နက္ခတ္တသိပ္ပံပညာဟာ ၂၀ ရာစုကစပြီး အရှိန်ဟုန်နဲ့ တိုးတက်ခဲ့ပါတယ်။ ခေတ်ဟောင်း စိတ်ကူးယဉ်သိပ္ပံဝတ္ထုတွေမှာဆို ၂၀၀၀ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလကိုတောင် ခေတ်လွန်သိပ္ပံကမ္ဘာကြီးအဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ လက်ရှိ ၂၀၂၆ ထိ လူတိုင်းမိုးပျံကားတွေစီး၊ စက်ရုပ်တွေနဲ့ ချနေတာမျိုး မလုပ်နိုင်ကြသေးပါဘူး။မဖြစ်နိုင်ဘူးထင်ရတဲ့ အယူအဆတွေလည်း ကမ္ဘေကမ္ဘာကျန်နေပါသေးတယ်။ ဒီအပိုင်းမှာ လူတွေက မဖြစ်နိုင်လောက်ဘူးလို့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ သိပ္ပံဆိုင်ရာအယူဆတစ်ခုကို ရိုက်ချိုးပြနိုင်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုကို နားဆင်ကြရမှာပါ။ ငွေကုန်ကြေးကျအလွန်များပြီး အခက်ခဲပေါင်းများစွာရှိလို့ နှစ်ပေါင်း‌ ၃/၄ ဆယ်ကျော် အချိန်ယူဆောင်ရွက်ခဲ့ကြတဲ့ စီမံကိန်းတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။ ဒီထဲကလူတွေဟာ အသက်ရှင်သန်နေဆဲဖြစ်တာမို့ ခေတ်သစ်သက်ရှိသမိုင်းမှာ အရေးပါတဲ့ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုလို့ဆိုနိုင်ပါတယ်။ ဖုန်းမျက်နှာပြင်ပေါ်က သာမန်လို့ပဲထင်ရတဲ့ ပုံလေးတစ်ပုံတက်လာဖို့ ပညာရှင်တွေ ဘယ်လောက်ဆယ်စုနှစ်ချီ အားထုတ်ထားခဲ့ရလဲဆိုတဲ့ အဖြစ်ပျက်ကို နားဆင်ရမှာပါ။ ပြီးတော့ဇာတ်လမ်းမှာ အရေးကြီးတဲ့နေရာကပါဝင်ခဲ့တဲ့ အားကျဖွယ်ပညာရှင်အမျိုးသမီးတစ်ယောက်အကြောင်းလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ ဒီအကြောင်း‌တွေကို...

အကြပ်တည်းကာလဟု မကြာခဏသုံးစွဲရသည်ကို ငြီးငွေ့လှပြီ။ သို့သော် ပကတိအခြေနေကိုလည်း မေ့ပစ်၍ မရနေကြ။ လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် ဝေမျှ၍ ရှင်သန်၊ မျိုးဆက်တွေပွားစီး သယ်ဆောင်ကြသည်။ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး စောင့်ရှောက်သောဗီဇက လူသားများကို အစာကွင်းဆက်ထိပ်ဆုံးကို ရောက်သွားစေခဲ့၏။ ထိုဗီဇသည် သမိုင်းဦးကတည်းက တိုးတက်မှုသဘောကိုဆောင်ကြောင်း အသက်နှင့်ရင်းပြီး သက်သေထူနိုင်သည်။ မိမိတို့အသက်သည်ပင် ထိုဗီဇ၏ အကျိုးကြောင့်ဖြစ်သည်။ သို့သော် လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ ဖျက်ဆီးတတ်သော ဉာဉ်ဆိုးကလည်း ရှိနေပြန်သည်။ ယခု‌ကာလများတွင် ဖျက်အားပိုလာသဖြင့် ဝေမျှခြင်းဖြင့် အသက်ရှင်သန်ဖို့က ပိုအရေးကြီးလာသည်။ ဝေမျှခြင်းသည် ခေတ်၏ ရှင်သန်နိုင်စွမ်းရည်တစ်ခု ဖြစ်လာကြောင်း ပိုသိသာလာသည်။ ဖျက်ဆီးရေးကာလများအတွင်းက မြေစာပင်ဖြစ်ရသူများ၊ ကူညီဝေမျှ ရှင်သန်နေကြသူများထဲမှ တချို့၏ ရင်တွင်းစကားများကို စုစည်းပြီး ယခုအပိုင်းကို ဖြန့်‌ချိလိုက်ပါသည်။ ယခုအပိုင်းကို နားဆင်ဝေမျှခြင်းဖြင့် လူ့အဖွဲ့စည်းတိုးတက်ကောင်းမွန်ရေးကို တစ်ဖက်တစ်လမ်းက ပါဝင်နိုင်ပါပြီ။ ဒီ့ထက်ပိုပြောရလျှင်...

