PrzySłowie

PrzySłowie

By Polskie Radio S.A.ScienceSocial Sciences
Download on the App Store

PrzySłowie episodes

  • "Łajdak", "łotr" i "łobuz"
    Wyraz "łajdak" zapożyczyliśmy z języka czeskiego, w którym "lajdák" oznaczał wałkonia, próżniaka, nieroba. Słowo to pochodzi od czasownika "lajdat se", czyli wałęsać się, obijać się. Według etymologów czeska forma powstała z wcześniejszego "landat", a ten wziął się od niemieckiego "Landstreicher", czyli włóczęga. Pierwotnie "łajdak" był więc człowiekiem, który bez celu się wałęsał i unikał pracy, czyli postępował w sposób sprzeczny z przyjętymi zasadami. I stąd właśnie dzisiejsze znaczenie. "Łotr" z kolei trafił do polszczyzny wprost z języka średnio-wysoko-niemieckiego, w którym lot(t)er oznaczał między innymi nicponia, człowieka niecnego, a wcześniej - coś marnego, bezwartościowego, a także luźnego i wiotkiego, co z czasem zaczęto odnosić również do ludzi, którzy nie trzymają się zasad. "Łobuz" jest rdzennie słowiański. Pochodzi od prasłowiańskich form lobuzъ lub lobozъ - chwasty, zielsko. Określenie to z czasem odnosić do ludzi, których zachowanie oceniano negatywnie...
    3 min
  • Skąd się wzięło słowo "konkretny"?
    Zarówno polskie "konkretny" jak i angielskie "concrete" wywodzą się z łacińskiego "concrētus", czyli zgęstniały, zakrzepły, stwardniały. Forma ta pochodzi od czasownika "concrēscere", który oznaczał zrastać się, rosnąć razem, gęstnieć, a ten pochodzi od praindoeuropejskiego pierwiastka ker-, czyli rosnąć. Z czasem coś konkretnego, czyli zgęstniałego, zaczęło oznaczać coś rzeczywistego, uchwytnego, wyraźnie określonego, a więc przeciwstawnego abstrakcji. Język angielski zachował również to bardziej materialne znaczenie. Stąd "concrete", czyli beton - materiał, który powstaje przez połączenie kilku składników w jedną, twardą całość.
    3 min
  • Historia nazwy ulicy Myśliwieckiej
    To już 357. odcinek naszego cyklu, a to liczba wyjątkowa, bo przecież siedziba Trójki mieści się przy Myśliwieckiej 3/5/7. Jakie jest pochodzenie nazwy tej ulicy? W XVIII wieku droga biegnąca w tej okolicy nosiła nazwę "Zdrowa", a później "Zdrowia". Określenia te wiązano z ogrodami, które rozciągały się w tej części Warszawy. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku pojawiła się nazwa, którą znamy dzisiaj. Można by pomyśleć, że nazwa "Myśliwiecka" pochodzi od rzeczownika "myśliwy", zwłaszcza że ulica znajduje się w sąsiedztwie Łazienek Królewskich, których tereny wykorzystywano dawniej do polowań. Jednak nie ma ona bezpośredniego związku z myślistwem. "Myśliwiecka" to dawniej "Myślewicka". A nazwa ta pochodzi od Pałacu Myślewickiego, wzniesionego w XVIII wieku na polecenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pałac swoją nazwę zawdzięcza z kolei dawnej wsi Myślewice, która znajdowała się w tej okolicy...
    4 min
  • Wszystko o słowie "studnia"
    Słowo "studnia" pochodzi od prasłowiańskiego rzeczownika studъ, czyli zimno, chłód, do którego dodano przyrostek -ьńa. W ten sam sposób od słowa "chłód" utworzono wyraz "chłodnia". "Studnia" to pierwotnie zimne, chłodne miejsce, a następnie zimne źródło; miejsce, skąd wydobywa się woda. Od tej samej prasłowiańskiej formy wziął się czasownik "studzić", a także "wstydzić się". Dawniej "wstydzić się" oznaczało odczuwać chłód, zimno, a następnie to pierwotne znaczenie związane z odczuciem zimna i chłodu przeniesiono na odczuwanie nieprzyjemnego wrażenia wstydu. Studnia pozostawiła też ślad w polskiej frazeologii. Mówimy na przykład o "studni bez dna", gdy coś pochłania pieniądze albo wysiłek, nie przynosząc spodziewanych rezultatów. A gdy kogoś nie spotkało nic dobrego, mimo że w danej sytuacji spodziewał się czegoś przyjemnego, stwierdzamy, że "użył jak pies w studni"...
    3 min
  • Skąd się wzięły słowa "chandra" i "melancholia"?
    "Chandra" to stan psychiczny cechujący się brakiem chęci do działania i obojętnością, wywołany brzydką pogodą, zmęczeniem lub stresem. A wyraz ten jest zapożyczeniem z języków wschodniosłowiańskich (ukraińskiego lub rosyjskiego) i najprawdopodobniej wywodzi się ostatecznie z greckiego "hipochondria". Starożytni Grecy wierzyli, że źródłem melancholii mogą być zaburzenia funkcjonowania narządów wewnętrznych, zwłaszcza tych znajdujących się w okolicach podżebrza. Widać to w budowie wyrazu "hipochondria". Greckie hypó znaczyło pod, a chóndros - chrząstka. Z takim myśleniem związane jest także słowo "melancholia". Pochodzi ono od greckich słów mélas, czyli czarny oraz cholḗ, czyli żółć. Melancholia oznaczała więc dosłownie czarną żółć... W starożytnej medycynie panowało przekonanie, że w ludzkim organizmie znajdują się cztery podstawowe płyny, nazywane humorami: krew, śluz, żółta żółć i czarna żółć. Od ich proporcji miały zależeć zarówno zdrowie człowieka, jak i jego usposobienie...
