«Να ένα βιβλίο!», με τον Κώστα Κατσουλάρη

Όταν ακούμε τη λέξη Διαφωτισμός, στο μυαλό μας έρχονται ατάκτως ονόματα Γάλλων φιλοσόφων του 18ου αιώνα και ακαθόριστες ιδέες για κάποιον μακρινό «αιώνα των φώτων». Ποιο νόημα λοιπόν μπορεί να έχει για μας ο Διαφωτισμός σήμερα; Ο Κώστας Κατσουλάρης μας μιλάει για το επίκαιρο νόημα τούτου του βιβλίου, που μας καλεί, με τον τίτλο του, να προτάξουμε τον Διαφωτισμό ΤΩΡΑ, σαν να είναι κάτι ζωντανό και κρίσιμο για την ανθρωπότητα!

Λίγο πριν από την εκπνοή της χρονιάς, ο Κώστας Κατσουλάρης ξεχωρίζει και μας προτείνει, με δύο λόγια για το καθένα, 20 non fiction βιβλία που κυκλοφόρησαν το 2021. Βιβλία ιστορίας, επιστήμης, πολιτικής και ψυχολογίας, βιογραφίες και μαρτυρίες, αλλά και βιβλία για τον άνθρωπο ή για τα… άλλα ζώα. Τα καλύτερα βιβλία για την Ελληνική Επανάσταση, βιβλία για τον Διαφωτισμό, την προέλευση του ανθρώπου, αλλά και βιβλία που έχουν στο κέντρο τους σημαντικές μορφές των γραμμάτων, της σκέψης ή της ποπ κουλτούρας, όπως η Σιμόν ντε Μποβουάρ, ο Φρίντριχτ Νίτσε ή ο Πρινς. Βιβλία που έχουν τη δύναμη να μας κάνουν σοφότερους και, γιατί όχι, καλύτερους. Καλή Χρονιά!

Θα το έχετε ήδη καταλάβει: αυτό δεν είναι ένα συνηθισμένο επεισόδιο της σειράς ΝΑ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ! Πρώτα απ’ όλα, είναι Χριστούγεννα, τίποτε δεν είναι ούτε θα έπρεπε να είναι συνηθισμένο. Κι επίσης, πλησιάζει το τέλος της χρονιάς, που είναι για όλους μας ευκαιρία απολογισμών, και βέβαια νέων σχεδίων. Ειδικά για εμάς που αγαπάμε τα βιβλία είναι η στιγμή που μοιραζόμαστε με τους φίλους μας τις προτιμήσεις μας. Ποια από τα βιβλία που διαβάσαμε φέτος παραμένουν στη σκέψη μας; Ποια από αυτά προτείνουμε ενθέρμως, με το χέρι στην καρδιά; Ιδού ο λόγος, λοιπόν, ιδού και τα βιβλία! Ο Κώστας Κατσουλάρης μας προτείνει, με δυο κουβέντες για το καθένα, είκοσι (20) ξεχωριστά λογοτεχνικά βιβλία, ελληνικά και μεταφρασμένα, από μυθιστορήματα των χιλίων σελίδων μέχρι ποίηση! Ακούστε, σημειώστε, αναζητήστε. Καλές Γιορτές!

Πώς γεννιέται ένα σπουδαίο μυθιστόρημα; Ποια είναι τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένο; Τι επιτρέπει σε ένα νεαρό κορίτσι από μια μικρή πόλη του αμερικανικού νότου να κοιτάξει τόσο βαθιά το δράμα της διχασμένης Αμερικής, πλάθοντας μια σειρά από πρωτότυπους και τρισδιάστατους χαρακτήρες, ο καθένας από τους οποίους θα μπορούσε από μόνος του να σηκώσει στις πλάτες του ένα ξεχωριστό μυθιστόρημα; Η ιστορία είναι λίγο πολύ γνωστή: η Λούλα Κάρσον Σμιθ ξεκινάει να γράφει τούτο το πρώτο της βιβλίο κάπου στα δεκαεννιά της χρόνια, ενώ όταν εκδόθηκε, το 1940, ήταν μόλις 23. Μέχρι τότε είχε δημοσιεύσει μονάχα ένα διήγημα, αλλά είχε ήδη ζήσει ένα μεγάλο διάστημα μακριά από τη γενέτειρά της, την μικρή πόλη Κολάμπια της Τζόρτζια, στη Νέα Υόρκη, όπου αντί για τις σπουδές μουσικής που τόσο επιθυμούσε, έκανε μαθήματα δημιουργικής γραφής. Πριν καν ολοκληρώσει την πρώτη γραφή του μυθιστορήματος, με τεκμήριο μονάχα μια εκτενή περίληψη, είχε στα χέρια της ένα συμβόλαιο από εκδοτικό οίκο.