အာကာသပုံရိပ်တွေမှာ ဆန်းကြယ်လှပစွာမြင်ရတဲ့ ကမ္ဘာဂြိုလ်ပြာလေးဟာ ရွေ့လျားနေတဲ့အရာတစ်ခုပါပဲ။ အဲ့ဒီရွေ့နေတဲ့ အလုံးကြီးမျက်နှာပြင်မှာ ရွေ့နေတဲ့ကျောက်ပြားတွေရှိပြီး ကျောက်ပြားတွေအပေါ်မှာတစ်ခါ ထပ်ရွေ့နေတဲ့ သက်ရှိတွေကလည်းရှိပြန်ပါတယ်။ ဘဝဆိုတာကိုက ရွေ့လျားမှုဖြစ်စဉ်ကြီးတစ်ခုပဲမလား။ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုအခင်းအကျင်းက ငြိမ်သက်အေးဆေးခဲ့တာတော့မဟုတ်ပါဘူး။ တောက်လျှောက် သဘာဝဘေးတွေနဲ့ ယှဉ်တွဲနေခဲ့ရတယ်။ ကမ္ဘာကြီးဖြစ်ပေါ်လာပုံကိုက သဘာဝဘေးတွေ အဆင့်ဆင့်ဖြတ်သန်းလို့ လာခဲ့ရတဲ့ သမိုင်းနောက်ခံရှိကြောင်း ပညာရှင်တွေ သက်သေပြကြတယ်။ အခုဆို သဘာဝဘေးတွေက အကြိမ်ရေပိုစိပ်လာတာ အားလုံးသိကြတဲ့အတိုင်းပါပဲ။ ဒီကြားထဲ လူသားတွေဖန်တီးလို့ဖြစ်ရတဲ့ လူလုပ်ဘေးတွေက မြွေပူရာကင်းမှောင့်ဖြစ်စေပါတယ်။ သဘာဝကိုပိတ်ဆို့၊ တူးဖော်၊ ပြုပြင်၊ ဖျက်ဆီးကြတဲ့ လူလုပ်ဘေးတွေအပြင် နောက်ထပ်ဘေးတစ်ခုကတော့ မြေမြှုပ်မိုင်းနဲ့ ပေါက်ကွဲပစ္စည်းတွေရဲ့ဘေး ဖြစ်ပါတယ်။ အခုအပိုင်းမှာ လူလုပ်ဘေးနဲ့ သဘာဝဘေးတို့ ကြုံဆုံလာခဲ့ရင် ဖြစ်နိုင်တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို နားဆင်ကြရမှာပါ။ နဂိုကမှ ဘယ်မှာမြှုပ်ထားမှန်း ရေရေရာရာမသိနိုင်တဲ့ ပေါက်ကွဲပစ္စည်းတွေဟာ ရေဘေး၊ ငလျင်ဘေးတွေကြုံရတဲ့အခါ ပဟေဠိအစစ်ဖြစ်သွားတတ်ပုံနဲ့...

