می‌خوانیم

در پنجاهمین جلسه قرائت تاریخ جهانگشا به فصلی رسیدیم که برخلاف آنچه تا بحال خوانده‌ایم نثر ساده و سرراستی دارد و عاری از صنایع ادبی است و تاریخچهٔ اسماعیلیان و خلاصه اعتقاداتشان را شرح می‌دهد. صد البته که این توضیحات از دید یک سنی متعصب است که چنان با ملاحده دشمن است که حتی می‌گوید حکمت حمله مغول برچیده شدن بساط آنان بوده است! این جلسه تا وقایع سال ۴۲۷ را خواندیم که ده سال پیش از آغاز سفر ناصرخسرو است.

عطاملک جوینی آنقدر از تسلیم رکن‌الدین خورشاد ذوق کرده که در فتح‌نامه‌اش می‌نویسد حکمت خدا از شورش چنگیز این بود که قال این ملاحده کنده شود!

از رثای سلطان جلال‌الدین و ذکر فتح بخارا که بگذریم، فتح‌نامهٔ الموت به نظرم درخشانترین بخش تاریخ جهانگشا است و عطاملک جوینی همه هنر خود را خرج کرده تا این نامه‌ای که قرار است رونوشتش به سراسر کشور فرستاده شود و مژده دهد که ملاحده تسلیم شدند و قلاع‌شان با خاک یکسان، در اوج درخشش باشد و آراسته به همه فنون سجع و جناس و دیگر صنایع ادبی!

در بخش سوم و آخر، ایرج آرامتر از دو بخش قبل، احوال دوستان طهران را از عارف می‌پرسد و گاهی از او گله می‌کند و گاهی دوستی دیرینه‌شان را به یاد می‌آورد و او را می‌نوازد. یک گله عمدهٔ ایرج آن است که عارف در تياتر باغ ملی کاری نگفتنی کرده و گه اضافی خورده. در عارفنامه مشخص نیست دوست قزوینی ما دقیقا چکار کرده ولی از حواشی می‌دانیم که بیتی در لعن فتحعلی‌شاه که جد ایرج است خوانده. بخش عمده‌ای از ابیات هم بد گفتن از سیاسیون و کثیفی فضای سیاست است و حذر دادن عارف از بحث قانون و یاسا

بعد از آن شروع طوفانی، لحن ایرج میرزا نرمتر شده است و واژه‌ها و تعابیر منشوری هم کمتر بکار می‌برد.

در بخش دوم انتقادش از حجاب را ادامه می‌دهد، به ازدواج سنتی خرده می‌گیرد، از خدا گلایه می‌کند، کمی بدون ذکر نام از کلنل پسیان تمجید می‌کند، گهگاه هم دوباره یاد عارف می‌افتد و گاه از تندی‌اش عذر می‌خواهد و گاه لیچارهای تازه‌ای حواله‌اش می‌کند

ایرج اول از خودش می‌گوید که وقتی شنیده عارف به مشهد می‌آید چقدر به وجد آمده و چه تدارک‌ها دیده و بعد که دیده او به جای خانه خودش به باغ خونی (نزد کلنل پسیان) رفته چقدر سرخورده شده است.

بعد به عارف می‌بندند که آن بچه‌ای که همراه آورده‌ای و می‌گویی خواهرزاده‌ام است در حقیقت بچه خوشگل است و از لاله‌زار قر زده‌ای و می‌ترسی که اگر به خانه من بیایی او را از چنگت بربایم!

بحث به قبح بچه‌بازی می‌کشد و از آنجا به این که چرا در اروپا از این خبرها نیست و نتیجه می‌گیرد که همه اینها بخاطر حجاب و پوشیده بودن روی زنان است و داستان زنی را می‌گوید که خودش به خانه آورد و راضی نشد به هیچ وجه روبنده‌اش را باز کند ولی در مقابل رابطه جنسی آنقدر مقاومت نداشت.

بعد از شرح تصفیه مخالفان، عطاملک یک نمونه هم از سخاوت منکوقاآن ذکر می‌کند. خوشبختانه به ذکر همین یک حکایت هم قناعت می‌کند و مثل اوکتای یک فصل کامل را به «صادرات افعال» او اختصاص نمی‌دهد.

اینطور که در جهانگشا روایت شده، هم کیوک و هم دیگر شاهزادگان در زمان فترت بعد از مرگ او، از بازرگانان جنس‌های زیادی خریده بودند و برات‌های بی‌محل صادر کرده بودند و منکو وقتی به چاربالش نشست با این که وظیفه‌ای نداشت ولی بدهی کیوک و دیگران را تقبل کرد و پول بازرگانان را داد.

ادامه آنچه در این نشست خواندیم شرح حرکت هولاکو، برادر خان، به سمت غرب است و از جایی خود عطاملک جوینی هم به او می‌پیوندد. حرکت هولاکو بر خلاف عادت مغولان آرام و با حوصله است و در هر منزلی چند ماهی توقف می‌کند و به تفرج می‌پردازد.

در ادامه آنچه جلسه پیش خواندیم عده‌ای دیگر از امرا و لشکریان و شاهزادگان هم سر به نیست یا تبعید می‌شوند تا منکو بر تخت تثبیت شود و کشور را بین زیردستانش تقسیم کند. بزرگترین سهم که تقریبا تمام قلمرو خوارزمشاهیان بعلاوهٔ اران و روم باشد به ارغون رسید

عطاملک جوینی تاریخ جهانگشا را در زمان حکمرانی منکوقاآن نوشته و خودش از کارگزاران برجستهٔ دیوان همین خان بوده. طبعا لحن تاریخ کمی جانبدارانه است و می‌کوشد تصویر منکو را روتوش کند.

این طور که از لابلای سطور می‌شود فهمید، بر خلاف اوکتای و کیوک که بی‌حاشیه‌ و درگیری جانشین خان قبلی شدند و درباره‌شان اتفاق نظر وجود داشت، بر سر منکو بین مغول اختلاف افتاد و او هم تصفیهٔ خونینی راه انداخت و تمام مخالفانش را کشت یا تبعید کرد.

جلد سوم تاریخ جهانگشای به وقایع دوران منکوقاآن می‌پردازد.

در ابتدای این جلد، بعد از مقدمه‌ای کوتاه، داستان الغ نوین و سرقویتی بیکی پدر و مادر منکو را می‌خوانیم تا به داستان مرگ کیوک خان و قوریلتای انتخاب جانشینش برسیم