    3 min
  • Dawne słowa w języku... młodzieży
    "6 7", "brainrot", "bro", "GOAT", "lowkey", "skibidi" czy "slay" - dla niektórych to zupełnie zwyczajne słowa, dla innych - zbiór niezrozumiałych wyrazów. Wszystkie należą do języka współczesnej młodzieży, który za sprawą plebiscytu na Młodzieżowe Słowo Roku znowu cieszy się wyjątkowym zainteresowaniem. My jednak zaglądamy dziś w przeszłość, ponieważ każde wcześniejsze młode pokolenie również miało swój język. W wydanym w 1939 roku opracowaniu Ignacego Schreibera "O gwarze uczniowskiej" znajdziemy choćby "lajerkastę" - czyli samochód, "sikorę" lub "cebulę" - zegarek, czy "grabie", którymi nazywano grzebień. Deszcz był "pompą", a słońce "klarą". Kogoś niezbyt lubianego można było nazwać "żłobem automatycznym". Wywiadówka z kolei bywała określana mianem "święta kija", a to dlatego, że po powrocie rodziców ze szkoły spodziewano się lania. Gdy natomiast coś się ówczesnej młodzieży podobało, padały słowa: "klawo", "morowo" albo po prostu "klasa"...
    3 min
  • Dlaczego mówimy "ludzie" a nie "człowieki"?
    Zjawisko to nazywane jest w językoznawstwie supletywizmem. Formy supletywne to takie, które są do siebie niepodobne pod względem gramatycznym, nie mają wspólnego pochodzenia, ale należą do tego samego wzorca odmiany. Ale jak to się stało w przypadku słów "człowiek" i "ludzie"? Dawniej wyraz "człowiek" miał liczbę mnogą. W słownikach zbierających staropolszczyznę znajdziemy formy i liczby podwójnej, np. "dwa człowieki". Jednocześnie mieliśmy w języku słowo "ludzie", które powstało od wyrazu "lud" i które od początku oznaczało zbiorowość, choć prawdopodobnie pierwotnie występowało w liczbie pojedynczej jako "to ludzie" - tak jak "to pierze". Bardzo szybko jednak zachowało się wyłącznie jako forma liczby mnogiej, czyli "ci ludzie". Zwykle nie ma w języku potrzeby zachowywania dwóch wyrazów nazywających to samo, dlatego słowo "ludzie" wyparło i zastąpiło liczbę mnogą słowa "człowiek". Już w XVII wieku formy "człowieki" czy "człowiekowie" były bardzo rzadkie...
    3 min
  • Powiedzenie "jak krew z nosa"
    Krew może lecieć nam z nosa na różne sposoby - także dość intensywnie. Wyrażenie "idzie jak krew z nosa" nawiązuje jednak nie do obfitego krwotoku, ale do powolnego sączenia się krwi z nosa - kropla po kropli. Takie krwawienie może być skąpe, nieregularne, chwilami ustawać, a potem znów się pojawiać. I właśnie ten obraz mógł stać się metaforą pracy, która posuwa się naprzód z wielkim trudem. A skąd się wzięło słowo... "krewki"?
    3 min
  • "Koćpiergała" - skąd się wzięło to tajemnicze słowo?
    Słowa "koćpiergała" nie można znaleźć ani w słowniku języka polskiego Lindego, ani też... w innych źródłach. Być może państwo natrafią gdzieś na ten wyraz - czy to w mowie, czy to w piśmie. Będę wdzięczny za pomoc... Znalazłem za to inne, podobne słowo, które może pomóc w śledztwie dotyczącym "koćpiergały" - "koczpergał", który oznaczał sztylet lub szpadę, następnie połajankę, a w końcu pogardliwie nazywano tak osobę gadatliwą, głośną i często napastliwą. Wyraz "koczpergał" ma prawdopodobnie pochodzenie węgierskie, w którym dawne "koszperd" oznaczało sztylet. Nasi przodkowie skojarzyli prawdopodobnie działanie sztyletu z napastliwością słowną i stąd właśnie znaczenie dotyczące osoby.
    3 min
  • Historia słowa "nauczyciel"
    Dziś Dzień Edukacji Narodowej nazywany również Dniem Nauczyciela i właśnie o słowie "nauczyciel" dziś porozmawiamy. Wyrazy "nauczyciel" i "nauczycielka" pochodzą od czasownika "nauczać", a ten od "uczyć", które dawniej oznaczało sprawiać, że ktoś nabiera przyzwyczajeń, nawyków, umiejętności. Nasi przodkowie posługiwali się wieloma innymi nazwami na określenie osoby, która uczy. Z wyrazem "nauczyciel" konkurowało słowo "uczyciel", które funkcjonowało jeszcze w XVIII wieku. Mówiono i pisano jeszcze o "poduczycielu" i "podnauczycielu", którzy to tylko poduczali swoich podopiecznych. Ciekawy jest XV-wieczny "przykaziciel" lub "przykażyciel", który oznaczał tego, który przewodzi i naucza, mistrza, nauczyciela. Najczęściej jednak mówiono tak o Jezusie. W dawnej polszczyźnie mieliśmy jeszcze "kształtownika", "dydaskolusa", "preceptora" czy "szkolnika". Późniejszym słowem, którego czasem potocznie i żartobliwie używamy i dziś, jest "belfer". A zapożyczliśmy go z jidysz...
    3 min

About PrzySłowie

From the publisher's feed

Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a…