Nottebohmlezingen

Dat Paus Franciscus Donald Trump zou steunen en Hillary Clinton wapens aan IS zou hebben verkocht, dat konden Amerikaanse burgers op Facebook lezen tijdens de Amerikaanse verkiezingscampagne. Niets van aan. Het zijn voorbeelden van nepnieuws dat op sociale media makkelijk circuleert en moeilijk wordt ontkracht. In een digitale nieuwsomgeving waarbij vooral jongeren nieuws steeds meer via sociale media tot zich nemen, rijst de vraag hoe men het bewust verspreiden van nepnieuws kan tegengaan. De steile adoptie van sociale media onder mediagebruikers, de machtige positie die ze daardoor innemen in het medialandschap en de ontransparante wijze waarop de onderliggende algoritmes werken, maken het antwoord op deze vraag complex.

Moet Facebook zelf interveniëren? Maar neigt dit dan niet te veel naar censuur? Kunnen de Facebook-algoritmes helpen om betrouwbaar nieuws een prominentere plaats te geven? Maar kunnen algoritmes überhaupt het verschil maken tussen gecontesteerde standpunten en schaamteloze onverdraagzaamheid? En wat is onze eigen verantwoordelijkheid als nieuwsgebruikers en burgers? We nemen maar al te graag informatie aan die past binnen ons denkkader. Hoe kunnen we zelf kritisch staan tegenover onze eigen omgang met informatie? In deze lezing gaan we in op deze vragen en proberen we op basis van cijfers en onderzoek zicht te krijgen op het fenomeen.

Lezing van 7 mei 2017.

Facebook, Twitter, Snapchat en Instagram zijn moderne sociale media waarmee mensen snel allerlei informatie kunnen uitwisselen. En dat niet alleen: ook politici en grote denkers, non-profit organisaties en commerciële bedrijven maken er gebruik van om hun ideeën en producten onder de aandacht te brengen. In dat opzicht hebben ze een deel van de functie en rol overgenomen van gedrukte media. In het begin van de zestiende eeuw hebben we eenzelfde mediatransitie gezien. Rond 1450 had Gutenberg het drukken met losse letters uitgevonden en na een halve eeuw was zijn vinding volwassen geworden. Voor het eerst konden geleerden, politici en geletterde burgers in hoog tempo hun ideeën verspreiden, op veel grotere schaal dan in brieven of handgeschreven boeken. Beide media ontwikkelden zich in circa vijftig jaar tot krachtige jongvolwassenen, met een eigen vorm.

Op de tentoonstelling Conn3ct die komende zomer te zien zal zijn in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, wordt aan de hand van negen thema’s getoond hoezeer de werking van het boek in de vroege zestiende eeuw overeenkomt met de impact van de huidige sociale media. Luther publiceerde korte pamfletten die snel gemaakt en verspreid konden worden om zijn ideeën te verspreiden, Trump stuurt vele twitterberichten om zijn overtuigingen bekend te maken. In haar lezing gaat Marieke van Delft in op de achtergronden van deze vernieuwend en interactieve tentoonstelling. Ze vertelt hoe deze tot stand gekomen is en bespreekt de inhoudelijke thema’s en illustreert ze aan de hand van allerlei voorbeelden de opvallende overeenkomsten in impact en bereik tussen twee massamedia uit zeer verschillende tijden.

Lezing van 9 april 2017.

Communiceren anno 2016 is een wereld van verschil met enkele decennia geleden. Het gros van de jongeren (en anderen) gebruikt smartphones en sociale media. Veel materiële vormen krijgen heden ten dage een virtueel alternatief. Zo zijn de gids en gps nu standaard applicaties op een mobiele telefoon. Fotoalbums neem je nu in je broekzak mee en worden om de zoveel tijd geback-upt. Ook sociale interacties veranderen door de virtualiteit. Je ‘soulmate’ vinden kan tegenwoordig ook door naar links of naar rechts te swipen op de dating-app Tinder. Wat gemakkelijk, wat snel?

Deze lezing werpt licht op ‘de jeugd van tegenwoordig’, namelijk: de millennials. Wie is de millennial en op welke manier gaat die om met sociale media? De millennials zijn opgegroeid met het internet, en zijn de eerste ontdekkers én gebruikers van sociale media. Zij communiceren op een ander manier dan de digital immigrants. Om dit verder te contextualiseren zal de lezing ook ingaan op het begrip ‘reële virtualiteit’ van Manuel Castells en ‘aura’ van Walter Benjamin. Hieruit wordt teruggekoppeld naar de millennial en zijn zelfperceptie, de interactie met anderen en het globaal effect op communicatie an sich. Tot slot wordt ook vanuit de millennial een blik geworpen op de buitenwereld, zij het virtueel, zij het reëel.

Lezing van 12 maart 2017.

Racisme op Twitter, fake news op Facebook, Russische hackers die verkiezingen beïnvloeden, ransomware die je pc saboteert en 'botnets' bestaande uit videorecorders en camera's die websites platleggen. In 2016 leerden we de duistere kant van het internet kennen. De utopie van de 'informatiesupersnelweg' is een nachtmerrie geworden. Komt het in 2017 weer goed?

Lezing van 19 februari 2017.

