روی زمین چه اتفاقاتی قرار است بیفتد، دیگر علم به حساب نمی‌آید. بعد از معرفی چهار علم و کتاب‌های مرجع‌شان، نظامی عروضی یادآوری می‌کند که غیر از دانستن علوم خود منجم هم باید طالع خوبی داشته باشد و به اصطلاح «سهم‌الغیب» در طالعش داشته باشد. آنطور که در بیشتر حکایت‌های این فصل می‌بینیم این نکته آخر در بسیاری از موارد مهمتر از علم منجم است

این حکایت معروف‌ترین حکایت چهارمقاله نظامی عروضی است و به خاطر بیدقتی‌های تاریخی‌اش بسیار مورد انتقاد بزرگان ادبیات بوده است. داستان فردوسی است و این که چگونه اطرافیان سلطان محمود غزنوی او را انگیختند که صلهٔ درخوری به فردوسی توسی ندهد و او صلهٔ شاه را بین حمامی و فقاعی تقسیم کرد و به طبرستان گریخت و باقی قضایا.

در مقاله اول، نظامی عروضی حکایتی درباره خودش نقل نکرد ولی در مقاله‌های بعدی همیشه آخرین حکایت یکی از خاطرات خودش است. این آخرین حکایت مقاله دوم هم نقل آن است که چگونه نظامی عروضی در مجلس سلطان غوری به خاطر چند بیت بدیهه‌ای که گفت (باز هم تاکید بر بدیهه) دوازده هزار من سرب پاداش گرفت

این حکایت، برعکس حکایت‌های دیگر این فصل، داستان شاعری است که شعرش مورد عنایت مخدوم واقع نمی‌شود و هر چند نغز و عزب است تاثیر مورد نظر شاعر را نمی‌گذارد. نظامی عروضی می‌گوید «وقت باشد که من از اشعار او همی‌خوانم، موی بر اندام من بر پای خیزد» ولی با همه این شعرها که گفت به اندک بهانه‌ای دوازده سال در حبس سلطان ابراهیم غزنوی بود و هشت سال دیگر هم در حبس پسرش مسعود بن ابراهیم.

یک شاعر دیگر که به لطف هنر بداهه سرایی‌ش ارج و قربی در بارگاه سلطان می‌یابد. رشیدی در بارگاه خضر بن ابراهیم از سلاطین خاقانیان ماوراءالنهر در جواب طعنه‌ی عمعق سه بیت گفت و چهار طبق زر هدیه گرفت و به صلهٔ شاه معروف شد

در این حکایت یک بدیهه خشم شاه خردسال را می‌نشاند و چه بسا جان شعرا و ندیمان را نجات می‌دهد. طغانشاه پسر الب ارسلان که در بین سلجوقیان از همه شعردوست‌تر بوده است روزی با ندیمان نرد می‌باخت و در آستانه شکست بود و برای نجات جفت شش می‌خواست اما جفت یک آورد و خشمگین شد و از غضب هی دست به شمشیر می‌برد ازرقی دو بیت بدیهه (باز هم تاکید بر اهمیت بداهه) گفت که جفت شش به احترام شاه سر بر خاک نهاده‌اند و غضب طغانشاه فرونشست

در این حکایت نظامی عروضی از استادش امیر معزی یاد می‌کند که وقتی که در جوانی نزد او از گمنامی و تنگدستی شکایت کرد چگونه دلداری‌اش داد و شرح داد که بعد از مرگ پدرش و در زمانی که خواجه نظام الملک عنایتی به شاعران نداشت و همه توجهش به علما و عارفین بود، با چند بیت بدیهه در باب طلوع ماه رمضان خود را در دل سلطان الب ارسلان جای کرد

حکایتی است بسیار شیرین از داستان مهاجرت فرخی سیستانی از سیستان به چغانیان و این که چگونه با دو قصیده ارج شعر خود را به همه نشان داد و در بارگاه امیر ابوالمظفر چغانی جای گرفت. متن کامل قصیدهٔ داغگاه در این حکایت آمده است و الحق که چه قصیده‌ای است!