“ကျရှုံးမှုဆိုတာ ခံစားချက်တစ်ခုပါပဲ” ဒီစကားဟာ အောင်မြင်သူဌေးဖြစ်ရေးကျမ်းတစ်ခုထဲက စကားတစ်ခုနဲ့ ဆင်တူပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါဟာ လက်တွေ့မပါတဲ့ စိတ်ကူးယဉ်အကောင်းမြင်မှုတွေသိုင်းဝိုင်းပြီး ပျားရည်နဲ့ဝမ်းချနေတဲ့လောကကြီးမှာ ကိုယ့်ဘဝကို လက်တွေ့ကျကျ ဖြတ်သန်းခဲ့တဲ့သူတစ်ယောက်ရဲ့ စကားဖြစ်ပါတယ်။ သူက ခွဲခြားဆက်ဆံမှုတွေပြည့်နေတဲ့ ကမ္ဘာဂြိုလ်ပေါ်က အမျိုးသမီးတစ်ယောက်။ သည့်ပြင် အာဖရိကန်နွယ်ဖွား တစ်ခါဖြစ်နေပြန်ပါတယ်။ ကြပ်တည်းတဲ့ မိသားစုနောက်ခံနဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေတွေမှာ သူ့ဖြစ်တည်မှုဟာ စီးပွားရေး၊ လူမျိုးရေး၊ ပညာရေး အဖက်ဖက်က လက်ညှိုးထိုးလှောင်ပြောင်ခံခဲ့ရပေမဲ့ သူဟာ အိမ်ထောင်သည်ကောင်း၊ မိခင်ကောင်း၊ ခေါင်းဆောင်ကောင်းတစ်ယောက်ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။ ဘဝဆိုးကြီးကို ကျော်လွှားအောင်မြင် အောင်ပန်းဆင်နိုင်ဖို့ သူစောင့်ထိန်းရတာတွေ၊ ခံယူရပ်တည်ရတာတွေလည်း ရှိတာပေါ့။ အခုအပိုင်းဟာ မစ်ရှဲလ်အိုဘားမားရဲ့ ဘုန်းတော်ဘွဲ့မဟုတ်ဘူး။ လူသားတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ဓါတ်နဲ့ စွမ်းအားကို အခန်းဆက်ပြီး လှစ်ခနဲလှစ်ခနဲ ကောက်နုတ်ပြောပြမှုသာဖြစ်ပါတယ်။ မစ်ရှဲလ်က အခုဆိုရင် အသက် ၆၀ စွန်းနေပြီ။...

တရားမျှတမှုအတွက် တိုက်ပွဲဝင်တဲ့ လှုပ်ရှားမှုထဲမှာ ပါဝင်တဲ့သူ တစ်ယောက်အနေနဲ့ ကိုယ်ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားနေတဲ့ ကိုယ့်အဖွဲ့အစည်းဖြစ်စေ၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ့်လူတွေကြားထဲမှာ မတရားမှုတွေ ဖြစ်နေတာကိုကြုံလာရရင် ကျွန်မတို့အနေနဲ့ ဘာဆက်လုပ်ကြမလဲ? မိတ်ဆွေရော ဒီမေးခွန်းအတွက် အဖြေရှိပါသလား။ “ကိုလံဘီယာ လွတ်မြောက်ရေးခရီးထဲက မလျော်ဩဇာအန္တရာယ်” အပိုင်းကို အဆုံးထိနားထောင်ပြီး အခုမေးခွန်းကို အတူ အဖြေရှာကြည့်ရအောင်။

“မြေကြီးဆိုတာ လူတွေရဲ့အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် အားလုံးကို အမြစ်တွယ်ထားပေးတဲ့ အိမ်ပါပဲ”လူတွေဟာ ကမ္ဘာမြေကြီးဆိုတဲ့ အိမ်အပေါ်မှာမှ အဖီသဘောနဲ့ အကာကွယ်ဆောက်နေကြရတယ်။ မြေကြီးကိုပဲ ယုံကြည်ရာ ကိုးကွယ်ရာအနေနဲ့ လမိုင်းတွေတင်ကြ၊ ပူဇော်ပသကြ။ ဟော မြေကြီးက‌ ပြောင်းလဲပြီး ဘေးအန္တရာယ်ဆိုးတွေ ဖြစ်လာတဲ့အခါမှာလည်း ခိုကိုးရာမဲ့မဲ့နဲ့ စိတ်ကစဉ့်ကလျားဖြစ်ကြရတယ်။ ဒါပေမဲ့လူတွေဟာ အခြေနေတွေ တည်ငြိမ်ပြီထင်တာနဲ့ သီချင်းနာမည်တစ်ခုထဲကအတိုင်း မြေကြီးကို ဒုက္ခပေးကြပြန်ပါတယ်။ အခုထုတ်လွှင့်မယ့်အပိုင်းမှာ မြေကြီးကို‌ ပေးတဲ့ဒုက္ခတွေထဲက ဒုက္ခကြီးကြီးတစ်ခုအကြောင်း နားဆင်ကြရမှာပါ။ နားမဆင်ခင်မှာ ပဟေဠိကဗျာတစ်ပုဒ်ကိုလည်း အဖြေညှိစရာအလုပ်အနေနဲ့ မှန်းဆကြရဦးမှာပါ။