Στο κέντρο τούτου του βιβλίου βρίσκεται ένα πολύ ξεχωριστό παλαιοβιβλιοπωλείο. Εκεί περνούσε ο έφηβος Ριντάρο το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του, μαζί με τον πολυαγαπημένο παππού του, τον βιβλιοπώλη. Πατέρα δεν έχει γνωρίσει, ενώ μικρός έχασε και τη μητέρα του. Πλέον, στον κόσμο δεν έχει παρά μόνο τα βιβλία του, και μια μακρινή θεία που εμφανίστηκε στη κηδεία του παππού του και θέλει να τον πάρει να ζήσει μαζί της. Κοντά του βρίσκεται και η Σάγιο, η παιδική φίλη του, που του φέρνει καθημερινά τις σημειώσεις από τα σχολικά μαθήματα, καθώς όλο και περισσότερο απομονώνεται από τους άλλους. Κάπου τότε, σαν από μηχανής θεός, εμφανίζεται ένας τροφαντός κανελί γάτος εντελώς ιδιόρρυθμος. Αυτοαποκαλείται Τίγρης ο τιγρέ, και του λέει κάτι εντελώς τρελό: Ότι χρειάζεται τη βοήθειά του για να σώσουν μαζί χιλιάδες βιβλία που κινδυνεύουν. Από τι, άραγε; Από ποιον; Ας ακολουθήσουμε τον μαγεμένο γάτο, να δούμε πού θα μας οδηγήσει… Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Οι Μαθητικές Εργασίες του εμβληματικού ποιητή της Θεσσαλονίκης Ντίνου Χριστιανόπουλου, γραμμένες από το 1943 έως το 1948, είναι πλέον προσβάσιμες σε όλους μας, χάρη στις εκδόσεις University Studio Press. Τα τετράδια αυτά τυπώθηκαν σε μορφή πανομοιότυπου, κι έτσι έχει κανείς την ευκαιρία να δει και να διαβάσει τα κείμενα έτσι όπως ακριβώς γράφτηκαν, σαν να κρατάει στα χέρια του τα ίδια τα τετράδια. Τα κείμενα συνοδεύονται από τα περίτεχνα σκίτσα, ενίοτε ζωγραφισμένα πάνω στα γράμματα. Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος έχει ξαναμιλήσει για εκείνα τα χρόνια, τα χρόνια της Κατοχής, όπως για την πείνα και τις ώρες που περνούσαν στα καταφύγια, τους βομβαρδισμούς των Γερμανών το 1941, μα πρωτίστως για τον ανελέητο βομβαρδισμό των Βρετανών τη νύχτα της 5ης Δεκεμβρίου του 43. Η διαφορά τούτου του βιβλίου με άλλες αφηγήσεις είναι ότι εδώ δεν είναι ένας ενήλικας που καταβυθίζεται στο παρελθόν αναπολώντας τα παιδικά του χρόνια, αλλά το ίδιο το παιδί που γράφει για αυτά που έζησε, λίγες μέρες ή και ώρες απ’ όταν τα έζησε. Η απλότητα της γραφής, μαζί με την παιδική αφέλεια, κάνουν κάποια από αυτά τα κείμενα σπαραξικάρδια.