Facebook, Twitter, Instagram… ze hebben ons leven grondig veranderd. Het succes staat als een paal boven water. Maar wat betekenen deze platformen voor de fotografie? Hoe groot is de impact? Elke deelnemer aan het fascinerend ecosysteem van de fotografie wordt ermee geconfronteerd. De professionele fotograaf, de fotografiewinkeliers, het fotograferend individu, de kunstfotograaf/artiest, de galerie, musea, de kunstmarkt, publiek…iedereen heeft er op een eigen manier mee te maken. Wat te denken over de ‘Selfie’ hype? Kan men een éénduidige conclusie trekken of het nu al dan niet een verrijking dan wel nefast is? Heeft Peter Lindbergh meer dan ooit gelijk?

"Be daring, be different, be impractical, be anything that will assert integrity of purpose and imaginative vision against the play-it-safers, the creatures of the commonplace, the slaves of the ordinary." (Peter Lindbergh)

Lezing van 29 januari 2017.

Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, werden België en Rusland feitelijke bondgenoten. Onder invloed van de Belgische literatuur – De Coster, Verhaeren en Maeterlinck – dichtte de Russische oorlogspropaganda het klein land de meest onwaarschijnlijke heldendaden toe.

De enige Rus die de Belgische realiteit kende, was Andrej Prezjbjano, de Russische verbindingsofficier bij koning Albert. Vier jaar lang was hij getuige van het wel en wee van het Belgische leger en zette zich in voor de Belgisch-Russische militaire samenwerking: hij stelde voor om een Belgisch expeditiekorps naar Rusland te sturen en Russische soldaten aan de IJzer in te zetten; na 1917 smeedde hij met de Belgische legerleiding plannen voor een interventie in Rood Rusland. Tot op vandaag bepalen de feiten en verzinsels van de Eerste Wereldoorlog de relaties tussen België en Rusland.

Lezing van 17 december 2017.

Voor 1933, toen in Duitsland Adolf Hitler aan de macht kwam, was Joseph Roth een van de meest gelezen en best betaalde journalisten van zijn tijd. Hij leidde een zwervend bestaan als hotelmens en speurde al in de eerste jaren na de Eerste Wereldoorlog meedogenloos naar de kanker van het nationaalsocialisme in Duitsland.

Hij woonde in 1925 als buitenlandcorrespondent in Parijs en trok vervolgens maandenlang op reportage door de jonge Sovjet-Unie, hij beschreef voor zijn tijdgenoten het leven in Italië onder Mussolini, reisde door Joegoslavië en Albanië, en schreef in totaal ongeveer tweeduizend Feuilletons die door buitenlandse kranten gretig werden overgenomen.

Ook schreef hij miniaturen voor vrouwenbladen, recensies over films en boeken, woedende verweerschriften tegen het nationalisme en antisemitisme van de hakenkruisers. Hij tekende het gezicht van zijn tijd.

En wat eerst in de kranten terechtkwam, vond later vaak een weg naar zijn romans, waaronder 'Job', 'Radetzkymars' en 'Vlucht zonder einde' de bekendste zijn. Als emigrant zette hij zijn journalistieke werk voort in Frankrijk, Nederland en België – en bezong de teloorgang van Europa.

Lezing van 29 oktober 2017.

Bestaat er zoiets als de waarheid, en waar is die dan te vinden? Als de volledige waarheid moeilijk te achterhalen valt, ontslaat je dat dan van de verplichting haar te zoeken?

De waarheid, de wereld, de werkelijkheid: jarenlang gold journalistiek als de weergave ervan. Maar vandaag? Vervullen traditionele media nog hun rol van wegwijzer en wat is het aandeel van sociale media in het verstrekken van informatie? En hoe staat het met de controle op berichtgeving, is er te veel of te weinig? In hoever is er vrije meningsuiting, in hoever censuur?

Over dit en nog veel meer sprak Ingrid Vander Veken voor de nieuwssite Apache met tenoren van de Vlaamse journalistiek: Walter Zinzen, Pol Arias, Bert Verhoye, Rik Van Cauwelaert, Piet Piryns, Tessa Vermeiren, Hugo Camps. Als laatste in de reeks werd ze zelf geïnterviewd, want ook zij heeft met dit alles de nodige ervaring. Als journaliste en columniste, als gastprofessor verslaggeving aan de Artesis Hogeschool, als actief lid van PEN, de vereniging die wereldwijd opkomt voor schrijvers en journalisten die om hun mening worden vervolgd. Maar ook als auteur van fictie die aanknoopt bij de realiteit en stoelt op grondige research.

Journalistiek en literatuur, het lijken twee verschillende werelden. Maar zijn ze dat wel? Kunnen feiten liegen en kan verbeelding de waarheid spreken? Vragen, veel vragen – maar begint daar niet alles bij? Ook het zoeken naar waarheid.

Lezing van 1 oktober 2017.

Feminisme is een lelijk woord geworden - of is dat het altijd al geweest?

Heleen Debruyne onderzoekt hoe feministen nooit in een vacuüm opereren, maar altijd kinderen van hun tijd zijn. Ze maakt een tocht langs feministische voormoeders als Mary Woolstonecraft, Flora Tristan, de sufragettes, Simone de Beauvoir, Shulamith Firestone en Sarah Blaffer Hrdy, om vandaag te eindigen. Hebben we dat lelijke woord nog nodig?

Lezing van 25 maart 2018.

In 1968 wordt de Katholieke Universiteit van Leuven Vlaams, maar zijn de Vlamingen nog wel katholiek? Een nieuwe tijd van hedonisme en vrije liefde is aangebroken. In de bioscoop delen Vlaamse cineasten hun fantasmen met een gretig publiek. Hoe kijken we vandaag, een halve eeuw later, terug op de films van toen. En hoe ging het nadien verder?

Lezing van 6 mei 2018.