ကမ္ဘာကြီးမှာ ဩဇာအာဏာကို မှန်မှန်ကန်ကန် အသုံးချတာထက် မလျော်ဩဇာအဖြစ်သုံးတဲ့ ဥပမာတွေက များပါတယ်။ လူလူချင်း သာတူညီမျှမှုအတွက် ရုန်းကန်တိုက်ပွဲဝင်နေကြတဲ့ ကာလတလျှောက်လုံးကို ကြည့်မယ်ဆို လျော်ကန်တဲ့ အာဏာကျင့်သုံးဖို့အတွက် တိုက်ပွဲဝင်ကြရတာလည်း တိုက်ပွဲအကြောင်းအရာတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံရေးအာဏာ၊ လူမှုရေးပါဝါ၊ ဘာသာရေးဩဇာတွေဟာ ထိန်းရခက်တဲ့စိတ္တဇနာမ်တွေဖြစ်တဲ့အခါ ဒါတွေကို ကိုင်တွယ်ကျင့်သုံးသူတွေမှာ ကြီးလေးတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပိုင်းဖြတ်မှုတွေ လိုအပ်တာ သဘာဝပါပဲ။ ရာစုသစ်တွေရောက်လာပေမဲ့ ဘာသာရေးဩဇာကတော့ အာဏာတစ်ခုအဖြစ် ကျန်တုန်းဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေးလုပ်သူတွေအနေနဲ့ ဘာသာရေးတစ်ခုခုအပေါ် သက်ဝင်ယုံကြည်မှုရှိနိုင်တော့ ယေဘုယျကြည့်ရင်တောင် ဘာသာရေးဩဇာအာဏာဟာ အလွန်အင်မတန် စောင့်ထိန်းမှုတွေလိုအပ်လေ့ရှိပါတယ်။ အဲ့ဒီဘာသာရေးဩဇာအာဏာကို ကိုင်စွဲပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်းသာတူညီမျှရေးရှိဖို့ လှည့်လည်ဟောပြောသူ၊ ကိုယ်တိုင်ကျင့်သုံးသူ တစ်ဦးရှိခဲ့ပါတယ်။ သူက ၂၁ ရာစုရဲ့ ပထမဆယ်စုနှစ်စွန်းမှာ ဗာတီကန်မြို့ပြနိုင်ငံရဲ့ အချုပ်ခြာအာဏာပိုင်၊ ကက်သလစ်ခရစ်ယာန်သာသနာမှာဥသျှောင်၊ ယေရှုခရစ်တော်ရဲ့ ကိုယ်စားလှယ်လိုမျိုး သတ်မှတ်ခံရတဲ့...

ကမ္ဘာ့လူသားထုရဲ့ ပန်းတိုင်တွေထဲက တစ်ခုက “ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကင်းဝေးရေး” လို့ဆိုကြပါတယ်။ လူသားသမိုင်းကိုပြန်ကြည့်ရင် သမိုင်းတင်ကတည်းက ခွဲခြားဆက်ဆံမှုရှိခဲ့တာဆိုတော့ ဒီပန်းတိုင်ရောက်ဖို့ လူတွေရှိသရွေ့ ကြိုးစားကြရမယ့် သဘောရှိတယ်။ ပန်းတိုင်ထားတယ်သာ ပြောတယ် အမျိုး၊ ဘာသာ၊ သာသနာ၊ ဥစ္စာဓန၊ ဂုဏ်ရည်၊ သူ့ဖက်ကိုယ့်ဖက်တွေနဲ့ ရှုပ်ယှက်နေတဲ့လူတွေဟာ လက်နက်ကိုင် စစ်ပွဲတွေမှာတော့ ဆိုင်ရာဖက်ခြမ်းအသီးသီးက လူသတ်လက်နက်ကိုယ်စီသုံးကြပါတယ်။ အဲ့ဒီလက်နက်တွေထဲမှာ မြေမြှုပ်မိုင်းနဲ့ ပေါက်ကွဲစေတတ်တဲ့ ပစ္စည်းတွေ တန်ချိန်သိန်းသန်းချီ ပါဝင်နေပါတယ်။ လူချင်းချင်းသာခွဲခြားတာရှိမယ် အဲ့ဒီပစ္စည်းတွေကတော့ ဘယ်သူ့ ဘယ်သူကိုမှ ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းမရှိပါဘူး။ ဘယ်သူ့တွက်မဆို အန္တရာယ်အကြီးကြီး ကျရောက်သွားနိုင်ပါတယ်။ ဒီပစ္စည်းတွေရဲ့ အန္တရာယ်ကို ကမ္ဘာအရပ်ရပ်က လူသားတွေ ကာကွယ်တန်ပြန်ဖို့၊ နောက်အသုံးမပြုကြဖို့ ဆော်ဩတိုက်တွန်းနေကြပေမဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင်း ငြိမ်းချမ်းမှုမရှိတဲ့ ပဋိပက္ခဒေသတွေမှာ နေ့စဉ်အသစ်အသစ်သော မိုင်းနဲ့ပေါက်ကွဲပစ္စည်းတွေ ထောင်နေ၊ သုံးနေ၊ ကြဲချနေကြတုန်းပါပဲ။ ဒီအပိုင်းမှာ...

ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံဆိုတာ မြန်မာနိုင်ငံထက် သယံဇာတအများကြီး ပိုကြွယ်ဝတဲ့နိုင်ငံ ဖြစ်ပါတယ်။ ကွန်ဂိုရဲ့ နောက်ထပ်ကြွယ်ဝတဲ့ သယံဇာတကတော့ ဇီဝမျိုးကွဲတွေဖြစ်ပြီး အဲ့ဒီဇီဝမျိုးကွဲတွေထဲမှာမှ လူနဲ့အနီးစပ်ဆုံးတူညီတဲ့ ဘနိုဘိုမျောက်(Bonobo) တွေဟာလည်း ကွန်ဂိုမှာပဲရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သယံဇာတကြွယ်ဝတိုင်း ချမ်းသာတဲ့နိုင်ငံမဖြစ်ဘူးဆိုတာ ကွန်ဂိုက သက်သေပြုနေပြန်ပါတယ်။ ဒီမတည်ငြိမ်မှုတွေကြောင့် ဘနိုဘိုတွေမှာ မျိုးသုဉ်းလုအန္တရာယ်တွေ ရှိနေတယ်။ ဘနိုဘိုတွေရဲ့ ထူးခြားဆန်းပြားပုံတွေ အမျိုးမျိုးထဲမှာ အထီးအမ သဟဇာတကျကျ စုပေါင်းခေါင်းဆောင်စနစ်နဲ့ လူဆန်ဆန်ပြုမူ ဆောင်ရွက်ကြပုံတွေပါပါတယ်။ ဒီပေါ့ဒ်ကတ်စ်ထဲမှာ ဘနိုဘိုတွေအကြောင်း၊ စုပေါင်းခေါင်းဆောင်မှု၊ ခေါင်းဆောင်မှုစွမ်းရည်ကို တစ်ဆင့်ချင်းကြိုးစား ရရှိမှုတွေအကြောင်း ဝါရင့်ရုပ်သံအစီစဉ်တင်ဆက်သူ ဦးချမ်းအေးရဲ့အသံနဲ့ နားဆင်ကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ နားဆင်ကြသူအားလုံး လောကအမှောင်ကို ဉာဏ်မီးရောင်နဲ့ မြင်ကြားနိုင်ကြမယ်လို့ မျှော်လင့်ယုံကြည်ပါတယ်။

ဒီ Episode ကို နားထောင်ရင် မိတ်ဆွေအနေနဲ့ အကျိုး ၃ ခုရှိပါလိမ့်မယ်။ခဏခဏတွေ့ဖူးနေတဲ့ ကြားဖူးနေတဲ့ #Metoo movement ဆိုတာတွေရဲ့ အရင်းခံ ဇာတ်လမ်း..။ အမေရိကန် ဖျော်ဖြေရေးလောက အရှုပ်တော်ပုံကြီးရဲ့ နတ်နေကိုင်းတွေနဲ့ တရားရေးမဏ္ဏိုင်ကြား အပေးအယူကိစ္စတွေ…။ နောက်ဆုံးတစ်ခုကတော့ လိင်အကြမ်းဖက်သူ ဘိုးတော်ဆရာကြီးတွေကို ပညာပေးဖို့ အမျိုးသမီးထုက စတင်လိုက်တဲ့ လှိုင်းဟာ အမေရိကမှာတင်မကပဲ ကမ္ဘာအနှံ့ ဘယ်လိုပြန့်သွားသလဲဆိုတာပါပဲ…။ အကျိုးရှိဖို့အာမခံပါတယ်။ မိတ်ဆွေတို့ အချိန်ရှိဖို့သာ အားထုတ်ပြီး နားဆင်ဖို့ တိုက်တွန်းလိုက်ပါတယ်။