Βόρ ή Βόρι, αποκαλούνται στα ρωσικά τα μέλη μιας πανίσχυρης εγκληματικής οργάνωσης με αυστηρή ιεραρχία και κανόνες, η ιστορία της οποίας χάνεται στα χρόνια των Τσάρων. Η πειθαρχία τους και οι κώδικες τιμής τους διαμορφώθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της εποχής του Στάλιν, κι έτσι δεν είναι χωρίς νόημα που η Σοφία Νικολαΐδου, με αρκετή δόση ειρωνείας, δίνει το προσωνύμιο Πατερούλης στον αρχηγό της οργάνωσης. Από τη δεκαετία του ενενήντα, ένας σκοτεινός πόλεμος μαίνεται ανάμεσα στα εκατοντάδες παρακλάδια των Βόρι και τις υπηρεσίες ασφαλείας των δυτικών χωρών. Και βέβαια, έξω από τον χορό, θα ήταν αδύνατον να μείνει η χώρα μας, αφού τόσο γεωγραφικά, όσο και για ιστορικούς και πολιτισμικούς λόγους, υπήρξε προνομιακό πεδίο εξάπλωσης αυτών των οργανώσεων προς δυσμάς, με το μαύρο χρήμα να ρέει προς ποικίλες κατευθύνσεις τα τελευταία χρόνια. Το ότι κέντρο αυτής της εξάπλωσης θα μπορούσε να είναι η Θεσσαλονίκη, όπως υποθέτει η συγγραφέας στο μυθιστόρημά της, φαντάζει μια εύστοχη μυθοπλαστική επιλογή.

Η ανάδυση της Άνγκελα Μέρκελ στην εξουσία στη Γερμανία και η παραμονή της σε αυτήν για τρεις τετραετίες είναι μια μοναδική ιστορία. Η κόρη του πάστορα, χωρίς δύναμη ή πλούτο άλλο από το μυαλό της και τη θέλησή της, πέτυχε να διακριθεί μέσα στο απόλυτα ανδροκρατικό περιβάλλον του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος, και να σταθεί με ακεραιότητα και θάρρος απέναντι σε μάτσο ηγέτες όπως ο Πούτιν και ο Τραμπ. Ο τρόπος της να πολιτεύεται ως ήρεμη δύναμη, βασισμένη στην αναζήτηση συναινέσεων, συχνά με επίμονο και επίπονο διάλογο, άφησε το στίγμα της στη διεθνή πολιτική σκηνή. Παρότι συντηρητική, τελικά υπήρξε μια αντι-Θάτσερ, δείχνοντας ότι μπορεί κανείς να ασκεί εξουσία προβάλλοντας μετριοπάθεια μαζί με την ισχύ, με το βλέμμα στα αποτελέσματα, προτάσσοντας τη διπλωματία αντί των όπλων, αποφεύγοντας τους θεατρινισμούς και τις ρητορείες. Η πληρέστατη και καλά ντοκουμενταρισμένη βιογραφία της Κάτι Μάρτον μας γνωρίζει μια διαφορετική γυναίκα και πολιτικό, φωτίζοντας και σημαντικές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας.

Στη βιογραφία της Σιμόν ντε Μποβουάρ η Αγγλίδα καθηγήτρια φιλοσοφίας Κέιτ Κερκπάτρικ αποκαλύπτει μια γυναίκα πολύ διαφορετική από τη δημόσια εικόνα της και από την εικόνα που φιλοτέχνησε εκείνη για τον εαυτό της μέσα από τις συνεντεύξεις της και τα τέσσερα αυτοβιογραφικά βιβλία της. Σύμφωνα λοιπόν με τα νέα στοιχεία, ο Σαρτρ δεν ήταν ούτε ο πρώτος ούτε βέβαια ο μοναδικός, αλλά ούτε και ο πιο σημαντικός έρωτας στη ζωή της. Τουλάχιστον πέντε άντρες, με τους οποίους είχε μακροχρόνιες και παθιασμένες σχέσεις μέσα στα χρόνια, μπορούν να διεκδικήσουν τον τίτλο του μεγάλου έρωτα, στους οποίους θα μπορούσαμε να προσθέσουμε άφοβα και κάποιες γυναίκες. Επίσης, όπως φαίνεται καθαρά από τα ημερολόγιά της, η φιλοσοφική σκέψη της επηρέασε τη σκέψη του Σαρτρ πολύ περισσότερο απ’ όσο πιστεύεται, κι απ’ όσο ομολόγησε ποτέ ο ίδιος ή άφησε εκείνη να διαφανεί. Γιατί, λοιπόν, η ίδια η Μποβουάρ απέκρυψε σημαντικές πτυχές της ζωής της, δίνοντας στον Σαρτρ έναν πιο κεντρικό ρόλο από αυτόν που πραγματικά είχε; Γιατί δεν διεκδίκησε περισσότερο την πατρότητα ορισμένων ιδεών; Πιθανές απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά συνάγονται, με έμμεσο τρόπο, στο πληρέστατο αυτό βιβλίο για τη ζωή και το έργο της.